Кіріспе

Хабигандж, бұрын Хабибгандж деп аталған, Бангладештің солтүстік-шығысындағы Силхет бөлімінде орналасқан аудан. 1867 жылдан бері бөлімше мәртебесіне ие болғаннан кейін, ол 1984 жылы аудан ретінде құрылды. Ауданның аты оның орталығы – Хабигандж қаласының атынан қойылған.

Ежелгі

Тарихи дәуірге дейінгі қоныстар Чунурухаттың Чандирмазар маңындағы Чаклапунджи шай бағында табылды. Хабаганджта Балу өзенінің арнасынан да маңызды көне құралдар табылды. Бұл Балу – жаңбырдан кейін бірнеше сағатқа ғана толатын шағын, уақытша өзен. Қазбадан алынған ағаш қалдықтарының бұрыштылығы мен жаңалығы олардың қашықтан келмегенін, жақын маңдағы төбелерден алынғанын көрсетеді. Типологиялық, технологиялық және морфометриялық тұрғыдан бұл құралдар Лалмай, Комиллада табылғандарға ұқсас. Екі аймақтағы ағаш қалдықтары жиынтығы көбінесе екі топқа бөлінеді: жылтыратылмаған құралдарсыз (қол балталары, кескіштер, сырғыштар, тіліктеу құралдары, ұштар сияқты) неолитке дейінгі жиынтықтар және жылтыратылған құралдар бар (қол балталары, жылтыратылған кельттер, тескіштер және т.б.) неолиттік жиынтықтар. Кауравалардың Дуриодханасының қазіргі Хабагандж тұрғындары деп саналатын әулетке үйленгені туралы индуистік эпос Махабхаратада айтылады.

Ерте ортағасыр

Орта ғасырларда қазіргі Хабигандж ауданында Азмардан, Баниячан және Тунгачал сияқты көптеген ұсақ патшалықтар болған. 1254 жылы Бенгалияның губернаторы Малик Ихтияруддин Иузбак Азмардан патшалығына шабуыл жасады. Ол жергілікті раджаны жеңіп, оның байлығын тонады. 11 ғасырда Брамахалдың раджасы Упананда Тунгачал деген феодалдық патшалықты Эпивишнуға сыйлады. Оның орталығы Оңтүстік Хабигандж қаласындағы Раджапурде орналасқан. Упананданы Гур патшалығының адалдары өлтіргеннен кейін Эпивишну Тунгачалдың Гурдың бір бөлігі екенін мойындаудан бас тартты. Бұл 1258 жылы Тунгачалдың Гунги Журир Хаор жағалауында шайқасқа әкелді, онда Эпивишну қаза тауып, ал Шандул кейіннен Гурдың раджасы Говардан тарапынан Тунгачалдың губернаторы болып тағайындалды. Эпивишнудың қазасына жауап ретінде Трипура королі Тунгачалды Гурдан қайтарып алып, Эпивишнудың министрі Бхадра Джанарданды Тунгачалға басшылық етуге тағайындады. Гоурдың Говинда билік құрған кезеңде Джанардан қызметтен алынып, оның орнына Ачак Нараян тағайындалды. 1303 жылы Силхетті жаулап алғаннан кейін, Саид Насируддин 1304 жылы Тунгачалға шабуыл жасау үшін 12 әулиенің көмегімен 1000 сарбаздық жасақты басқарды. Насируддин Лакхнаути сұлтаны (Батыс Бенгалияда) Шамсуддин Фирүз Шахтың әскери қолбасшысы болды. Ачак Нараянның сәтті басып алынуынан кейін Тунгачал Тараф деп аталды және Бангалаға (Бенгал) қосылды. Тараф кіндік шеңбердегі білім берудің беделді орталығына айналды.

Орта ғасырдың соңы

XIII және XVII ғасырлардың басында Хабигандждің бір бөлігі Насирабад мемлекетінің құрамына кірді. Сәйед Мұса 16 ғасырда Тарафтың заминдары болды. Трипура патшасы Амар Маникья Баро Бхуйяндарды су қоймасын қазуға жұмысшылар жәрдем беруге шақырды. Мұса Твипра патшалығына бағынудан бас тартты. Осының салдарынан 1581 жылы Жилкуа шайқасы болды, нәтижесінде Мұса мен оның ұлы Сәйед Адам Байрам тұтқынға алынды. 15 ғасырдың ортасына қарай, Лаурдың барлық бөлімдері Баниячанг үйінің (қазір мұсылман дінінде) басшылығымен біріккенде, Тарафтың мұсылмандық аймағы Баниячунгтың бақылауына өтті, ол қазіргі Сунамгандж және Хабигандж аудандарын қамтитын аумағын кеңейтіп, қуатты мемлекетке айналды. Тарафтың Сәйед заминдар әулетінен шыққан Сәйед Хабиб Улла Хабибгандж деген қалаға негіз салды. Кейіннен бұл атау Хабигандж деп өзгертілді. 17 ғасырда Банияшангта Банияшангтың Баро Бхуйян заминдары (Ануар Хан және Хусейн Хан) мен Моғол әскері арасында шайқас болды, осы шайқас туралы мәліметтер Бахрастан и Гейибиде кездеседі. Хаджа Осман Букай Нагар бекінісінен қашып, Гирипалдың етегінде Путижуриде паналады. Ол сондай-ақ Путижуриде қорғаныс үшін маңызды бекініс салған. Ходжа Османның інісі бекіністе болмаған кезде Моғол әскері осы мүмкіндікті пайдаланып, Баниячанг пен Тарафты Моғол Бенгалиясына қосып алды.

Қазіргі заманғы

Британдық Радж кезінде 1790 жылы Хабигандж Дака ауданы (1779–1793) құрамында Тана (полиция бөлімі) ретінде құрылды. 1886 жылы Калькуттада өткен Конгрестің екінші сессиясында Үндістан Ұлттық Конгресі Хабигандж ауданынан өкілдерді шақыра алды. 1896 жылға дейін Хабигандждің әкімшілік орталығы Ласкарпурдағы Андар сотында орналасқан болатын. 1874 жылдың 12 қыркүйегінде Силхет ауданының (Ассамның бір бөлігі) құрамына кірді. Хабигандж 1867 жылы кіші аудан ретінде жарияланды. 1893 жылдың 7 сәуірінде Ассам провинциялық үкіметінің №273 хабарламасына сәйкес, Хабигандж Танасы (әкімшілік бірлік) құрылды. 1911 жылы Хабигандж Шығыс Бенгалияға (қазіргі Бангладеш) қайта қосылды. Содан кейін 1960 жылы Аймақтық офицер (Даму) лауазымы құрылды. Хабигандж – Пәкістан армиясының басқыншылығына қарсы Мукти Бахини алғашқы партизандық қозғалысын бастаған тарихи орын. 1971 жылдың 4 сәуірінде Бангладеш Азаттық соғысы кезінде армияның жоғары шенді офицерлері Телияпарадағы 2-ші Шығыс Бенгалия штабында бас қосты. Бұл шай бақтарымен қамтылған, жартылай төбелі аймақ болатын. Осы кездесуде төрт аға командирге операциялық аймақтардың жауапкершілігі жүктелді. Силхет-Брахманбария аймағы майор Шафиулланың, Комилла-Ноахали аймағы майор Халед Мошаррафтың, Читтагонг-Читтагонг таулы аймағы майор Зиаур Рахманның және Куштия-Джессор аймағы майор Әбу Осман Чоудхуридің басқаруына берілді. Кездесуде генерал М.А.Г. Османи басшылығымен азаттық күрескерлері күштерінің ұйымдастыру тұжырымдамасы және командалық құрылымы жасалды. 1971 жылғы Азаттық соғысы кезінде 1971 жылдың 16 қарашасында азаттық күрескерлері мен Пәкістан армиясы арасында 18 сағаттық тікелей шайқас болды, оның салдарынан азаттық күрескері Джагатоти және 11 ауыл тұрғыны Пәкістан армиясы тарапынан қаза тапты. 1984 жылдың 1 наурызында Хабигандж аудан ретінде құрылды. Мд. Қамрул Хасан – аудан әкімі.

География

Хабигандж қаласы орналасқан. Оның ауданы 2,636.58 км² және солтүстікте Сунамгандж ауданымен, шығыста Үндістанның Трипура штаты және Маулвибазар ауданымен, солтүстік-шығыста Силхеттің Балагандж ауданымен, батыста Брахманбария және Кишорегандж аудандарымен шектеседі.

Әдебиет және мәдениет

Хабиганг халық әдебиетімен, атап айтқанда Махуя Сундари және Дупар Пат туындыларымен танымал. Жергілікті газеттер: "Daily Habiganj Express", "Daily Pravakar", "Pratidener Bani", "Swadhikar" апталығы, "Swadeshbarta", "Drishtikon", "Daily Khowai", "Habiganj Samachar", "Janatar Dalil", "Parikrama", екі апта сайынғы "Prayas", "The Daily Habiganjer Ayna" және "Mritika". Бұрынғы жергілікті газеттер: ай сайынғы "Moitri" (1909), апталық "Projapati" (1909), "Sree Sree Sonar Gauranga" (1329 BS), "Palli Bani" (1940), апталық "Shahid" (1948), апталық "Jagaran" (1955), ай сайынғы "Avijatrik" (1966).

Спорт

Хабаңдж Адуник стадионы – Хабаңдж ауданындағы ең ірі стадион. 25 000 көрерменге арналған бұл арена крикет және футбол ойындарына пайдаланылады.