Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Сандарак (немесе сандарак) – Tetraclinis articulata ағашына ұқсас кішкентай кипарис ағашынан алынатын шайыр. Бұл ағаш Африканың солтүстік-батысында өседі, әсіресе Атлас тауларының Марокконың оңтүстік бөлігінде кең таралған. Шайыр ағаш сабақтарынан табиғи түрде шығады, сонымен қатар қабыққа кесік жасау арқылы да алынады. Ауамен жанасқанда ол қатаңдайды. Саудаға шағын, қатты, мөлдір және ақшыл сары түсті кесектер түрінде түседі. Марокко сандарактың негізгі шығу орыны болып табылады. Осыған ұқсас шайыр Австралияның оңтүстігінде Callitris туысына жататын австралиялық кипарис ағаштарының кейбір түрлерінен де алынады, бірақ Австралияда жүйелі түрде жиналмайды. Тарихи тұрғыдан, әсіресе кеш орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде сандарак лак жасау үшін қолданылған. Ренессанс Италиясында «лак» (италян тілінде vernice) дегенде көбінесе сандарак түсінілген. Ол қатты, жылтыр және берік жабын береді. Лак шайырды ерітіп, оны (мысалы) зығыр майымен араластыру арқылы дайындалады. Сандарак шайыры шамамен 150°C температурада түссіз немесе ақшыл сары сұйықтыққа айналады. Оның тығыздығы шамамен 1,04-ке тең. 19-ғасырдың ортасы мен соңында фотосуреттерде лак фотосуреттік негативтер мен позитивтерді сақтау үшін қолданылған. Кейбір фотографтар осы мақсатқа сандарак шайырын артық көреді. Сандарак шайырының иісі аса күшті болмаса да, ол хош иіс зат ретінде де қолданылған. Оның иісі бальзамға ұқсас. «Сандарак» сөзі шайыр мен лактан басқа, шайырды өндіретін ағашқа да қатысты қолданылуы мүмкін. Ал бұрынғы гректер мен римдіктер сандарак сөзін мырыш сульфидіне, әсіресе қызыл мырыш сульфидіне қатысты қолданған. Орта ғасырлық латын тілінде sandaraca термині қызыл қорғасын мен қызыл мырыш сульфидін білдірген. Бұл сөздің шайыр/лак мағынасы 16-ғасырдың басында араб тілінен Еуропаға келген. Грек және орта ғасырлық латын мағыналарынан ажырату үшін оны кейде «араб сандарак» немесе «sandaracha Arabum» деп атаған. Пәкістан мен Үндістанда бұл атау چندرس, ал араб тілінде سندروس sandarūs деп аталады.
Sandarac (or sandarach) is a resin obtained from the small cypress like tree Tetraclinis articulata. The tree is native to the northwest of Africa with a notable presence in the Southern Morocco part of the Atlas mountains. The resin exudes naturally on the stems of the tree. It is also obtained by making cuts on the bark. It solidifies when exposed to the air. It comes to commerce in the form of small solid chips, translucent, and having a delicate yellow tinge. Morocco has been the main place of origin of sandarac. A similar resin is obtained in southern Australia from some species of the Australian cypress like trees Callitris, but the resin has not been systematically collected in Australia. Historically, especially in the Late Medieval and Renaissance era, sandarac was used to make varnish. When "varnish" was spoken of in Renaissance Italy (Italian vernice) it usually meant sandarac. It gives a coat which is hard, lustrous and durable. The varnish is made by melting the resin and mixing it with (e. g.) linseed oil. Sandarac resin melts at about 150°C to a colourless or slightly yellow liquid. Its specific gravity is about 1.04. In mid to late 19th century photography, a varnish was applied as a preservative to photographic negatives and positives. Sandarac resin was preferred by some photographers for this purpose. Although it is not very strongly aromatic, sandarac resin was and is also used as an incense. The aroma has been compared to balsam. Besides the resin and the varnish, the word sandarac may refer to the tree that produces the resin. Entirely separately from that, the ancient Greeks and Romans used the word sandarac to refer to arsenic sulfide particularly red arsenic sulfide. In Medieval Latin, the term sandaraca meant red lead as well as red arsenic sulfide. The word's resin/varnish meaning came to Europe from Arabic in the early 16th century. To distinguish this meaning from the Greek and medieval Latin meaning, it was occasionally called "Arabian sandarac" or "sandaracha Arabum" in Neo Latin writings. The name in Pakistan and India is چندرس and, in Arabic, was and is سندروس sandarūs.
Мандайлық
Мандалық мәтіндерде, Э. С. Дроуэр және басқалар көбінесе "жүзімді пальма" деп аударатын мандалық термин sindirka, Карлос Гелберт (2023) сандаракпен туыс екендігін және осылайша Tetraclinis articulata екенін анықтады.
In Mandaean texts, the Mandaic term sindirka, which is typically translated as 'date palm' by E. S. Drower and others, is instead identified by Carlos Gelbert (2023) as a cognate of sandarac and thus with Tetraclinis articulata.