1544 жылғы Черезоле шайқасы

Кіріспе

1544 жылы Пьемонт аймағында болған шайқас

Церезоль шайқасы (tʃereˈzɔːle; сондай-ақ Cérisoles) 1544 жылдың 14 сәуірінде Италияның Пьемонт аймағындағы Серезоль-д'Альба ауылынан тыс жерде, 1542–1546 жылдардағы Италия соғысы кезінде болды. Франсуа де Бурбон, Энгьен графы басқарған француз армиясы, Маркиз дель Васто Альфонсо д'Авалос д'Аквино басқарған Киелі Рим империясы мен Испанияның біріккен күштерін жеңді. Француздар қарсыластарына айтарлықтай шығын келтіргеніне қарамастан, Миланды басып алып, жеңісін тиімді пайдалана алмады. Энгьен мен д'Авалос әскерлерін екі параллель қыратқа орналастырды; шайқас алаңының жер бедеріне байланысты, шайқастың көптеген жекелеген эпизодтары үйлесімсіз болды. Шайқас қарсыластасқан аркебузиерлердің бірнеше сағаттық шайқасымен және тиімсіз артиллериялық атысумен басталды, содан кейін д'Авалос жалпы шабуылға көшті. Орталықта императорлық ландскнехттер француз және швейцариялық жаяу әскерімен қақтығысты, екі тарап та ауыр қатыгездіктерге ұшырады. Шайқас алаңының оңтүстік бөлігінде императорлық қызметте болған итальяндық жаяу әскерлері француз кавалериясының шабуылына ұшырап, орталықтағы императорлық әскерлер жеңілгенін білгеннен кейін шегінді. Сол уақытта солтүстікте француз жаяу әскерлерінің қатары шашырап, Энгьен испан және неміс жаяу әскерлеріне қарсы тиімсіз және қымбат кавалериялық шабуылдар жасады, содан кейін олар орталықтан келген жеңіске жеткен швейцариялық және француз жаяу әскерлерінің келуіне байланысты қарсыласуды тоқтатты. Церезоль Италия соғыстарының соңғы кезеңінде болған сирек кездесетін ірі шайқастардың бірі болды. Әскери тарихшылар арасында негізінен орталықта араласқан аркебузиерлер мен пикелердің колонналары кездескен кезде болған "үлкен қырғын" үшін белгілі, сонымен қатар, бұл шайқас жаңадан пайда болған пике және мушкетпен қаруланған жаяу әскерінің басымдығын көрсететін, дәстүрлі ауыр кавалерияның маңызды рөлін де көрсетті.

Кіріспе

Солтүстік Италиядағы соғыс 1543 жылғы тамызда Ницца қаласының франко-османдық біріккен флотының қолынан құлауымен басталды; ал осы уақытта испан императорлық әскерлері 1538 жылғы соғыстың соңында француз қолында қалған Турин қаласына қарай Ломбардиядан жылжуды бастады. 1543–1544 жылдардың қысына қарай Пьемонтта француз әскерінің Бутьер басшылығындағы және императорлық әскердің д’Авалос басшылығындағы күштері арасында тоқырау пайда болды. Туринде орналасқан француз позициясы Пинероло, Карманьола, Савильяно, Суза, Монкалиери, Вилланова, Чивассо және тағы да басқа бекітілген қалаларға дейін созылды; д’Авалос осы уақытта француз аумағының шетіндегі Мондови, Асти, Касале Монферрато, Верчелли және Ивреа қамалдарын бақылады. Екі әскер бір-бірінің шеттегі бекіністеріне шабуыл жасаумен айналысты. Бутьер Верчелли маңындағы Сан-Жермано-Верчеллеске ие болды және Ивреа қаласын қоршауға алды; ал д’Авалос Туриннен оңтүстікке қарай он бес шақырым жердегі Кариньяноны басып алып, оны нығайтты. Екі әскер де қысқы жайлауға қайтқанда, Франциск I Бутьердің орнына әскерге басшылық ету тәжірибесі жоқ Энгиен графы Франсуа де Бурбонды тағайындады. Франциск Пьемонтқа бірнеше жүз ауыр атты әскер, Дофине және Лангедоктан француз жаяу әскерінің бірнеше роталары және Груйерден келген жартылай швейцариялық әскерлерді қоса алған қосымша әскерлер жіберді. 1544 жылғы қаңтарда Энгиен Пирро Колонна басқаратын императорлық әскерлер қорғаған Кариньяноны қоршауға алды. Француздар д’Авалос қоршалған қаланы босатуға тырысады деп күтті, сонда оны шайқасқа мәжбүр етуге болады; бірақ мұндай шайқастар өте тәуекелді деп есептелгендіктен, Энгиен Блез де Лассеран Массенкомды, Монлюк сеньорын, Францискке шайқасуға рұқсат сұрап, Парижге жіберді. Монлюк Энгиеннің капитандықтарының келісімімен Францисктің келісімін алуға көндірді. Ол граф де Сент-Полдың қарсылығына қарамастан, жеңіліс Францияны Карл V және Англияның Генрих VIII Пикардияға шабуыл жасағанда д’Авалос әскерлерінің басып кіруіне әкелуі мүмкін екенін айтты. Италияға оралған Монлюк өзімен бірге Гаспар де Колиньиді қоса алғанда, соттан келген жас ақсүйектердің жүзге жуық еріктілерін алып келді. Д’Авалос Кипрден келген үлкен күштің келуін күтіп, Астиден Кариньяноға аттанды. Оның жалпы күші 12 500–18 000 жаяу әскерден тұрды, оның шамамен 4 000-ы аркебузиерлер немесе мушкетерлер еді; ол 800–1 000 атты әскерді ғана жинады, оның 200-ден азы жандарм еді. Д’Авалос өзінің атты әскерінің салыстырмалы әлсіздігін мойындады, бірақ оны өзінің жаяу әскерінің тәжірибесімен және қатарындағы көптеген аркебузиерлермен толықтырылған деп есептеді. Императорлық әскердің жылжуын білген Энгиен Кариньянода қорғаныс күшін қалдырып, қалған әскерін Карманьолаға жинады, д’Авалостың қоршалған қалаға баратын жолын кесті. Француз атты әскері д’Авалостың қозғалысын бақылап, императорлық күштердің тікелей француз позициясына бет алғанын анықтады; 10 сәуірде д’Авалос француздардан оңтүстік-шығысқа қарай бес шақырым жердегі Серэзоль-д’Альба ауылын басып алды. Энгиеннің офицерлері оны дереу шабуыл жасауға шақырды, бірақ ол өзі таңдаған жерде соғысуға бекінді; 14 сәуірдің таңында француздар Карманьоладан оңтүстік-шығысқа қарай үш шақырым жердегі позицияға жылжып, д’Авалостың келуін күтті. Энгиен мен Монлюк ашық жердің француз атты әскеріне айтарлықтай тактикалық артықшылық беретініне сенді. Осы кезде француз армиясы шамамен 11 000–13 000 жаяу әскерден, 600 жеңіл атты әскерден және 900–1 250 ауыр атты әскерден тұрды; Энгиен мен д’Авалостың әрқайсысының шамамен жиырма артиллериялық құралы болды. Бұл шайқас Энгиен үшін сәтті уақытқа орай келді, өйткені оның швейцариялық әскерлері, Бикокка шайқасынан бұрынғыдай, егер оларға ақы төленбесе, үйлеріне қайтумен қорқытты; жақындап келе жатқан шайқастың хабары олардың қатарына біршама тыныштық әкелді.

The opening of the war in northern Italy had been marked by the fall of Nice to a combined Franco Ottoman fleet in August 1543; meanwhile, Imperial Spanish forces had advanced from Lombardy towards Turin, which had been left in French hands at the end of the previous war in 1538. By the winter of 1543–1544, a stalemate had developed in the Piedmont between the French, under the Sieur de Boutières, and the Imperial army, under d'Avalos. The French position, centered on Turin, reached outward to a series of fortified towns: Pinerolo, Carmagnola, Savigliano, Susa, Moncalieri, Villanova, Chivasso, and a number of others; d'Avalos, meanwhile, controlled a group of fortresses on the periphery of the French territory: Mondovì, Asti, Casale Monferrato, Vercelli, and Ivrea. The two armies occupied themselves primarily with attacking each other's outlying strongholds. Boutières seized San Germano Vercellese, near Vercelli, and laid siege to Ivrea; d'Avalos, meanwhile, captured Carignano, only fifteen miles south of Turin, and proceeded to garrison and fortify it. As the two armies returned to winter quarters, Francis I of France replaced Boutières with François de Bourbon, Count of Enghien, a prince with no experience commanding an army. Francis also sent additional troops to the Piedmont, including several hundred heavy cavalry, some companies of French infantry from Dauphiné and Languedoc, and a force of quasi Swiss from Gruyères. In January 1544, Enghien laid siege to Carignano, which was defended by Imperial troops under the command of Pirro Colonna. The French were of the opinion that d'Avalos would be forced to attempt a relief of the besieged city, at which point he could be forced into a battle; but as such pitched battles were viewed as very risky undertakings, Enghien sent Blaise de Lasseran Massencôme, seigneur de Montluc, to Paris to ask Francis for permission to fight one. Montluc apparently convinced Francis to give his assent—contingent on the agreement of Enghien's captains—over the objections of the Comte de St. Pol, who complained that a defeat would leave France exposed to an invasion by d'Avalos's troops at a time when Charles V and Henry VIII of England were expected to attack Picardy. Montluc, returning to Italy, brought with him nearly a hundred volunteers from among the young noblemen of the court, including Gaspard de Coligny. D'Avalos, having waited for the arrival of a large body of landsknechts dispatched by Holy Roman Emperor Charles V, set off from Asti towards Carignano. His total force included 12,500–18,000 infantry, of which perhaps 4,000 were arquebusiers or musketeers; he was only able to gather about 800–1,000 cavalry, of which less than 200 were gendarmes. D'Avalos recognized the relative weakness of his cavalry, but considered it to be compensated by the experience of his infantry and the large number of arquebusiers in its ranks. Enghien, having learned of the Imperial advance, left a blocking force at Carignano and assembled the remainder of his army at Carmagnola, blocking d'Avalos's route to the besieged city. The French cavalry, shadowing d'Avalos's movements, discovered that the Imperial forces were headed directly for the French position; on 10 April, d'Avalos occupied the village of Ceresole d'Alba, about five miles (8 km) southeast of the French. Enghien's officers urged him to attack immediately, but he was determined to fight on ground of his own choosing; on the morning of 14 April, the French marched from Carmagnola to a position some three miles (5 km) to the southeast and awaited d'Avalos's arrival. Enghien and Montluc felt that the open ground would give the French cavalry a significant tactical advantage. By this point, the French army consisted of around 11,000–13,000 infantry, 600 light cavalry, and 900–1,250 heavy cavalry; Enghien and d'Avalos each had about twenty pieces of artillery. The battle came at a fortunate time for Enghien, as his Swiss troops were—as they had before the Battle of Bicocca—threatening to march home if they were not paid; the news of the impending battle restored some calm to their ranks.

Қаулылар

Енгиен әскерлері француз әскерінің қанаттары бір-бірін көруіне кедергі келтіретін, ортасы екі жағынан жоғарырақ болатын қыраттың үстінде орналасты. Француз армиясы дәстүрлі "ұрыс", "алғы шеп" және "арттық" корпусқа бөлінді, бұл француз құрылымының орталық және оң және сол қанаттарына сәйкес келді. Француз позициясының оң жағында Дес Терм, Бернадино және Морэнің басқаруындағы үш ротадан тұратын жеңіл атқыштар тобы болды, олардың жалпы саны шамамен 450–500 адамды құрады. Олардың сол жағында шамамен 4000 сарбаздан тұратын француз жаяу әскері, Де Тайз басқаруында болды, ал одан солға қарай Бутьердің 80 жандармнан тұратын эскадроны орналасқан, ол француз оң қанатының номиналды командирі еді. Француз құрылымының орталық бөлігін 13 швейцарлық рота құрады, олардың саны шамамен 4000 болды, оларды Солеурден Вильям Фрюлих және Сент-Жулиан атындағы капитан бірлесіп басқарды. Олардың сол жағында үш рота ауыр атқыштар, бір рота жеңіл ат және Париж еріктілері болды, барлығы шамамен 450 сарбазды құрады. Сол қанат екі жаяу әскер колоннасынан тұрды, олар 3000 Грюйерден келген сарбаздар мен 2000 итальяндық сарбаздардан құралды, олардың барлығы Сийр Декроздың басқаруында болды. Құрылымның ең сол жағында жеңіл атқыштар ретінде орналасқан шамамен 400 атты садақшылар болды, оларды Дампьер басқарды, сонымен қатар ол француз сол қанатының да командирі болды. Императорлық құрылым француз позициясына қарап тұрған ұқсас қыратта орналасты. Сол жақта, Дес Термге қарсы, Родольфо Бальони басқаруындағы 300 флоренциялық жеңіл атқыштар болды, ал оларды оң жағынан Салерно князі Ферранте Сансеверино басқаруындағы 6000 итальяндық жаяу әскері қоршап тұрды. Орталық бөлігін Эрипрандо Мадруццо басқаруындағы 7000 жер қызметшілері құрады. Олардың оң жағында Карло Гонзаганың басқаруындағы шамамен 200 ауыр атқыштармен бірге Д'Авалос өзі болды. Императорлық оң қанат Рамон де Кардона басқаруындағы шамамен 5000 неміс және испандық жаяу әскерінен тұрды, ал оларды оң жағынан Сульмона князі Филипп де Ланной басқаруындағы 300 итальяндық жеңіл атқыштар қоршап тұрды. + Церезоль шайқасының құрылымы (саланың солтүстігінен оңтүстігіне қарай тізімделген) Француз (Франсуа де Бурбон, Енгиен графы) Испан-Императорлық (Альфонсо д'Авалос д'Аквино, Васто маркізі) Бөлім күші Командир Бөлім күші Командир Жеңіл атқыштар ~400 Дампьер Неаполь жеңіл атқыштар ~300 Филипп де Ланной, Сульмона князі Италиялық жаяу әскері ~2,000 Декроз Испан және неміс жаяу әскері ~5,000 Рамон де Кардона Грюйер жаяу әскері ~3,000 Декроз Ауыр атқыштар ~450 Франсуа де Бурбон, Енгиен графы Ауыр атқыштар ~200 Карло Гонзага Швейцариялық ~4,000 Вильям Фрюлих Соле және Сент-Жулиан Жер қызметшілері ~7,000 Эрипрандо Мадруццо Ауыр атқыштар ~80 Бутьер француз (Гаскон) жаяу әскері ~4,000 Италиялық жаяу әскері ~6,000 Де Тайз Ферранте Сансеверино, Салерно князі Жеңіл атқыштар ~450–500 Дес Терм Флоренциялық жеңіл атқыштар ~300 Родольфо Бальони

Enghien's troops were positioned along the crest of a ridge that was higher in the center than on either side, preventing the wings of the French army from seeing each other. The French army was divided into the traditional "battle", "vanward", and "rearward" corps, corresponding to the center and right and left wings of the French line. On the far right of the French position was a body of light cavalry, consisting of three companies under Des Thermes, Bernadino, and Mauré, with a total strength of around 450–500 men. To their left was the French infantry under De Tais, numbering around 4,000, and, farther to the left, a squadron of 80 gendarmes under Boutières, who was nominally the commander of the entire French right wing. The center of the French line was formed by thirteen companies of veteran Swiss, numbering about 4,000, under the joint command of William Frülich of Soleure and a captain named St. Julian. To their left was Enghien himself with three companies of heavy cavalry, a company of light horse, and the volunteers from Paris—in total, around 450 troopers. The left wing was composed of two columns of infantry, consisting of 3,000 of the recruits from Gruyères and 2,000 Italians, all under the command of Sieur Descroz. On the extreme left of the line were about 400 mounted archers deployed as light cavalry; they were commanded by Dampierre, who was also given command of the entire French left wing. The Imperial line formed up on a similar ridge facing the French position. On the far left, facing Des Thermes, were 300 Florentine light cavalry under Rodolfo Baglioni; flanking them to the right were 6,000 Italian infantry under Ferrante Sanseverino, Prince of Salerno. In the center were the 7,000 landsknechte under the command of Eriprando Madruzzo. To their right was d'Avalos himself, together with the small force of about 200 heavy cavalry under Carlo Gonzaga. The Imperial right wing was composed of around 5,000 German and Spanish infantry under Ramón de Cardona; they were flanked, on the far right, by 300 Italian light cavalry under Philip de Lannoy, Prince of Sulmona. + Order of battle at Ceresole (listed from north to south along the battlefield) French (François de Bourbon, Count of Enghien) Spanish–Imperial (Alfonso d'Avalos d'Aquino, Marquis del Vasto) Unit Strength Commander Unit Strength Commander Light cavalry ~400 Dampierre Neapolitan light cavalry ~300 Philip de Lannoy, Prince of Sulmona Italian infantry ~2,000 Descroz Spanish and German infantry ~5,000 Ramón de Cardona Gruyères infantry ~3,000 Descroz Heavy cavalry ~450 François de Bourbon, Count of Enghien Heavy cavalry ~200 Carlo Gonzaga Swiss ~4,000 William Frülich of Soleure and St. Julian Landsknechte ~7,000 Eriprando Madruzzo Heavy cavalry ~80 Sieur de Boutières French (Gascon) infantry ~4,000 De Tais Italian infantry ~6,000 Ferrante Sanseverino, Prince of Salerno Light cavalry ~450–500 Des Thermes Florentine light cavalry ~300 Rodolfo Baglioni

Бастапқы қадамдар

Серэзольден жүріп шыққан д'Авалостың әскерлері майданға келе бастағанда, екі әскер де өздерінің санын және орналасуын бір-бірінен жасыруға тырысты; Энгхиен швейцариялықтарға қырдың баурайында жерге жатып, көзге түспеуге бұйрық берді, ал француздарға бастапқыда Император әскерінің сол қанаты ғана көрінді. Д'Авалос француздың қанаттарын анықтау үшін аркебузиерлер отрядын жіберді; Энгхиен де, өз кезегінде, Монтлюк басшылығымен 800-ге жуық аркебузиерді бөліп, Император әскерінің ілгерілеуін тежеуге тырысты. Аркебузиерлер арасындағы шайқас шамамен төрт сағатқа созылды; Мартин Дю Беллей осы қақтығысты бақылап тұрып, оны "қауіпсіз және бос отырғандар үшін көрнекті көрініс дей отырып сипаттады, себебі олар майда соғыстың барлық айла-тәсілдерін бір-біріне қарсы қолданды". Екі әскердің орналасқан жері анықталған соң, Энгхиен мен д'Авалос екеуі де артиллерияларын алға жылжытты. Соңынан болған оқ атыс бірнеше сағатқа жалғасты, бірақ екі жақтағы әскерлерге жеткілікті қорғаныс болғандықтан және қашықтық алыс болғандықтан тиімділігі төмен болды. Шайқас императорлық атты әскер француз аркебузиерлерінің қанатына шабуыл жасауға дайын тұрғанда аяқталды; Монлюк дереу Дес Термнен, оның барлық жеңіл атты әскерімен алға жылжуға көмек сұрады. Соғыс алаңының оңтүстік жағында француздың жеңіл атты әскері Баглионидің флоренциялықтарын Сансеверинонің алға жылжыған жаяу әскеріне кері итеріп, содан кейін тікелей жаяу әскер колоннасына шабуыл жасады.

"Бөкіл әлемді қырғынға ұшыратты"

Француз жаяу әскері – көбінесе гаскондықтар – сол кезде Сансевериноға қарай беткейден төмен түсе бастады. Мадруццо өз колоннасын екі бөлек топқа бөлді: бірі француздарды тоқтатуға, ал екіншісі швейцариялықтар күтіп тұрған төбеге қарай жол тартты. Осы кезде, пика мен мушкеттерден құралған жаяу әскерлер аркебузиерлер мен пикамендерді біріктіріп, аралас жасақ құру жүйесін қабылдады. Француз және императорлық жаяу әскерлердің екеуінде де пикамендердің үлкен колонналарының арасында отты қару ұстаған әскерлер болды. Пика мен жеңіл қарудың осы үйлесімі жақын арадағы шайқасты қатты қанды етті. Аралас жаяу әскерлер әдетте бөлек топтарға орналастырылды, аркебузиерлер пикамендердің орталық колоннасының екі жағында тұрды. Бірақ Церезоль шайқасында француз жаяу әскері алдыңғы қатарда пикамендерді, сосын бірден аркебузиерлерді орналастырды, олар екі колонна кездескенше атуға тыйым салынды. Бұл жоспарды өзі ойлап тапқанын айтқан Монлюк былай деп жазды: «Осылайша біз олардың алдыңғы қатардағы барлық офицерлерін өлтіруіміз керек». Бірақ олар да біздей тапқыр екенін көрдік, өйткені олардың алдыңғы қатардағы пикаларының артына пистолетшілерді қойды. Екі жақ та бізді ұстағанша оқ атпады, содан кейін қырғын болды: әрбір оқ тиді, екі жақтың да алдыңғы қатардағылары құлап түсті. Француздардың екі колоннаның бірін шабуылдағанын көрген швейцариялықтар, соңынан дөңгелекке жайлап көтеріліп келе жатқан екінші колоннаға қарсы шабуыл жасады. Екі жаяу әскердің де массасы пикалардың итерісімен бірікті, ал Бутьердің басқаратын ауыр атты әскер эскадроны ландскнехттердің қанатына шабуыл жасап, олардың құрамын бұзып, төмен қарай ығыстырды. Ландскнехттердің оң жағында тұрған және д’Авалос швейцариялықтарға шабуыл жасауға бұйырған императорлық ауыр атты әскер пикалардан қорқып, артқа қарай қашты, Карло Гонзага тұтқынға түсті. Швейцариялық және гаскондық жаяу әскерлер қалған ландскнехттерді қырғынға ұшыратты, олардың тығыз орналасуы жылдам шегінуге мүмкіндік бермеді, олар шайқас алаңынан шығуға тырысты. Церезольге баратын жол мәйіттерге толы болды, швейцариялықтар, әсіресе, қараша айында Мондовидегі швейцариялық гарнизонға жасалған зұлпыны үшін кешірім көрсетпеді. Мұны көрген Сансеверино шайқастың ұтылғанын түсінді және итальяндық жаяу әскерінің көп бөлігімен және Баглионидің флоренциялық атты әскерінің қалдықтарымен Астиге қарай жол тартты, ал француз жеңіл атты әскері ландскнехттерді қууға қосылды.

The French infantry—mostly Gascons—had meanwhile started down the slope towards Sanseverino. Madruzzo responded by splitting his column into two separate portions, one of which moved to intercept the French while the other continued up the slope towards the Swiss waiting at the crest. The pike and shot infantry had by this time adopted a system in which arquebusiers and pikemen were intermingled in combined units; both the French and the Imperial infantry contained men with firearms interspersed in the larger columns of pikemen. This combination of pikes and small arms made close quarters fighting extremely bloody. The mixed infantry was normally placed in separate clusters, with the arquebusiers on the flanks of a central column of pikemen; at Ceresole, however, the French infantry had been arranged with the first rank of pikemen followed immediately by a rank of arquebusiers, who were ordered to hold their fire until the two columns met. Montluc, who claimed to have devised the scheme, wrote that: In this way we should kill all their captains in the front rank. But we found that they were as ingenious as ourselves, for behind their first line of pikes they had put pistoleers. Neither side fired till we were touching—and then there was a wholesale slaughter: every shot told: the whole front rank on each side went down. The Swiss, seeing the French engage one of the two columns of landsknechte, finally descended to meet the other, which had been slowly moving up the hillside. Both masses of infantry remained locked in a push of pike until the squadron of heavy cavalry under Boutières charged into the landsknechts' flank, shattering their formation and driving them down the slope. The Imperial heavy cavalry, which had been on the landsknechts' right, and which had been ordered by d'Avalos to attack the Swiss, recoiled from the pikes and fled to the rear, leaving Carlo Gonzaga to be taken prisoner. The Swiss and Gascon infantry proceeded to slaughter the remaining landsknechte—whose tight order precluded a rapid retreat—as they attempted to withdraw from the battlefield. The road to Ceresole was littered with corpses; the Swiss, in particular, showed no mercy, as they wished to avenge the mistreatment of the Swiss garrison of Mondovì the previous November. Seeing this, Sanseverino decided that the battle was lost and marched away to Asti with the bulk of the Italian infantry and the remnants of Baglioni's Florentine cavalry; the French light cavalry, meanwhile, joined in the pursuit of the landsknechts.

Солтүстік аймақтағы іс-шаралар

Соғыс алаңының солтүстік жағында оқиғалар өте басқаша болды. Дампьердің атты әскері Ланнойдың жеңіл атты ротасын талқандады; ал итальяндықтар мен Груйерден келген жасақ, офицерлерін өлтіріп қалдырып, қарсылық көрсетпей қашқандықтан, императорлық жаяу әскерінің шабуылына тойтарыс бере алмады. Кардонаның жаяу әскері бұрынғы француз шебінен өткен кезде, Энгиен өзінің қолбасшылығындағы барлық ауыр атты әскермен оларға шабуыл жасады; осыдан кейін болған шайқас алаңның қалған бөлігінен көрінбейтін төбенің еңкейген беткейінде өтті. Бірінші шабуылда Энгиеннің атты әскері императорлық құралымның бір бөлігіне еніп, артқа қарай жылжыды, бірақ Парижден келген еріктілердің бір бөлігін жоғалтты. Кардонаның қатары жаңадан жиналғанда, француз атты әскері бұрылып, қарқынды аркебус атысымен екінші шабуыл жасады; бұл бұрынғыдан да ауыр тиді, бірақ императорлық колоннаны бұзуға мүмкін болмады. Энгиен, енді Дампьердің жеңіл атты әскерімен бірігіп, үшінші шабуыл жасады, ол да шешуші нәтиже бермеді; француз жандармдарының жүзден азы қалды. Энгиен шайқастың ұтылғанын сезінді – Монтлюк айтуынша, ол өзін-өзі пышақтап өлтіруді ойлаған, «бұл ежелгі римдіктерге лайық, бірақ нағыз христиандарға емес». Сол сәтте, швейцар командирі Сен-Жюльян, шайқас алаңының ортасынан келді және императорлық күштердің сол жерде талқандалып жеңілгенін хабарлады. Ландскнехттердің жеңілісі туралы жаңалық Кардона әскеріне де, Энгиенге де шамамен бір уақытта жетті; императорлық колонна бұрылып, бастапқы орнына қайта шегінді. Энгиен қалған атты әскерімен олардың ізінен тығыз ерді; жақын арада ол Раконжиде орналасқан және артиллериялық атыс басталғанда майданға бет алған итальяндық атты аркебузиерлер ротасымен күшейтілді. Бұл аркебузиерлер, аттан түсіп атып, сосын қайта мініп, императорлық колоннаның шегінісін баяулатуға жеткілікті түрде қиындық тудырды. Темірқасықта, француз және швейцарлық жаяу әскері, Церезоле қаласына жеткен соң, кері бұрылып, майданға оралды. Олармен бірге болған Монтлюк былай деп жазады: «Церезольде Энгиен мырзаның бізді шақыртқанын естігенде, швейцарлықтар да, біз гаскондар да оған бет бұрдық – мен екі жасақтың осылай жылдам құрылғанын ешқашан көрген емеспін – біз жүгіріп бара жатып, қатарға тұрдық. Жау қарқынды жүріп, аркебуспен атып, біздің аттарымызға жол бермей тұрды, сонда біз оларды көрдік. Олар бізден шамамен 400 қадам қашықтықта болғанда, біздің атты әскеріміз шабуылға дайын тұрғанда, олар найзаларын тастап, атты әскерге берілді. Сіз бір қарулы адамның айналасында он бес немесе жиырма жауынгерді көре аласыз, олар оған жақындасып, біздің жаяу әскеріміздің барлығын кесіп тастаудан қорқып, рақым сұрап басып-жаншып тұрды. Императорлық жаяу әскерінің жартысы берілуге тырысқанда қаза тапты; қалған 3150 адам тұтқынға алынды. Аз ғана адам, соның ішінде неміс жаяу әскерінің командирі Зейсник бароны қашып құтыла алды.»

On the northern end of the battlefield, events had unfolded quite differently. Dampierre's cavalry routed Lannoy's company of light horse; the Italians and the contingent from Gruyères, meanwhile, broke and fled—leaving their officers to be killed—without offering any real resistance to the advancing Imperial infantry. As Cardona's infantry moved past the original French line, Enghien descended on it with the entire body of heavy cavalry under his command; the subsequent engagement took place on the reverse slope of the ridge, out of sight of the rest of the battlefield. On the first charge, Enghien's cavalry penetrated a corner of the Imperial formation, pushing through to the rear and losing some of the volunteers from Paris. As Cardona's ranks closed again, the French cavalry turned and made a second charge under heavy arquebus fire; this was far more costly, and again failed to break the Imperial column. Enghien, now joined by Dampierre's light cavalry, made a third charge, which again failed to achieve a decisive result; fewer than a hundred of the French gendarmes remained afterwards. Enghien believed the battle to be lost—according to Montluc, he intended to stab himself, "which ancient Romans might do, but not good Christians"—when St. Julian, the Swiss commander, arrived from the center of the battlefield and reported that the Imperial forces there had been routed. The news of the landsknechts' defeat reached Cardona's troops at about the same time that it had reached Enghien; the Imperial column turned and retreated back towards its original position. Enghien followed closely with the remainder of his cavalry; he was soon reinforced by a company of Italian mounted arquebusiers, which had been stationed at Racconigi and had started towards the battlefield after hearing the initial artillery exchange. These arquebusiers, dismounting to fire and then remounting, were able to harass the Imperial column sufficiently to slow its retreat. Meanwhile, the French and Swiss infantry of the center, having reached Ceresole, had turned about and returned to the battlefield; Montluc, who was with them, writes: When we heard at Ceresole that M. d'Enghien wanted us, both the Swiss and we Gascons turned toward him—I never saw two battalions form up so quick—we got into rank again actually as we ran along, side by side. The enemy was going off at quick march, firing salvos of arquebuses, and keeping off our horse, when we saw them. And when they descried us only 400 paces away, and our cavalry making ready to charge, they threw down their pikes and surrendered to the horsemen. You might see fifteen or twenty of them round a man at arms, pressing about him and asking for quarter, for fear of us of the infantry, who were wanting to cut all their throats. Perhaps as many as half of the Imperial infantry were killed as they were attempting to surrender; the remainder, about 3,150 men, were taken prisoner. A few, including the Baron of Seisneck, who had commanded the German infantry contingents, managed to escape.

Салдары

Бұл шайқастағы қазалар сол заманғы стандарттармен салыстырғанда ерекше жоғары болды және қатысқан әскерлердің жалпы санының 28 пайызына жуық деп есептеледі. Император әскерінен қаза тапқандардың саны туралы замандаштарының есептерінде ең төменгі көрсеткіш 5000 мен 6000 аралығында, ал кейбір француз деректері 12000-ға дейін жетеді. Көптеген офицерлер қаза тапты, әсіресе ландскнехттер арасында; аман қалғандардың көпшілігі, соның ішінде Рамон де Кардона, Карло Гонзага және Эрипрандо Мадруццо тұтқынға алынды. Француз әскерінің жоғалғандары аз болды, бірақ кем дегенде 1500-2000 сарбаз қаза тапты. Олардың ішінде Гаскон және Грюйер жаяу әскерлерінің көптеген офицерлері, сондай-ақ Энгхиенмен бірге келген жандармерияның көп бөлігі болды. Француздар тарапынан тұтқынға алынғандардың ішінде тек Дес Терм есімді адам болды, ол Сансеверинонің шегініп келе жатқан итальяндық әскерімен бірге әкелінген. Император әскерінің күйреуіне қарамастан, бұл шайқас стратегиялық тұрғыдан маңызды болған жоқ. Франциск I-нің талабымен француз әскері Кариньяноны қайтадан қоршауға алды, онда Колонна бірнеше апта бойы қарсылық көрсетті. Қала берілгеннен кейін көп ұзамай, Энгхиен Карл V басқыншылық жасаған Пикардияға итальяндық және гаскондық жаяу әскердің жиырма үш ротасын және өзінің ауыр атты әскерінің жартысына жуығын жіберуге мәжбүр болды. Армиясының басым бөлігін жоғалтқан Энгхиен Миланды басып алуға мүмкіндік таппады. Д'Авалос, осы арада Пьетро Строцци мен Питильяно графының басқаруындағы итальяндық жаяу әскерін Серравалле шайқасында жеңіліске ұшыратты. Соғыс аяқталғаннан кейін Солтүстік Италиядағы жағдай бұрынғы қалпына келді.

Тарихнама

Бұл шайқастың көптеген егжей-тегжейлі заманауи есептері сақталған. Француз жылнамаларының арасында Мартин Дю Белле мен Блез де Монлюк жазған оқиғалар бар, екеуі де оқиға орнында болған. Енгхенмен бірге болған Таванн сиыры өз естеліктерінде осы оқиғаларға қысқаша тоқталады. Императорлық тараптанғы ең толық мәліметтер Паоло Джовио еңбегінде келтірілген. Тарихшы Шарль Оманның сөзіне қарағанда, басқа есептермен қарама-қайшылықтарына қарамастан, бұл еңбек «француз жазушыларының бәрі назардан тыс қалдырған құнды мәліметтерді» ұсынады. Қазіргі әскери тарихшылардың шайқасқа деген қызығушылығы негізінен қару-жарақтардың роліне және осының салдарынан орталықтағы жаяу әскерлер арасындағы қырғынға байланысты. Қолданылған пикелер мен аркебузиерлердің орналасуы тым қымбат деп есептелді және қайтадан қолданылмады; келесі шайқастарда аркебуздер негізінен пікелердің үлкен құралымдарының қанаттарынан және шайқас үшін пайдаланылды. Церезоль сонымен қатар дәстүрлі ауыр атты әскердің соғыс алаңындағы маңызды ролінің жалғасқанын көрсетеді. Берт Холлдың айтуынша, Энгиеннің шабуылдары сәтсіз аяқталғанына қарамастан, француздар «дисциплиналық құрылымды бұзу үшін көмексіз ауыр атты әскердің тиімділігіне» сенімін сақтады. Орталықта жандармдардың шағын тобы басқа жаяу әскерлермен қақтығысқан жаяу әскер колонналарын жеңуге жеткілікті болды. Бұл тактикалық пайдалылықтан өзге, атты әскердің маңыздылығының сақталуының тағы бір себебі шайқастың соңғы эпизодынан көрінеді: француз жандармдары қарсыластың қарсыласуын қабылдайтын жалғыз әскер болды, себебі швейцариялық және француз жаяу әскерлері тұтқынға алуға құштар емес еді. Холлдың сөзіне сүйенсек, атты әскер «осы өтініштерді сұрақсыз орындауға шамаланған».