Кіріспе

1665 жылы Голландия Республикасы мен Англия арасындағы теңіз шайқасы Вэген шайқасы - 1665 жылы тамызда Голландияның сауда және қазына флоты мен Англияның әскери кемелері арасындағы теңіз шайқасы. Бұл шайқас Норвегияның бейтарап Берген қаласының негізгі порт ауданы Вэгенде (нормативтік тілінде "бұға, вое" дегенді білдіреді) болды. Бұйрықтарды кешіктіруден кейін норвегиялық командирлер Норвегия мен Дания корольдерінің құпия ниеттеріне қайшы келетін голландиялықтардың жағына шықты. Соғыс ағылшын флотының кері қайтқанымен аяқталды, ол қатты зақымдалды, бірақ ешқандай кеме жоғалтқан жоқ. Қазыналық флотты 17 күннен кейін голландиялық үй флоты алмастырды.

Бергенге келу

Голландияның сауда флотында шамамен 60 кеме бар еді. Олардың оны - Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) кемелері, командир Питер де Биттердің командасымен, Шығыс Үндістаннан қайтып келе жатқан. Жыл сайын екі рет Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Нидерландыға қайтару флотын жіберді. Бұл кеме 1664 жылы Рождество күні жөнелтіліп, сол уақытқа дейін көрінген ең бай жүкпен келді. Ол "бай сауда" үшін тән көптеген сән-салтанатпен толы болды: дәмдеуіштер, соның ішінде 4 000 000 тонна қымыз, 440000 фунт қырыққабат, 314.000 фунт мускат жаңғағы, 121.600 фунт шөп, шамамен 500000 фунт қаннол; 18000 фунт эбен; 8690 тонна жібек және тағы 200 000-ға жуық мата; 2000 фунт індиго; 18 151 інжу-маржан; 2933 рубин, 3084 шикі алмас және 16 580 порцелан. Еуропалық нарықтағы жалпы құны шамамен он бір миллион гульдер немесе үш миллион ригсдалер болды, бұл Дания-Норвегияның жылдық кірісінен көп. Лоустофт шайқасында жеңіске жеткеннен кейін ағылшын арнасын басқаратын ағылшын флотынан қашу үшін сауда флоты Шотландияның солтүстігіне Солтүстік теңіз арқылы Голландия Республикасына жету үшін жүзіп кетті. 29 маусымда дауылдан тарағаннан кейін, кемелердің көпшілігі бейтарап Берген портына шілдеде баспана іздеп, голландиялық үй флотының жеңілістен кейін жөндеуін күтуге жиналды. Алғашқы үш VOC кемесі, яхта Kogge (жүк сатып алу құны: 67,972 гульден), флют Diemermeer (жүк құны 272,087 гульден) және Jonge Prins (жүк құны: 438,407 гульден) 19 шілдеде (июль күнтізбесі) келді. 29 шілдеде тағы жеті кеме портқа кірді: Walcheren (жүк құны 346,964 гульден), Phoenix (жүк құны 297,326 гульден), Slot Hooningen (жүк құны 386,122 гульден), Brederode (жүк құны 296,773 гульден), яхта Rijzende Zon (жүк құны 288,400 гульден), және флюиттер Wapen van Hoorn (жүк құны 300,464 гульден) және Amstelland (жүк құны 282,785 гульден). VOC флотының бәрі қатысқан жоқ: Muskaatboom (жүк құны: 293,688 гульден) Мадагаскар маңында дауылда жоғалып кетті, ал яхта Nieuwenhoven (жүк құны: 77,251 гульден) және флют Ooievaar (жүк құны: 300,246 гульден) Тронхеймде баспана тапты. Димермермер мен Амстеландтан басқа голландтық кемелер қатты қаруланған, ал көбі арнайы соғылған компания кемелері болды. 4 шілдеде ағылшындық ұрыс флоты Солтүстік теңізде болды. Ол вице-адмирал Михель де Руйтердің эскадрильясын ұстап алды, ол Америкадан ағылшын иеліктеріне шабуыл жасағаннан кейін келуге дайын еді. Ағылшын флоты 22 шілдеде Ростоктан келген сауда кемесінен республикадағы ағылшын елшісі Джордж Даунинг жариялаған VOC флотының алғашқы кемелерінің келуі туралы білді. Бұл қай мақсатқа басымдық беру керектігі туралы қызу талқылауға себеп болды. Флот командирі лорд Сэндвич өзінің байрақты офицерлерінің кеңестеріне қарсы флотты бөлуді шешті. 30 шілдеде Остендтен келген сауда кемесі басқа VOC кемелері де келгенін хабарлағаннан кейін, шағын жұмыс тобы конвойды тұтқындау немесе кем дегенде блоктау үшін Бергенге жіберілді. Контр-адмирал Томас Теддеманның флотилиясында 22 әскери кеме бар еді, бірақ сегіз кеме тым батысқа қарай жүзіп, Бергеннен тыс жерге ұшып, оңтүстікке қарай жел соға алмағаны үшін 14-ке дейін қысқарды. Қарулы кемелерден басқа, Bryar, Greyhound және Martin Gally отты кемелер де болды. Теддеман 1 тамызда кешкі сағат 6-да Бергенге жетіп, шығанаққа кіруді тоқтатты. Ағылшындықтардың әрекеті басталғаны жаман болды: Теддеманның флагманы Revenge сол күні кешке Норднес мысында жағаға ұшып, тек көп күш салып қана өзін-өзі босата алды. Бұғаздың кіреберісі ені 400 м-ге жуық болғандықтан, ағылшындар тек жеті кеме орналастыра алды: солтүстіктен оңтүстікке қарай Прудент Мэри, Бреда, Форсайт, Бендиш, Бақытты оралу, Сапфир және Пемброк. Қалғандары өз қаруларын жағалаудағы батареяларға бағыттады.

Тапсырмаларды орындамау

Вэгенде Бергенхус пен Сверресборг бекіністері портты күзетті. Екі флоттың өкілдері бекіністердің командующиі Йохан Каспар фон Цициньонға және Бергендегі норвегиялық күштердің командующиі Клаус фон Алефельдтке жақындады. Норвегиялықтар бұл даудан біршама уақыт бойы аулақ болуға шешім қабылдады. Алефельдт Англия королі Карл II мен Дания королі Фредерик III арасындағы құпия келісім туралы естіген, бірақ нақты бұйрықтар келмеген. Келісім бойынша, портқа кез келген елдің бес әскери кемесі кіре алады, ал Ахлефельдт басқа ештеңеге жол бермейтінін білдірді. Шын мәнінде, ағылшын елшісі сэр Гилберт Талбот пен Фредерик III арасында бір апта бұрын құпия ауызша келісім жасалды. Дания Норвегия ағылшын флотына голландиялық конвойға шабуыл жасауға мүмкіндік береді, ал олжа Фридрихтің голландиялықтармен ресми одақтастығына қарамастан тең бөлінеді. Фредерик Ахлефельдтке ағылшын шабуылдарына наразылық білдіруі керек, бірақ оған қарсы ешқандай іс-қимыл жасамауы керектігін бұйырды. Алайда бұл бұйрық Бергенге уақытында жетпеді. Ахелефелдтің бұйрығы жеткенше, ағылшындықтар өз флотына шабуыл жасауды кейінге қалдыру туралы бұйрық жіберді, бірақ хабаршыны голландиялықтар жолшыбай ұстады. Алайда Теддманға келісім жасалып жатқаны айтылған еді. Чарльз бен Фредерик олжаны ұлттық қазынаға емес, жеке қаражаттарына жұмсауға үміттенген. Чарльз Лорд Сэндвичке осыны ұйымдастыруды жеке құпия кездесуде тапсырған болатын. Бұл Лорд Сэндвичке өзінің есімін алған немере інісі, сарай қызметкері және авантюрист Эдвард Монтегюді (1635-1665), Теддеманмен бірге бәрін жоспар бойынша жүзеге асыруды қамтамасыз ету үшін жіберді. Теддманға негізгі ағылшын флотының қатысы болмау үшін мүмкіндігінше тез және күшті әрекет етуді бұйырды, бұл құпиялылыққа нұқсан келтіреді.

Ұрыс қарсаңы

Теддеман Монтегуді Бергенге шабуылды үйлестіруге жібергенде, оның үлкен өкінішіне орай, даниялық-норвегиялық қолбасшылар ынтымақтастықтан бас тартты. Түнгі 4-те Монтегю қайта оралды, бірақ оны дереу Теддеман қайтарып жіберді, егер олар өсектес болып қалса, қамалдарды зорлық-зомбылықпен қорқытады. Монтегю ағылшын флотының 2000 пушкасы мен 6000 адамы бар екенін мәлімдеді, бұл әсер қалдырмады, өйткені ол шамамен үш есе көлемін арттырып айтқан. Ол өзіне мойынсұну үшін "Жартер" орденін ұсынғанда, оны одан да аз қабылдады. Ол тағы да бас тартқанда, Монтегю шағын айналып өтіп, өзінің қайығын голландиялық флоттың қасына шығарып, олардың дайындықтарын тексеруге жіберді. Голландиялықтар порттың бейтараптығын құрметтеп, Вильгельмді ойнап, Монтегюге ақ түтінмен үш рет сәлем берді. Оның кемесі сәлем берді. Сол кезде қалада дүрбілдік орнады, өйткені ағылшын теңізшілері қала тұрғындарын қорқытып, қорқытып жіберді. Көптеген азаматтар қашып кетті. Де Биттер шұғыл түрде голландтық экипаждарды шақырды, олардың көпшілігі Бергендегі жағажайда демалады, шіркеу қоңырауларын соқты. Олардың біразы ғана соғысқа қатысқан, ал көбісі тіпті голландиялық емес болғандықтан, ол жеңіске жеткен жағдайда үш айлық қосымша жалақы беремін деп уәде етіп, олардың рухын көтеріп жіберді. Мұндай уәделер Голландия заңына сәйкес заңды түрде күшінде болды, ал бұл хабар үлкен құлшыныспен қабылдады. Ол сөзін: "Дұшпанға қарсы тұру үшін батылыңыз бар ма, жоқ па?" деген сұрақпен аяқтады. Голландиялықтардың айтуынша, ер адамдар: "Иә, мырза! Біз жауды жеңгенше табанды боламыз, сондай бай қазынаны немесе өзімізді ағылшындарға тапсырғанша өлеміз!" Голландиялық кемелердің көпшілігі шығанақтың терең жерінде болды; ағылшын желісінен шамамен 300 м жерде Де Биттер солтүстіктен оңтүстікке қарай Хуньинген, Катерина, оның флагманы Вальчерен, Гулден Феникс және Ридженде Зон. Қамалдарды нығайту үшін жеңіл кемелерден мыңдаған теңізшілер жіберілді.

Салдары

Копенгагеннен келген тапсырыстар Алефельдтке алты күннен кейін, 8 тамызда жетті. Голландиялық сауда кемелері әлі де Бергенде болғандықтан, Ахлефельдт келесі күні Хердладағы ағылшын флотына барып, зақымдануды қалпына келтіруге тырысты және қамалдан араласусыз қайтадан шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Алайда, бұл ұсыныс қабылданбады, өйткені Теддиман негізгі флоттардың әрекеттері бүкіл кәсіпорынның нәтижесін шешкенге дейін дайын бола алмайтынын білді. Сонымен қатар, Ахлефельдт голландтарға шабуыл жасаудан бас тартты. Ұрыстан кейінгі күндері голландтар өздерінің позициясын қатты нығайтты: шығанақтың кіреберісінде қорғаныс тізбегі орналастырылды, ал олардың теңізшілері тағы 100 пуля қосу арқылы бекіністі жақсартты. Жел солтүстікке қарай бұрылатын кезде олар Теддеманнан тікелей шабуыл күтті, бірақ ағылшындық контр-адмирал сегіз кемемен қайта қосылды, бірақ портты бақылаумен шектелді. 10 тамызда ол негізгі флотқа қосылу үшін кетіп қалды, бірақ ол 6 тамызда Англияға кетуге мәжбүр болды, өйткені ол Де Руйтерді ұстай алмағанын білмеді. 13 тамызда Сандвич Де Руйтердің 27 шілдеде Республикаға жеткенін біліп, қайтадан теңізге шығып, шығысқа қарай жүзіп кетті, бірақ Теддеманның солтүстігіне қарай тек отыз миль жердегі флотилиясымен кездеспеді. Екі ағылшын әскері де бір-бірін және олардың шығысына қарай елу мильден аз қашықтықта Де Руйтер солтүстікке қарай бет алғандығын білмеді, өйткені ол келген кезде ол голландиялық флоттың қайта құрылған біріктірілген флотының лейтенант-адмиралы және жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды. Ол 93 әскери кеме, 20 яхта, 12 отпен жабдықталған кеме, 15 051 теңізші, 4583 теңізші және 4337 оқ-дәрімен күшті болды. Англияға қайта оралған соң, 18 тамызда Фламборо Хед маңындағы Теддеманға қосылды, 22 тамызда Солебейге кемеге кіріп, 28 тамызда кетіп қалды. 19 тамызда Де Руйтердің көмекші флоты Бергенге келді. 23 тамызда ол сауда флотының жоспарланған қашуын қорғауға тағы да кетіп қалды, бірақ қолайсыз дауыл оны екі күннен кейін қайта оралуға мәжбүр етті. Тек 29 тамызда голландтық сауда флоты порттан шығып кетті. Келесі күні 184 кемеден тұратын конвойды 1 қыркүйектің түстен кейінге дейін созылған дауыл соқты. Дауыл басылғанда, Де Руйтерде 37 әскери кеме мен сегіз сауда кемесі болды. Сандвич, қазір де Руйтерден шығысқа қарай, 3 қыркүйекте төрт әскери кемеден тұратын (Зевенвольден, Вестфрисланд, Гронинген және Хуп) және одан да маңыздысы, екі VOC кемесін (Слот Хонинген және Гулден Феникс) ұстап алуға және алуға қол жеткізді. Олар Медуэйдегі шабуыл кезінде қайтадан жоғалып кетеді. Де Руйтер голланд флотының басым бөлігімен шығысқа қарай жүрді деген жалған хабарды алған лорд Сэндвич өзінің байлықтарын қауіпсіз жерге әкелу үшін батысқа қарай кері шегінді, де Руйтерді шығысқа қарай жылжыту арқылы қайтадан аздап жіберді. Монтегю кейін қатты сынға ұшырайды, өйткені ол голландтарды егжей-тегжейлі жою немесе кем дегенде қазыналық кемелерден көбірек алудың тамаша мүмкіндігін жоғалтты. Алайда 9 қыркүйекте ол екі WIC кемесі, төрт әскери кеме және жеті флюйт әскери-теңіз кемесі бар екінші топты ұстап алуға қол жеткізді. Фризия аралдарының сағасынан қорқып, тағы 30 кемені қуып шыққаннан кейін, ол 11 қыркүйекте Солебайға оралды. Басқа голландтық кемелер Голландия Республикасына аман-есен оралды және олардың көпшілігін Де Руйтер қайта құрастырды. Англия үшін Голландияның Индиядан қашып кетуі үлкен соққы болды, өйткені олар соғысты қаржыландыру үшін оны басып алуы керек болды. Алайда, содан кейін екі VOC сауда кемесі тұтқындалғанда, соққы біршама жұмсақталды. Лорд Сэндвичтің жеңіліске ұшырағаны үшін кінәлі деп танылып, ол ұятқа қалды. Темзаға келгеннен кейін ол заңсыз түрде, мүмкін Карлдің келісімін алып, тұтқынға алынған Слот Хунинген мен Гулден Феникс корпустарынан айтарлықтай құнды тауарларды алып, оларды жасырын түрде сатып, пайдасын тоғыз флаг офицеріне бөліп, өзіне 4000 фунт стерлинг қалдырды. Бұл жайт белгілі болған кезде Чарльз оны ұстап алудан басқа амалы жоқ еді, бірақ Сэндвич ол олжаның тек кішкентай бөлігін ғана алғанын айтып, оның жүріс-тұрысын қорғады, оның құны 500 000 фунт стерлинг деп бағаланды. Сэмюэл Пепис 16 қарашадағы күнделік жазбасында тұтқынға алынған кемелердің бірін аралап шыққан кезде байлықтың әсерін былай сипаттады: "Олай болса, мен лорд Бранкердің бортына отырдым; және ол мен сэр Эдмунд Пули мені Үндістан кемесіне алып барды, және маған әлемде адам көре алатын ең үлкен байлық шатаст�...

Мұра

Берген соборында әлі күнге дейін мұнараның қабырғасына салынған шайқастан шыққан оқ ұшы бар. 2015 жылы собор қабырғасында плакетка ашылды; "Берген[s]hus бекінісі" Kongestatuen жанында ақпараттық тақта (инфоплата) ашылды. Берген теңіз мұражайында ағылшын кемелерінің сәндеулерінің бір бөлігі бар. Арыстанның және бір мүйізді мүйіздің басын бейнелейтін екі ағаш фигура. 2015 жылы шайқастың 350 жылдығына арналған көрме өтті: [патшалар, дәмдеуіштер және оқ-дәрі] "Конгер, криддер ог крутт". Келесі суретті Виллем ван де Вельде Жас жасаған, ол Лондонның Гринвич қаласындағы Ұлттық теңіз мұражайында орналасқан.