Кіріспе

Батыс Азия және басқа да аймақтардағы ыстық шөл желі – шөл желі. Simoom (سموم samūm; түбірі س م م s m m, سم "улау") – күшті, ыстық, құрғақ, шаңды жел. Бұл сөз көбінесе Сахара, Израиль, Иордания, Ирак, Сирия және Арабия түбегінің шөлдерінде соғатын жергілікті желді сипаттау үшін қолданылады. Оның температурасы жоғарылап, салыстырмалы ылғалдылығы 10%-дан төмендеуі мүмкін.

Атауы

Балама жазуларға "самоун", "самұн", "симуун" және "симуун" жатады. Бұл желдің тағы бір атауы – "самиль" (түрікше "samyeli", арабша "sāmm" سامّ – "улы" және түрікше "yel" – "жел" сөздерінен шыққан). Орталық Азия аймағында кездесетін тағы бір түрі "Гармсіл" (гармсіл) деп аталады. Бұл атау "улы жел" дегенді білдіреді, себебі симумнің кенеттен басталуы күн соққысына алып келуі мүмкін. Бұл, ыстық желдің денеге тердің булану арқылы шығарылатын жылудан артық жылу жеткізетінімен байланысты.

Солтүстік Америкада

1859 жылғы 17 маусымда Калифорния штатының Голета және Санта-Барбара қалаларында "симум" болды деп хабарланған. Жергілікті тарихшы Уокер Томпкинс былай жазды: таңертең ауа температурасы қалыпты деңгейде болды, бірақ сағат 13:00-де Санта-Инес тауларының солтүстігінен қатты, ыстық, шаңды жел соға бастады. Бұл температураны АҚШ-тың ресми жағалау зерттеу кемесі Санта-Барбара арнасындағы жағалау суларында жұмыс істеп тұрғанда тіркеген деген болжам бар. Сағат 17:00-де температураның дейін төмендегені, ал сағат 19:00-де қалыпты температураға оралғаны хабарланды. Томпкинс АҚШ үкіметінің есебінен алынған деген цитата келтірді: "Бұзаулар, қояндар және мал тұрып тұра өліп қалды. Ағаштардан жемістер құлап, жел соққан жағынан күйіп кетті; барлық көкөніс бақшалары қирады. Бір балықшы қайықпен Голета құмғазына жеткенде, оның беті мен қолы қатты күйіп, қызған металлға тигендей болды". Томпкинс сондай-ақ, жергілікті тұрғындар сол кездегі стандартты құрылыс материалы болған қалың саз қабырғалы үйлерге тығылу арқылы ыстықтан сақталды деп мәлімдеді. Алайда, сарапшылар бұл оқиғаға күмәнді қарады. Мысалы, UCSB профессоры Джоэл Майклсен былай деді: "Мен Томпкинстің әңгімесін растайтын сыртқы дереккөзді таппадым және оның шындығына күмәнданамын. Қатты, ыстық, құрғақ желдің төмен қарай көп шаң көтеріп, өте жоғары температура тудыруы мүмкін екеніне күмәнім жоқ, бірақ ең көп дегенде 110-115°F (43-46°C) аралығында. 133°F (56°C) физикалық тұрғыдан мүмкін емес, себебі солтүстік-шығыста өте ыстық ауа массасын құру қажет. Өткен дүйсенбідегі ауа райы осындай ыстық толқынның пайда болуына жағдай жасайтын жағдайдың жақсы мысалы болды, біздің температурамыз Томпкинстің көрсеткішінен кем дегенде 20 градусқа төмен болды. Желдің күшеюі жылынуды біршама арттыруы мүмкін, бірақ соншалықты емес. Осы метеорологиялық негізделген күмәнділікке Томпкинстің "тарихтарына" көп мөлшерде ойдан шығарылған нәрселерді қосуға бейімділігін қосыңыз, менің ойымша, бұл оқиғаға сенбеуге жеткілікті себеп бар". Метеоролог Кристофер К. Берт бұл оқиға туралы былай деп жазды: "Бұл өлшеуді кім жасағаны және Санта-Барбарада нақты қайда жасағаны туралы ешқандай жазба жоқ. Кейбір кейінгі дереккөздерде ол АҚШ жағалау геологиялық зерттеу кемесінде жасалған деп айтылады. Егер осылай болса, онда температура мүмкін емес, өйткені маусым айында Санта-Барбара жағалауындағы су температурасы ешқашан 70°F (21°C) жоғары болмайды және мұхит үстінен соққан кез келген желдің температурасы салқын сумен өзгертіледі, ауа қаншалықты ыстық болмасын. Бұл оқиға ерекше, және осы күні таңғажайып оқиға болғанына нақты дәлелдер бар (жанып кеткен егіндер мен өлі жануарлар), бірақ температураны растау мүмкін емес".

Симоумның бейнелі қолданылуы

Эдгар Аллан Поның "MS. Found in a Bottle" (1833) атты әңгімесінде Ява жағалауындағы дауыл суреттеледі, онда "барлық белгілер мені [басты кейіпкерді] симумды күтуге мүмкіндік берді". "Хартизм" атты саяси мақаласында Томас Карлайл, тіпті өмірін қиындыққа және еңбекке арнаған ең кедей адамдардың да әділетсіздікке мойынұсыруға құқығы жоқ екенін айтады, себебі олар әлемді жоғары (құдайлық) әділдік билеуі керек деген ішкі сезімді сақтайды: "Күштің өзі, қарсылықтың үмітсіздігі, әрине, жансыз симумдарға және осы сияқты басқа да көптеген қиындықтарға қарсы тыныштандыратын әсер етеді деп таптық. Дегенмен, тіпті шексіз күшті Құдайдың әділетсіздігі де адамдар үшін шыдай алмас нәрсе болар еді". Генри Дэвид Тороның "Уолден" (1854) кітабында симум туралы айтылады; ол оны ең қажетсіз нәрседен қашуға деген құлқынын сипаттау үшін пайдаланады. "Жақсылықтан туындаған иіс ең жаман иіс болып табылады. Ол адамгершілік, ол құдайлық, ол шірік. Егер мен үйіме жақсылықты көздеп келген адамның жолында екенін білсем, оның жақсылығы маған тиіп қалмас үшін, Африка шөлдеріндегі құрғақ және құрғатушы жел – симумнан қашатындай, өмірім үшін қашар едім, ол ауызды, мұрынды, құлақтарды және көздерді шаңмен толтырып, тұншықтырып жібереді. Жоқ, осы жағдайда мен жамандыққа табиғи жолмен ұшырағанды артық көрер едім". Чарльз Диккенс 1854 жылғы "Қиын заман" романында, көміртегілі, түтінді фабрикалардың аптап ыстығын сипаттай келе, "Көктаудың осы түйсік сарайларының атмосферасы симумның демі сияқты еді; ал оның тұрғындары ыстықтан әлсіреп, шөлде шаршағыш еңбек етті" (2-кітап, 1-тарау) деп жазды. "Американдық жазбаларда" Диккенс "осы зиянды [саяси] партиялық рухты" "Американың симумы" деп сипаттап, оның қол жетімділігі шегіндегі барлық салауатты өмірді ауру және құрдымға жібереді дейді. Хосе Ризальдің "Эль Филибустерисмо" (1891) романында ашкөз және кекшіл Крисостомо Ибарра Симун болып қайта оралады. Симунның мақсаты – Филиппиндегі отаршылдық үкіметті құлату, жүйелі зұлымдықтарды күшейту арқылы. Брэм Стокердің "Дракула" (1897) романында Люси, Дракуланың өзінің бөлмесінде пайда болуын сипаттай келе, 17 қыркүйектегі күнделігіне "бүкіл көптеген ұсақ нүктелер бұзылған терезенің ішіннен соғып келіп, шөлдегі симумда саяхатшылар сипаттайтын шаң бағанасы сияқты айналып, шеңберленіп жүрді" деп жазады. Джеймс Джойстің "Санжыраның жас кезіндегі суреті" (1914) романында "Стефанның жүрегі алыстан келе жатқан симумды сезінген шөл гүлі сияқты солып барады" деген сөздер келтіріледі. Синклер Льюисдің "Майн-стрит" (1920) романында "Бесси тәтесінің симум сұрақтары" туралы айтылады. 1925 жылғы Wright Aeronautical R 1200 ұшақ қозғалтқышы желдің атын алып, Simoon деп аталды. Симум "Тарзан жолбары" (1929) фильмінің 2-тарауында пайда болады. Х. Л. Менкен "Президентті жасау" (1932) еңбегінде "хиккилердің нағыз симумы" туралы айтады. А. Ниннің "Инцест үйі" (1936) романында: "Сабинаның беті бақтың қараңғылығында аспаздықпен ілінген. Көздерден симум жел жапырақтарды құрғатып, жерді аударды; тік бағытта қозғалған барлық нәрсе енді бетке, оның бетіне айналып шеңберленіп жүрді".

Қазіргі мәдениетте

Патрик О'Брайанның "Пост капитан" (1972) романында Диана Вильерстің психикалық денсаулығында мәселесі бар туысы Эдвард Лоундес доктор Матуриннің теңіз хирургы екенін білгеннен кейін: "Өте жақсы – сіз теңіздесіз, бірақ теңіздің ішінде емессіз: сіз суық ванналарды жақтамайсыз. Теңіз, теңіз! Ол болмаса біз не істер едік? Жақсы қуырылған тостқа айналар едік, мырза, құрғап, шөлге айналар едік, қорқынышты шөлге." Yellow Magic Orchestra тобының 1978 жылы шыққан, осы атпен аталатын альбомында "Simoon" атты ән бар. Creatures тобының 1989 жылғы "Boomerang" альбомында "Simoom" деп аталатын ән бар, оның мәтінінде: "Simoom, simoom, тыныс-тыныстан улануды сезінесің / Аяусыз simoom, осы әнді соғып, сыбызғымен шертесің" деп айтылады. "Англиялық науқас" (1996) фильмінде граф Ласло Алмаси Кэтрин Клифтонға аталатын желдердің тарихын айтатын эпизод бар, олардың бірі – "Симон". Геродоттың жазбаларына сілтеме жасай отырып, Алмаси Катаринаға бір кезде "Симонды" соншалықты жаман деп санаған араб халқының болғанын айтады, сондықтан олар оған қарсы әскер ретінде шығып, "қылыштарын көтеріп" кездесті. Magic: The Gathering коллекциялық карта ойынында "Simoon" деген карта алғаш рет Jamuraa ойдан шығарылған құрлығындағы Visions кеңейту жинағында пайда болды. Бұл карта заманауи Type II палубаларының қосалқы жинағында қолданылды және әсіресе 1 қатаңдығы бар шағын жаратылыстарға көп сүйенген танымал Бес түсті жасыл палубаларға қарсы тиімді болды.