Кіріспе

Рухани тәжіриба

Медиумдық немесе рухтарды шақырудың әртүрлі түрлері бар, оның ішінде сеанс үстелдері, транс және уиджа. Бұл практика спиритизм және рухшылдықпен байланысты. Жаңа дәуірдегі ұқсас практика – арнау деп аталады. Психикалық қабілетке сенім, оның болуын дәлелдейтін эмпирикалық мәліметтердің болмауына қарамастан, кеңінен таралған. Ғалымдар жүз жылдан астам уақыт бойы медиумдық туралы мәлімдемелердің дұрыстығын анықтауға тырысып, оларды растай алмады. 2005 жылғы Британдық Психологиялық Қоғам жүргізген тәжірибеде өздерін медиум деп таныстырған адамдарда медиумдық қабілет жоқ екені анықталды. Медиумдық 19 ғасырда уиджа тақталарын ойын-сауық үшін пайдаланған кезде танымал болды. Осы кезеңдегі тергеулер кең таралған алаяқтықтарды көрсетті – кейбір тәжірибешілер сахналық фокусниктер қолданған әдістерді пайдаланды – және бұл практикаға сенім азайды. Медиумдық немесе экстрасенсорлық индустрияда алдамшылық әлі де кең таралған, алдамшылық пен қулық-сұмдықтың жағдайлары бүгінгі күнге дейін анықталуда. Медиумдықтың бірнеше түрлі нұсқалары сипатталған; ең танымал түрлері – рухтың медиумның дауысын бақылауға алып, оны хабар жеткізу үшін пайдалануы, немесе медиум хабарды "естіп", оны жеткізуі. Басқа түрлері рухтың материализациялануын немесе дауыстың пайда болуын, сондай-ақ телекинетикалық белсенділікті қамтиды.

Тарих

Өлгендермен және басқа тірі адамдармен, яғни рухтармен байланыс орнатуға жасалған тыраштар, адамзат тарихының ерте кезеңдерінен бастау алады, мысалы, Киелі кітаптағы Эндордың сиқыршысы туралы айтылған оқиғада көрсетілгендей. Медиумдық, 19 ғасырда АҚШ және Ұлыбританияда спиритизмнің діни қозғалыс ретінде дамығаннан кейін кең таралды. Қазіргі спиритизмнің 1848 жылы Нью-Йорк штатындағы Фокс әпкелерінің практикасы мен лекцияларынан бастау алғаны айтылады. Транс медиумдары Паскаль Беверли Рэндольф және Эмма Хардинге Бриттен 19 ғасырдың ортасында осы тақырыптағы ең танымал лекторлар мен авторлардың қатарында болды. Аллан Кардек 1860 жыл шамасында «Спиритизм» терминін енгізді. Кардек өзінің «Рухтар кітабы» және кейіннен жарық көрген «Спиритизм кодексі» атты бес кітаптан тұратын жинағының негізі ретінде таңдалған медиумдар арқылы рухтармен жүргізілген әңгімелерді жазды. Осы кезеңде спиритизмді зерттеген кейбір ғалымдар да оның жақтастарына айналды. Олардың ішінде химик Роберт Хейр, физик Уильям Крукс (1832–1919) және эволюциялық биолог Альфред Рассел Уоллес (1823–1913) болды. Нобель сыйлығының лауреаты Пьер Кюри медиум Эусапия Палладиноның жұмысына үлкен ғылыми қызығушылық танытты. Басқа да белгілі жақтастарына журналист және бейбітшіл Уильям Т. Стид (1849–1912) және дәрігер және жазушы Артур Конан Дойл (1859–1930) кірді. Давенпорт ағайындары мен Бангс сестер сияқты физикалық медиумдардың сахналық әстеулерді алаяқтықпен пайдаланғаны әшкере болғаннан кейін медиумдыққа деген сенім төмендеді. Дегенмен, дін және оның сенімдері бұл фактіге қарамастан жалғасуда, физикалық медиумдық пен сеанстар практикадан шығып, платформалық медиумдық көшбасшылыққа ие болды. 1920-ші жылдардың соңы мен 1930-шы жылдардың басында Ұлыбританияда шамамен ширек миллион спиритизмді ұстанатын адам және екі мыңға жуық спиритизмдік қоғамдар болды, сонымен қатар платформалық медиумдық пен «үйлі шеңберлердің» өркендеген шағын мәдениеттері де болды. Спиритизм, негізінен, АҚШ, Канада, Австралия және Ұлыбританиядағы әртүрлі конфессиялық спиритизмдік шіркеулер арқылы жалғасуда. Ұлыбританияда 340-тан астам спиритизмдік шіркеулер мен орталықтар өз есіктерін жұртшылыққа ашып, медиумдықтан тегін көрсетілімдер үнемі өткізілуде.

Рухтар жетекшісі

1958 жылы американдық спиритуалист К. Доррин Филлипс Индиана штатындағы Честерфилд лагеріндегі медиуммен болған тәжірибесі туралы былай деп жазды: "Рев. Джеймс Лоттонның сеанстарында көптеген үндістер болады. Олар өте шулы және үлкен күшке ие болып көрінеді. [ ] Кішкентай жетекшілер немесе есік сақшылары әдетте үнді балалар мен қыздар болып табылады, [олар] сізбен сөйлескісі келетін рухты достарыңызды табуға көмектесетін хабаршылар қызметін атқарады."

Спирт операторы

Медиум арқылы психикалық "энергияны" немесе "энергия жүйелерін" манипуляциялайтын рух.

Медиумдық қасиеттер

Ескі спиритизмде, қызметтердің бір бөлігі, әдетте соңына қарай, өлгендердің рухтарымен байланыс орнату арқылы медиумдық қабілеттерді көрсетуге арналады. Медиумдық шіркеу қызметін сипаттаудың осы түрінің классикалық мысалы 1958 жылы жарық көрген C. Dorreen Phillips-тің өмірбаяндық әңгімесінде кездеседі. Ол Индиана штатының Честерфилд қаласындағы «Спиритуалистік лагерь Честерфилд» ғибадаттары туралы былай деп жазады: «Күн сайын түстен кейін ғибадаттар өткізіледі, олар ән-күйлерден, философиялық лекциялардан және медиумдық демонстрациялардан тұрады». Ғалымдар Леонора Пайперді спиритизм тарихындағы ең белгілі транс медиумдардың бірі деп санайды. Трансқа енген спикерлер транс күйіне түсу арқылы рухтарға және олардың көмегімен ояу күйде қол жеткізе алмайтын білімге қол жеткізе алады деп сенген. Кастильо (1995) транс құбылысы – зейіннің күшті шоғырлануының нәтижесі екенін, ал бұл трансқа енгізудің негізгі психологиялық механизмі болып табылады деп мәлімдейді. Адаптациялық реакциялар, соның ішінде транс түрлерінің қалыптасқан формалары, мидағы нейрондық желілерге «бейімделеді».

Физикалық медиумдық

Физикалық медиумдық – рухтардың энергия және энергия жүйелерін манипуляциялау деп анықталады. Осы медиумдық түрінің айқын проявлениелері болуы мүмкін, мысалы, қатты соққылар мен шулар, дауыстар, материалдасқан заттар, апорттар, материалдасқан рух денелері немесе қол, аяқ және табан сияқты дене мүшелері. Медиум мұндай рух проявлениелері үшін қуат көзі ретінде қолданылады. Кейбір мәліметтер бойынша, бұл медиум шығарған энергия немесе эктоплазманы пайдалану арқылы іске асырылды, қараңыз рух фотосуреті. Scientific American журналының комиссиясы 1924 жылы Мина Крандонды соңғы рет сынаған физикалық медиум болды. Физикалық медиумдықтың көп бөлігі қараңғы немесе жарығы аз бөлмеде көрсетіледі. Көптеген медиумдар дәстүрлі құралдар мен жабдықтарды пайдаланады, оның ішінде рух кернейлері, рух шкафтары және левитация үстелдері.

Тікелей дауыс

Тікелей дауыс байланысы – рухтардың медиумнан тәуелсіз сөйлейтін деген гипотезаға сілтеме жасайды, онда медиум құбылысты жасамай, тек оңайлатушы рөл атқарады. Медиумның міндеті – физикалық және рухани әлемдер арасында байланыс орнату. Сигналды күшейту үшін көбінесе трубалар қолданылады, ал тікелей дауыс медиумдары кейде «труба медиумдары» деп те аталады. Осы медиумдық түрі медиумға сеанстар барысында әңгімеге қатысуға мүмкіндік береді, себебі рухқа хабарласу үшін медиумның дауысы қажет емес. Лесли Флинт – осы медиумдық түрінің ең белгілі өкілдерінің бірі болды.

Психикалық сезімдер

Кейде психикалық медиумдар қолданатын сезімдер басқа паранормальды салалардан өзгеше анықталады. Медиумның психикалық қабілеттері бар делінеді, бірақ барлық психиктер медиум ретінде жұмыс істемейді. Мысалы, "көру қабілеті" терминіне рухтарды көру және рухтар әлемінен келген көріністер кіруі мүмкін. Парапсихологиялық қауымдастық "көру қабілетін" тікелей сыртқы физикалық көзден алынған ақпарат ретінде анықтайды. Көру қабілеті немесе "ашық көру" – физикалық түрде жоқ нәрсені көру қабілеті, мысалы, заттар, жануарлар немесе адамдар. Бұл көрініс "ақыл-ойының көзімен" пайда болады. Кейбір медиумдар мұның олардың қалыпты көру жағдайы екенін айтады. Ал басқалары бұл қабілетке жету үшін медитация сияқты жаттығулар арқылы саналарын дамытуы керек екенін, және рухани көмекшілердің көмегі көбінесе қажет екенін айтады. Кейбір көру қабілеті бар медиумдар рухты денесі бардай көреді. Олар дене пішінін физикалық түрде бардай сезінеді. Басқа медиумдар рухты ақыл-ойының көзінде көреді, немесе ол кино, телебағдарлама немесе фотосурет сияқты ақыл-ойындағы бейне ретінде пайда болады. "Ашық есту" немесе клауаудиенция әдетте рухтардың дауыстарын немесе ойларын есту қабілеті ретінде анықталады. Кейбір медиумдар сыртынан сөйлейтін адамды тыңдап тұрғандай естиді, рух медиумның жанында немесе оған жақын болса, ал басқалары дауыстарды өз саналарындағы сөздік ой ретінде естиді. "Ашық сезіну" немесе кларсентиенция – рухтың нені жеткізгісі келетінін сезіну немесе рухтың әсерін сезіну қабілеті. "Аң сезіну" немесе кларсентиненция – медиумның рухтың ауруларын сезінуі, рухтың өмірден бұрынғы физикалық проблемасын сезіну жағдайы. "Ашық иіс алу" немесе клариалиенция – рухты иіскеу қабілеті. Мысалы, медиум өмірінде темекі шеккен адамның темекі иісін сезе алады. "Ашық дәм сезу" немесе клайргастуанция – рухтан дәмдік сезімдер алу қабілеті. "Ашық білу" немесе клеркогнизанция – қалыпты немесе психикалық сезімдер арқылы алмай-ақ бір нәрсені білу қабілеті. Бұл "жақсы білу" сезімі. Көбінесе медиумдар қандай да бір хабардың немесе жағдайдың "дұрыс" немесе "бұрыс" екенін айтады.

Паранормальды сенім

Спиритуалистер медиумдардың (менталды және физикалық медиумдық) қоздыратын құбылыстардың сыртқы рухтардың әрекетінен туындайтынына сенеді. Психикалық зерттеуші Томсон Джей Хадсон "Психикалық құбылыстар заңы" (1892) және Теодор Флорной "Спиритизм және психология" (1911) кітаптарында медиумдықтың барлық түрлерін медиумның ұсынысы мен телепатиясы арқылы түсіндіруге болатынын, ал рухтар туралы гипотезаны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ екенін жазды. Медиумдықты телепатиямен түсіндіру идеясы кейіннен кейбір парапсихологтар қолдаған медиумдықтың "супер ЭСП" гипотезасымен біріктірілді.

Қалпына келтіру

Оның алғашқы бастауларынан бері қазіргі уақытқа дейін медиумдық тәжірибеде көптеген алаяқтықтар мен алдаулар болды. Сеанстар қараңғыда өткізіледі, сондықтан нашар жарық жағдайлары алаяқтыққа оңай мүмкіндік тудырады. Ғалымдар зерткен физикалық медиумдықтар алдау мен қулықтың нәтижесі екені анықталды. Паранормальді құбылыс деп саналатын эктоплазманың ішкі құрамы сыр, май, муслин және матадан жасалғаны белгілі болды. Медиумдар журналдар мен газеттерден қиып алынған суреттерді матаға немесе басқа да заттарға жабыстырып, сеанстар кезінде пластик қуыршақтарды пайдаланып, көрермендеріне рухтармен байланысқандай көрінетін. Льюис Спенс өзінің "Оккультизм энциклопедиясы" (1960) атты кітабында былай деп жазды:

Рухани тәжірибелерде, әсіресе физикалық және психологиялық немесе автоматты құбылыстарда, алаяқтық кең таралған. Медиумдарды алаяқтық үшін соттағанның көптігінің өзінде, көптеген адамдар психологиялық зерттеулерді тастап, құбылыстардың барлығын алаяқтық тудырған деп санады. Ұлыбританиядағы Психикалық зерттеулер қоғамы медиумдық құбылыстарды зерттеді. Шын медиумдарды анықтау және жалған медиумдарды әшкерелеу, спиритуалист мүшелерінің көптеген отставкаларына әкелді. Медиумдық алаяқтық туралы Пол Курц былай деп жазды:

Паранормальді саланың маңызды мәселесі – алаяқтық. Психикалық зерттеулер мен спиритизм саласы шарлатандарға толы, мысалы Фокс сестері мен Эузапия Палладино сияқты, ерекше қабілеттері бар деп мәлімдейтін, бірақ шын мәнінде ғалымдар мен жұртшылықты алдаған фокусниктер. Сондықтан олардың айтқандарына ерекше күдікпен қарау керек. Фокусниктер медиумдықтың алаяқтық әдістерін әшкерелеуде ұзақ тарихқа ие. Алғашқы әшкерелеушілердің қатарында Чунг Линг Су, Генри Эванс және Жюльен Проскауэр болды. Кейінірек Джозеф Даннингер, Гарри Гудини және Джозеф Ринн алаяқтықты ашты. 1920 жылдары Гудинимен бірге жұмыс істеген жеке тергеуші Роуз Макенберг 20 ғасырдың ортасында психикалық алаяқтықтың ең танымал әшкерелеушісі болды.

XIX ғасыр

XIX ғасырдағы көптеген медиумдардың алаяқтықпен айналысқаны анықталды. Медиумдық тәжірибелерді жақтаушылар олардың оқиғалары шынайы деп есептегенмен, "Британ энциклопедиясында" спиритизм туралы мақалада XIX ғасырдағы бір оқиғаға сілтеме жасап, "спиритизмге сенетін медиумдардың бірінен соң бірі алдап, кейде сахнадағы сиқыршылардың әдістерін қолданып, адамдарды өздерінің көзқарас күштеріне сендіруге тырысқаны" айтылған. Сондай-ақ, мақалада "спиритуистік қозғалыстың кең тараған алдамшылығының ашылуы оның беделіне қатты нұқсан келтіріп, оны АҚШ-тағы қоғамның шеттеріне итермеледі" делінген. 1855 жылы шілдеде Илингтегі адвокат Джон Снайт Раймердің үйінде өткен сеанста Фредерик Меррифилд "рухтың қолының" медиум Дэниел Дунглас Хоумның қолының ұшына бекітілген жалған аяқ екенін байқады. Меррифилд сонымен қатар Хоумның сеанс бөлмесінде аяғын қолданғанын байқағанын мәлімдеді. 1855 жылы 23 шілдеде ақын Роберт Браунинг әйелі Елизаветамен бірге Римерлер отбасымен Елингте сеансқа қатысты. Сеанс кезінде рух беті материализацияланды, ол Браунингтің бала кезінде қайтыс болған ұлы деп мәлімделді. Браунинг "материалдануды" қолға алып, оның Хоумның жалаңаш аяғы екенін анықтады. Алдамшылық одан бетер күшейе түседі, өйткені Браунинг ешқашан балалық шағында ұлын жоғалтқан емес. Браунингтің ұлы Роберт 1902 жылы 5 желтоқсанда "Таймс" газетіне жазған хатында "Хоумның қарапайым алаяқтықпен ұсталғанын" айтты. Зерттеушілер Джозеф Маккейб пен Тревор Х. Холл Хоумның "левитациясын" екі темір балкондардың арасындағы байланыстырушы тіреуге жай ғана қозғалудан басқа ештеңе жоқ деп көрсетті. Психолог және психикалық зерттеуші Стэнли ЛеФевр Кребс Бангс сестерін алаяқтық ретінде әшкереледі. Бірде ол сеанс кезінде жасырын айнаны пайдаланып, оларды конверттегі хатты бұзып, үстелдің астына жауап жазып жатқан кезде ұстады. Британдық материализациялық медиум Розина Мэри Шоуэрс өзінің мансабында көптеген алаяқтық сеанстарда ұсталды. 1874 жылы Эдвард Уильям Кокспен сеанс кезінде күтуші шкафқа қарап, рухты ұстады, бас киім құлап кетті және ол Шоуэрс екені анықталды. 1875 жылдың ақпан айында Уильям Крукс үйінде Лондонда жүргізілген тәжірибелер сериясында Анна Ева Фэй медиум Крукске өзінің нағыз психикалық күші бар деп алдауға тырысты. Кейін Фэй өзінің алаяқтық жасағанын мойындап, қолданған айла-шарттарын ашты. Фрэнк Херн - британдық медиум, ол медиум Чарльз Уильямспен серіктестік құрды. 1875 жылы Ливерпульде сеанс кезінде ол рух болып көрінгенімен ұсталып, "басына екі метрлік қатты муссалин киіп, жамбасына дейін ілінген күйінде" табылды. Флоренс Кукты "сеанс өнерінде" Херн оқытып, бірнеше рет жалған медиум ретінде әшкерелеген. Медиум Генри Слэйд өзінің мансабында көптеген рет алаяқтықпен ұсталды. 1876 жылы Лондондағы сеанста Рэй Ланкестер мен Брайан Донкин "рух" хабары жазылмас бұрын оның тақтасын тартып алды және жазуды сол жерде тапты. Слэйд бір қолымен үстелдің астында гармоникада ойнап, оны рухтар ойнайды деп мәлімдеген. Сиқыршы Чунг Линг Су Слэйдтің қалай амал жасағанын ашты. Британдық медиум Фрэнсис Уорд Монк психикалық зерттеушілермен тергеліп, оның алаяқ екені анықталды. 1876 жылы 3 қарашада сеанс кезінде күтуші Монкты іздестіруді талап етті. Монк бөлмеден қашып шығып, басқа бөлмеге кірді де, терезеден қашып кетті. Оның бөлмесінен бір жұп толған қолғап, сондай-ақ сыр жапқыш, қол таяқшалары және басқа да жалған құрылғылар табылды. Соттан кейін Монк өзінің алаяқтық медиумдығы үшін айыпты деп танылып, үш айға бас бостандығынан айырылды. 1876 жылы Уильям Эглинтонның өтірік екені ашылды, өйткені психикалық зерттеуші Томас Колли өзінің сеансында "рух" материализациясын ұстап алды және оның жамылғысының бір бөлігін кесіп тастады. Бұл кесінді Эглинтонның чемоданында табылған матамен сәйкес келетіндігі анықталды. Колли сондай-ақ, материализациядан сақал алып тастады және ол жалған екені анықталды, ол Эглинтонның чемоданында табылған басқа біреумен бірдей. 1880 жылы сеанста "Йоланд" деген рух материализацияланды, оны күтуші ұстап алды және ол медиум айым Д'Эсперанс өзі екені анықталды. 1878 жылдың қыркүйегінде британдық медиум Чарльз Уильямс және оның сол кездегі әріптесі А.Рита Амстердамда қулықпен анықталды. Сеанс кезінде материализацияланған рух ұсталып, ол Рита екені анықталды және екі медиумның арасында фосфор майы, муссалин және жалған сакал табылды. 1882 жылы Питербородағы сеанста К. Э. Вудтың құпиясы ашылды. Оның үнділік рухтарды басқару "Пока" екені анықталды, ол оның тізесінде отырған медиум еді, муссалинмен жабылған. 1880 жылы американдық сахналық ойыншы Вашингтон Ирвинг Бишоп медиумдардың өздерінің көзқарас оқулары үшін қалай құпия кодтарды қолданатынын ашатын кітап жариялады. Сейберт комиссиясы - 1884–1887 жылдары Питтсбург университетінің профессорларынан тұратын топ, олар Пьер Л. О. А. Килер және Генри Слэйд сияқты алаяқ медиумдарды әшкереледі. 1888 жылы Фокс сестері алаяқтық жасағанын мойындады. Маргарет Фокс өзінің және әпкесінің "рух" дыбыстарын жасағанын, буындық буындарын жарып, осылай жасағанын айтты. 1891 жылы жиырма күтушінің қатысқан қоғамдық сеанста медиум Сесил Хаск үстелге еңкейіп, бетін фосфорлы материалмен жауып, рух болып көрінгенін ұсталды. Сиқыршы Уилл Голдстон да Хасктың алаяқтық медиумдығын әшкереледі. Голдстон қатысқан сеанста бөлмеде әлсіз бет материализацияланды. Голдстон "Мен бірден оның марля маска екенін және оған бекітілген мұрттың желімнің жетіспеуінен бір жағынан бос екенін көрдім. Мен масканы тартып алдым. Ол Хасктың бетін ашты" деп жазды. Британдық материализациялық медиум Энни Фэрлам Меллон 1894 жылдың 12 қазанында алаяқ ретінде әшкереленді. Сеанс кезінде күтуші материализацияланған рухты ұстады және ол Меллонның басы мен иығына ақ муссалин киген күйде тізесінде отырғанын анықтады. Сиқыршы Сэмри Балдвин Дэвенпорт ағай-інілерінің айла-шарттарын "Махатма жерінің құпиялары түсіндірілді" (1895) кітабында ашты. Медиум Свами Лаура Хорос бірнеше рет алаяқтық жасағаны үшін сотталды және 1901 жылы Лондонда зорлау және алаяқтық ісі бойынша сотталды. Ол сиқыршы Гарри Гудинимен "әлемдегі ең керемет жалған медиумдардың және құпия алаяқтықтардың бірі" деп сипатталды. XIX ғасырдың соңында Дэвид Дугуид және Эдвард Вилли сияқты рух фотографтарының алаяқтық әдістері психикалық зерттеушілермен ашылды. Херевард Каррингтон медиумдардың сеансқа дейін, оның барысында және одан кейін формаларды жасау үшін пластиналарды қалай манипуляциялайтынының әртүрлі әдістерін (суреттерімен) құжаттады. Француз медиумы Ева Карриердің эктоплазмалық материализациясы алаяқтық екені анықталды. Карриердің жалған эктоплазмасы газеттер мен журналдардан қиылған беттерден жасалған, олардың фотосуреттерінде кейде бүктелу белгілерін көруге болады. Ол қолданған қиылған беттерге Вудро Вильсон, Болгария королі Фердинанд, француз президенті Раймонд Пуанкаре және актриса Мона Дельза кірді. Эдди ағай-інілерінің сеанс айласы 1898 жылы сиқыршы Чунг Линг Сумен ашылды. Ағай-інілер қорғасыннан жасалған жалған қолды пайдаланды және қолдары бақылаусыз болғанда музыкалық аспаптарда ойнап, сеанс бөлмесіндегі заттарды жылжытатын. Физиолог Ивор Ллойд Такетт У. Т. Стэдтың нағыз деп мәлімдеген рух фотосуретінің бір жағдайын зерттеді. Стэд фотографқа барды, ол оның қайтыс болған сарбаз "Пиет Бота" суретін түсірген. Стэд фотограф Пиет Бота туралы ешқандай ақпаратқа қол жеткізе алмады деп мәлімдеді, бірақ Такетт 1899 жылы Питрус Бота туралы портреті мен жеке есімдері бар апталық журналда мақала жарияланғанын анықтады. Транс медиумы Леонора Пайпер болды...