Кіріспе

Мьянманың астанасы

Найпидау, ресми түрде Nay Pyi Taw (;) – Мьянманың астанасы және үшінші ірі қаласы. Қала Найпидау одақтық аймағының орталығында орналасқан. Мьянма үкіметінің резиденциясы ретінде Найпидауда Одақ Парламенті, Жоғарғы Сот, Президенттік сарай, Мьянма Министрлер кабинетінің ресми тұрғын үйлері, сондай-ақ үкіметтік министрліктер мен әскери штабтар орналасқан. Найпидаудың ерекшелігі – үлкен ауманы мен өте төмен халық тығыздығының қатар келуі. Қала 24-ші және 25-ші АСЕАН саммитін, 3-ші БИМСТЕК саммитін, 9-шы Шығыс Азия саммитін, 2013 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарын және 2014 жылғы АФК U-19 чемпионатын қабылдады.

Этимология

Найпидау – бұл бірма тілінен «патшаның мекені» дегенді білдіреді және әдетте «патшалық астана», «патшаның ордасы» немесе «патшалардың мекені» деп аударылады. Қала құрылысына әскери үкімет кем дегенде 25 құрылыс компаниясын тартқан. Жоспарланған қала құрылысының құны 4 миллиард долларға жетеді деп бағаланады. 2006 жылдың 27 наурызында 12 мыңнан астам әскер жаңа астанадағы алғашқы көпшілік шарасында – жапондық оккупацияға қарсы 1945 жылғы Мьянма революциясының құрметіне Қарулы Күштер күнін атап өту үшін өткен әскери шеруге қатысты. Түсірілім Анаурахта, Байиннаунг және Алангпая патшаларының алып мүсіндері орналасқан бетондық парад алаңымен шектелді. Осы рәсімдер барысында қала ресми түрде Найпидау деп аталды, ал елдің ресми, бірақ көбінесе әкімшілік астанасы Янгоннан Найпидауға көшірілді. 2024 жылдың 4 сәуірінде Халық қорғаныс күштері Татмадаудың бас штабы және Мин Аун Хлайнның резиденциясы болып табылатын Ай Лар әуе базасына беспрецедентті ұшқышсыз әуе шабуылын жүргізді. Шамамен 30 ұшқышсыз аппарат қолданылды, әскери билік 7 аппараттың атып түсірілгенін мәлімдеді.

Капиталды ауыстырудың негіздері

Неге астананы көшіргеніне қатысты бірнеше болжам бар: Нейпидау ескі астана Янгоннан орталыққа жақын орналасқан. Бұл қала сонымен қатар Шан, Кая және Каин штаттарының іргесіндегі көлік торабы болып табылады. Үкімет және әскери жетекшілер жақын маңдағы күшейтілген әскери және үкіметтік присутствие аталған даулы аймақтарға тұрақтылық әкелуі мүмкін деп санайтын. Әскери мақсаты – шетелдік шабуылға немесе халықтың наразылығына қарсы тұра алатын, бұзылмайтын бекініс құру болды. Астананы көшірудің ресми себебі – Янгон тым қалың және халыққа толы болғандықтан, мемлекеттік кеңселерді кеңейтуге орын қалмады. Чаунгмаги су тоғаны Нейпидаудың солтүстігінде бірнеше шақырым қашықтықта, ал Нгалайк су тоғаны оңтүстігінде бірнеше шақырымда орналасқан. Езин су тоғаны солтүстік-шығысқа қарай алыс жатыр. Нейпидауда тропикалық саванна климаты (Кеппен климаттық жіктемесі Aw) басым.

Қалалық көрініс

Найпидау бірнеше аймақтан тұрады.

Тұрғын үй аймақтары

Тұрғын үй аумақтары мұқият ұйымдастырылған, пәтерлер дәрежесі мен отбасылық жағдайына қарай бөлінген. Тұрғын үйлердің шатырлары тұрғындарының қызметіне сәйкес түрлі түспен боялған; Денсаулық сақтау министрлігінің қызметкерлері көгілдір шатырлы үйлерде, ал Ауыл шаруашылығы министрлігінің қызметкерлері жасыл шатырлы үйлерде тұрады, олардың саны шамамен 50-ге жуық. Дегенмен, 2019 жылы министрлердің көптеген үйлері пайдаланылмай, күтімсіз, өсіп кеткен аумақтарда тасталып кеткені хабарланды.

Министрлік аймағы

Қаланың Министрлік аймағында Мьянма үкіметінің министрліктерінің бас кеңселері орналасқан. Барлық министрлік ғимараттары сырт көрінісінде бірдей. 31 ғимараттан тұратын парламенттік кешен және 100 бөлмелі президенттік сарай да осы аймақта орналасқан. Аймақта сталиндік сәулеттің көптеген белгілері бар, бірақ бірма стиліндегі шатыры бар қалалық әкімшілік ғимараты да бар.

Әскери аймақ

Жоғары ранкті әскери шенеуніктер мен басқа да маңызды лауазымды тұлғалар, қатардағы мемлекеттік қызметкерлерден бөлек, туннельдер мен бекіністерден тұратын кешенде тұрады; бұл аумаққа халықтың кіруіне тыйым салынған. Бангладеш және Малайзия да Найпидауда елшілік ашу туралы келісімдерге қол қойды. Үкімет тағы 11 елдің елшіліктерін Найпидау қаласына көшіру жөніндегі ұсыныстар жасағанын растады, атап айтқанда Ресей, Қытай, АҚШ, Үндістан, Сауд Арабиясы, Катар, Филиппин, Индонезия, Таиланд, Түркия және Кувейт. 2018 жылдың ақпан айында Мемлекеттік кеңесші Дау Аун Сан Су Чжи Найпидаудағы Сыртқы істер министрлігінде өткен отырыста шетелдік үкіметтерді елшіліктерін астанаға көшіруге шақырды.

Қонақ үй аймағы

Қонақ үй аймағы қаланың төбелі шетінде бірнеше вилла сатылы қонақ үйлерге ие. Нейпидауда немесе оның жанында барлығы он екі қонақ үй орналасқан. Олардың сегізі Нейпидау қонақ үй аймағында, ал екеуі Янгон-Мандалай тас жолындағы Лейвейде (Лейве) орналасқан. 2014 жылдың қараша айында Нейпидауда өткен 25-ші АСЕАН саммитіне дайындық ретінде Мьянма конгресс орталығының жанында 40 вилла салынды. Виллалардың құрылысы 2010 жылы үкімет тарапынан басталды. Бірақ қаражат жеткіліксіз болғандықтан, жоба жеке сектор инвесторларымен аяқталуы үшін тендерге шығарылды. 2013 жылы Нейпидауда өткен Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының қатысушылары мен көрермендерін орналастыру үшін барлығы 348 қонақ үй және 442 мотель салынды.

Сауда-саттық

Найпидау Миома базары – Найпидаудың сауда орталығы. Басқа сауда аймақтарына Тапье Чаунг базары, Нейпидау Junction Centre және Нейпидау Wholesale кіреді. Junction Centre – қаланың алғашқы жекеменшік сауда орталығы. 2008 жылы ашылған Ұлттық шөптер паркі Мьянманың барлық ірі аймақтарынан алынған, дәрілік қасиеттері бар өсімдіктердің көрмесін ұсынады. Паркте жүздеген түрді қамтитын мыңдаған өсімдіктер өседі. Қалалық әкімдіктің артында музыкалық шоулар мен жарықтар көрсетілімі өткізілетін ойын алаңдары мен су тасқыны бар саябақ орналасқан. Найпидау сафари паркі 2011 жылдың 12 ақпанында ресми түрде ашылды. Найпидауда екі гольф алаңы бар: Найпидау қаласының гольф алаңы және Яйпьяр гольф алаңы, сондай-ақ құйма тастар мұражайы да бар. Бұл жаңа пагода Уппатасанти немесе «Бейбітшілік пагодасы» деп аталады. Пагоданың негізін салу рәсімі 2006 жылдың 12 қарашасында өтті. Рәсімге шақыру қағазы «Раджатани Найпидау (патшаның тұратын патшалық астанасы)» деген сөздермен басталды. Пагода Шведагон пагодасынан сәл төмен. Уппатасанти сөзбе-сөз «Апаттан қорғау» дегенді білдіреді. Бұл 16 ғасырдың басында монах жазған сутраның аты. Оны дағдарыс кезінде, әсіресе шетелдік шабуыл кезінде оқу керек.

Әкімшілік

Найпидау Одақтық аумағы екі түрлі басқару органымен – мемлекеттік/аймақтық деңгейде және жергілікті деңгейде муниципалитет ретінде басқарылады. Найпидау елдегі муниципалды басқаруға ие үш қаланың бірі, ал қалғандары – Янгон және Мандалай. Найпидау кеңесі (НПТК) – аумақтың өңірлік әкімшілік органы және Мьянма Президентінің тікелей қадағалауында болады. Кеңес Президент тағайындайды, оның құрамында кемінде 5, көптеген 10 адамнан аспауы керек, сондай-ақ азаматтық және әскери қызметкерлерден тұрады. Төраға лауазым бойынша қала әкімі болады, ал аумақтың Бас әкімшілік бөлімінің басшысы кеңес хатшысы қызметін атқарады. Кеңестің қарауына кіретін мәселелер: жалпы жоспарлау, ішкі қауіпсіздікті үйлестіру, табиғатты қорғау, төтенше жағдайларды басқару, аумақтағы мемлекеттік қызмет ұйымдарына бақылау жасау және Конституция немесе заңмен жүктелген басқа да міндеттер. Комитет төрағасы Найпидау қаласының әкімі, төрағаның орынбасары – вице-мэр, ал кеңсе басшысы – комитет хатшысы болады. Ұлттық демократия лигасының мүшесі доктор Мё Аунг 2016 жылдың 1 сәуірінде тағайындалғаннан бастап, 2021 жылдың 1 ақпанында Мьянмадағы төңкеріс кезінде тұтқындалғанға дейін қала әкімі қызметін атқарды.

Әкімшілік бөлімшелер

Найпидау Одақтық аумағы 2 ауданнан тұрады, олар 8 қалашыққа бөлінген. Пинмана, Леве және Татконе қалашықтары бұрын Мандалай облысындағы Яметдин ауданының құрамына кірген. Оттаратири, Деккинатири, Поппатири, Забутири және Зейатири – салынып жатқан жаңа қалашықтар. Елдің қалған бөлігіндегі қалашықтар сияқты, олар да дамыту істері жөніндегі ұйым (DAO) арқылы басқарылады, оның құрамына Бас әкімшілік департаменті тағайындаған қала әкімшісі және сайланған қала даму істері жөніндегі комитет (TDAC) кіреді. Сондай-ақ, кейбір парламент мүшелері Найпидау Одақтық аумағының мөлшеріне және қалалық инфрақұрылымға (мысалы, көлдер маңындағы жарықтандыруға) қаржы жұмсалып жатқанына қатысты сын айтты, бірақ бұл нысандар көп қолданылмайды.

Жолдар

Төрт жолақты Янгон-Найпидау тас жолы Найпидауды Янгонмен тікелей байланыстырады және ұзын Янгон-Найпидау-Мандалай тас жолының бір бөлігі болып табылады. 20 жолақты бульвар бар; қаладағы көптеген жолдар сияқты, ол да көбінесе бос. Найпидауда төрт жолақты жолдар мен көп деңгейлі, гүлдермен көмкерілген айналма жолдар (салыстырмалы түйісулер) бар. Көлік министрлігінің мәліметінше, әуежайда ұзын ұшу-қону жолағы, биік бақылау мұнарасы бар және жылына 65 000 рейс қабылдай алады. Bangkok Airways, China Eastern Airlines, Qingdao Airlines және Donghai Airlines әуежайға Бангкок, Куньмин, Наннинг, Сиань және Шэньчжэнь қалаларына халықаралық рейстермен қызмет көрсеткен.

Темір жолдар

Нейпьидоу орталық теміржол вокзалы Яңгон-Мандалай темір жолындағы Ywataw станциясы мен Kyihtaunggan станциясы арасындағы (233/0) шақырым белгісінде ашылды. Станция ауданы және жабық аумағы . Құрылысы 2006 жылғы 8 желтоқсанда басталды және Нейпидау теміржол станциясы 2009 жылғы 5 шілдеде ашылды, бірақ эстакада, локомотив депосы, станцияға дейінгі бетон жол, тұрақ, жолаушылар күту залы және платформа толыққанды аяқталмаған еді. Нейпидау теміржол станциясы ашылғанға дейін Нейпидау Пинмана және Леве станциялары арқылы қызмет көрсетілді, алайда тек Пинмана станциясы басты теміржол желісінде орналасқан (Яңгон-Баго-Нейпидау-Тази-Мандалай бағытында). Леве станциясы Пинманадан Кяукпадунгқа қарайтын жолда жатыр. Янгоннан Пинманаға пойызбен сапар жасауға тоғыз сағат уақыт кетеді; пойыздар жергілікті уақыт бойынша сағат 12:00-де кетеді және 21:30-да жетеді. 2011 жылдың тамызында ресейлік жаңалықтар құралдары ресейлік компания Нейпидаудың астында метро желісін салуды жоспарлап отырғанын хабарлады, бұл елдегі алғашқы жер асты теміржол жүйесі болуы тиіс еді. Алайда, Теміржол көлігі министрлігі сұраныстың жетіспеуі және бюджеттік шектеулерге байланысты жоспар тоқтатылғанын мәлімдеді.

Денсаулық сақтау

Қала бес мемлекеттік ауруханамен қамтамасыз етілген: 1000 төсектік Найпидау қалалық ауруханасы, Найпидау әйелдер ауруханасы, Найпидау ЛОР ауруханасы, 100 төсектік Найпидау дәстүрлі медицина ауруханасы және Найпидау ортопедиялық ауруханасы. Сонымен қатар, 300 төсектік Акушерлік, гинекологиялық және балалар ауруханасы бар, ол Мьянма қорғаныс күштерінің медициналық академиясының оқу ауруханаларының бірі болып табылады. Жақын орналасқан Леу, Пинмана және Татконе қалаларының әрқайсысында бір аурухана бар.

Өнер және ойын-сауық

Мьянма кино академиясының марапаттау рәсімі жыл сайын Найпидауда өтіп, Бирма киносының ең жоғары жетістіктерін қамтиды. Junction Centre сауда орталығында және Ocean сауда орталығында кинотеатрлар бар. Тағы екеуі жақын орналасқан Пинмана қаласында, ал біреуі Татконе ауданында орналасқан.

Радио

Нейпидауда бірнеше AM және FM радиостанциялары хабар таратады. Нейпидаудағы негізгі қолжетімді арналар: Мьянма радиосы (MRTV басқарады), Cherry FM, Mandalay FM, FM Bagan, Padamyar FM, Pyinsawaddy FM, Shwe FM және City FM.

Теледидар

МРТВ, МРТВ 4 және МВТ Нейпидаудағы басты арналар болып табылады, олар бірман тіліндегі бағдарламаларды хабарлайды. Жеке меншік "Sky Net" компаниясы 70-тен астам жергілікті және халықаралық ақылы телеарналарды ұсынады. МРТВ 19 тегін эфир арнасын, ал МВТ 8 тегін эфир арнасын көрсетеді. "Channel 7", "5 plus" және Мьянма Интернешнл сияқты басқа телеарналар да қолжетімді, соның ішінде шетелдегі көрермендерге арналған ағылшын тіліндегі Мьянма Интернешнл арнасы бар.

Шығындар мен мәселелер

Бір бағалау бойынша, құны 3-4 миллиард АҚШ доллары аралығында деп есептеледі, алайда бұл бағалаудың бір бөлігі ғана нақты ақша төлемінен тұрады, себебі құрылыс жұмыстарын қолдау үшін ақшалай емес инвестициялар да жұмсалды. Қауіпсіздікті арттыру мақсатында жолды алты жолақты тас жолға айналдыру жоспарлануда. Қолданыстағы пәтерлердің басым бөлігі мемлекеттік қызметкерлерге арналғандықтан, экспаттардың қажеттіліктерін қанағаттандыратын тұрғын үй мөлшері шектеулі.

Танымал мәдениетте

2014 жылдың наурыз айында Найпидау Мьянмада өткен екі бөлімдік арнайы бағдарламада британдық Top Gear телешоуында танымал болды. 2018 жылы Найпидау "Қараңғы турист" телешоуында көрсетілді.