Кіріспе

Сөздердің немесе сөздердің бөліктерінің дыбыстарымен байланысты жағымдылық. Фонаэстетика (Солтүстік Америкада фонестетика деп те жазылады) – белгілі бір сөздердің немесе сөздердің бөліктерінің дыбыстарымен байланысты сұлулық пен жағымдылықты зерттейтін ғылым. Бұл терминді алғаш рет осы мағынада, мүмкін, Дж. Р. Р. Толкин 20-шы ғасырдың ортасында қолданған. Сөйлеу дыбыстарының көптеген эстетикалық қасиеттері бар, олардың кейбіреулері субъективті түрде эвфониялық (жағымды) немесе какофониялық (жағымсыз) деп есептеледі. Фонаэстетика – ғылыми немесе басқа да ресми түрде анықталмаған, бірақ дамып келе жатқан және көбінесе субъективті зерттеу саласы. Бүгінде ол психология, фонетика немесе поэтиканың маргиналды саласы ретінде қарастырылады. Британ тілшісі Дэвид Кристал фонаэстетиканы «фонаэстезияны» (яғни дыбыс символизмі мен фонестемаларды) зерттеу деп қарастырды: тек сөздер ғана емес, тіпті белгілі бір дыбыс тіркестері де мағына береді. Мысалы, ол ағылшын тіліндегі адамдар sleazy, slime, slug және slush сияқты сөздердегі sl дыбысын жағымсыздықпен байланыстыратынын, ал chatter, glitter, flutter және shatter сияқты сөздердегі дыбыстарды нақты пішінсіз қайталанумен байланыстыратынын көрсетеді.

Эуфония және какофония

Эуфония – дыбыстардың жағымды, ырғақты, лирикалық немесе үйлесімді әсер қалдыруы. Какофония – дыбыстардың қатал, жағымсыз, хаостық және көбінесе үйлесімсіз сезілуі; мұндай дыбыстар мағынасыз болып, шатастырылған болуы мүмкін. Музыкадағы консонанс және диссонанспен салыстырыңыз. Мысалы, поэзияда эуфония жайлылық, тыныштық немесе сергектік сезімін беру үшін, ал какофония мазасыздық, ауырсыну немесе тәртіпсіздік сезімін білдіру үшін мақсатты түрде қолданылуы мүмкін. Бұл көбінесе дыбыстардың өзінен бөлек, мағынаның күшін күшейту арқылы күшейеді. Калифорниялық Шапарраль ақындары федерациясы Эмили Дикинсонның «Құс жолмен түсті» өлеңін эуфониялық поэзияның мысалы ретінде, мына жолдармен: «Ескектер мұхитты бөледі, / Тігістен де асып түскен күміс», ал Джон Апдайктің «Пианиношы» өлеңін какофониялық поэзияның мысалы ретінде, мына жолдармен: «Менің таяқша саусақтарым күлімсіреп, / Күлкілеп, пернелерді соғады» пайдаланады.

Сарай есігі

Ағылшын тіліндегі "cellar door" сөз тіркесі мағынасына қарамастан, тек дыбыстық әдемілігімен (яғни, эуфониясымен) танымал мысал ретінде жиі келтіріледі. "Cellar door" сөз тіркесінің эуфониялық деп есептелу құбылысы ХХ ғасырдың басында басталып, алғаш рет 1903 жылы Шекспирді зерттеуші Сайрус Лорон Хупердің "Gee Boy" романында тіркелген. Оны әртүрлі жазушылар дыбысымен әдемі деп атады: лингвист Джеффри Нунберг 1920 жылы, Дэвид Аллан Робертсон 1921 жылы, Дороти Паркер, Хендрик Виллем ван Луон және Альберт Пейсон Терхуне 1930 жылдары, Джордж Жан Натан 1935 жылы, Дж. Р. Р. Толкин 1955 жылы "Ағылшын және Уэльс тілдері" атты лекциясында (ол Уэльс тіліне деген құрметін білдіріп, "cellar door" [яғни, әдемі сөздер] өте жиі кездеседі деді; "Орта жердегі дыбыс және тіл" еңбегін де қараңыз), және К. С. Льюис 1963 жылы. Бұған қоса, бұл құбылыс көптеген дереккөздерде және БАҚ-та қамтылған, мысалы, Уильям Дин Хауэллстің 1905 жылғы "Harper's Magazine" журналында, Норман Мейлердің 1967 жылғы "Вьетнамда не үшінміз?" романында, Жак Барзунның 1991 жылғы эссесінде, 2001 жылғы "Donnie Darko" психологиялық драмасында және 2019 жылғы "Tolkien" фильміндегі бір көріністе. "Cellar door" сөз тіркесінің әдемі немесе музыкалық фраза ретінде қарастырылуының шығу тегі құпия. Дегенмен, 2014 жылы Нунберг бұл құбылыс Филипп Уингейт пен Генри В. Петридің 1894 жылы жарық көрген "I Don't Want to Play in Your Yard" хит әнінен туындаған болуы мүмкін деп болжады, онда "Менің жертөле есігімнен сырғанап түскенімді көргенде өкінесің" деген сөз бар. Ән сәтті болғаннан кейін "slide down my cellar door" фразасы 1930 немесе 1940 жылдарға дейін балалық шақтың тазалығын еске түсіретін достық немесе әріптестік қарым-қатынасты білдіретін танымал ұранға айналды. 1914 жылы Эдгар Аллан Поның 1845 жылғы "Қарға" поэмасындағы "Nevermore" сөзін эуфонияға негізделген деп таңдауы туралы эссе, 1949 жылы Фрэнк Колби және 1979 жылы Л. М. Бойд сияқты синдикаттық жазушылар таратып, расталмаған аңыз тудырған болуы мүмкін, олар "cellar door" Поның сүйікті фразасы болған деді. Толкин, Льюис және басқалар сөздің мағынасынан алшақтаған сайын, оның дыбыстық әдемілігі көбірек сезілетінін айтты, мысалы, Selador, Selladore, Celador, Selidor (Урсула К. Легуиннің "Earthsea" дүниесіндегі арал атауы) немесе Salidar (Роберт Джорданның "The Wheel of Time" сериясы) сияқты баламалы жазуларды қолдану арқылы, олар соққылы есімдерге айналады (соның ішінде кейбіреулері сөздің стандартты британдық айтылуын ұсынады: /s//ɛ//l//ə//d//ɔː/), ол "sell a daw" сөзімен омофонды.