Кіріспе

Жаңа Келісім кітабы

Лұқаның Ізгі хабары Иса Мәсіхтің тегі, тууы, қызметі, өлімі, қайта тірілуі және көкке көтерілуі туралы баяндайды. Елшілердің істерімен бірге, ол екі томдық еңбек құрайды, ғалымдар бұл еңбекті «Лұқа – Елшілердің істері» деп атайды, және ол Жаңа Келісімнің 27,5% құрайды. Бұл біріктірілген еңбек бірінші ғасырдағы христиан тарихын үш кезеңге бөледі, ал Ізгі хабар осы кезеңдердің алғашқы екеуін қамтиды: Иса Мәсіхтің тууынан бастап Жақиямен кездесуге дейінгі өмірі және оның миссиясы, содан кейін оның жазықтағы уағызы, бақыттылықтары, азаптары, өлімі және қайта тірілуі сияқты қызметтері. Көптеген қазіргі ғалымдар Лұқа үшін негізгі көздердің мыналар екеніне келіседі: а) Марк Ізгі хабары, б) Q көзі деп аталатын гипотетикалық сөздер жинағы және в) басқа ешбір Ізгі хабарда кездеспейтін материал, көбінесе «L» (Лұқа үшін) көзі деп аталады. Автор анонимді; Лұқа евангелисінің Пауылдың серігі болғаны туралы дәстүрлі пікір әлі де айтылып жүр, бірақ ғалымдардың көпшілігі Елшілердің істері мен Пауылдың нақты хаттары арасындағы көптеген қайшылықтарды атап көрсетеді. Оның жазылған мерзімі шамамен біздің заманымыздың 80-110 жылдары аралығында деп есептеледі, және оның 2-ші ғасырда да қайта қаралып жатқанына куәліктер бар.

Мәтіндік тарихы

Лұқаның және басқа да Жақсы Жаңалықтардың түпнұсқалары (автографтары) сақталған жоқ; қолда бар мәтіндер үшінші буынның көшірмелері, олардың ешқайсысы толыққанды бір-біріне сәйкес келмейді. Лұқаның Жақсы Жаңалығының ең ерте куәгерлері (жазба қолжазбалары үшін техникалық термин) екі "отбасыға" бөлінеді, олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар: Батыс және Александриялық мәтін үлгісі. Басым пікір бойынша, Батыс мәтіні – әдейі түзетулердің нәтижесі, себебі өзгерістер белгілі бір үлгілерді құрайды. Бұл фрагмент ең көне куәлік ретінде жиі сілтеме жасалады. Ол 2-ші ғасырдың соңымен тарихталып келген, бірақ бұл мерзімге қатысты пікір таластар тудырады. Папирус 75 (= Папирус Бодмер XIV–XV) – тағы бір өте ерте қолжазба (2-ші ғасырдың соңы / 3-ші ғасырдың басы), және ол Жақсы Жаңалықты Лұқаға жатқызады. Ең ерте толық мәтіндер – Александриялық отбасынан шыққан 4-ші ғасырдың Синай кодексі мен Ватикан кодексі. Беза кодексі, 5-ші немесе 6-шы ғасырдың Батыс мәтін үлгісінің қолжазбасы, онда Лұқаның мәтіні грек және латын тілдерінде қарама-қарсы беттерде келтірілген, негізгі қолжазба дәстүрінің бір тармағынан тараған сияқты, көптеген жерлерде белгілі оқулардан өзгеше. Беза кодексі нұсқалар арасындағы айырмашылықтарды толыққанды көрсетеді, олардың теологиялық маңызы жоқ.

Лұқа: Елшілердің істері: бірлігі, авторлығы және күні

Лұқа жазған Ізгі хабар мен Елшілердің істері екі томдық еңбек құрайды, оны ғалымдар Лұқа–Елшілердің істері деп атайды. Олар бірге Жаңа өсиеттің 27,5%-ын құрайды, бұл бір автордың ең үлкен үлесі. Олар шіркеудің литургиялық күнтізбесіне және кейінгі ұрпақтар Иса туралы түсініктерін қалыптастырған тарихи негізге де база болып табылады. Екі томның да авторы аталмайды. Шіркеу дәстүрі бойынша, бірінші рет Ириней (б.з. 180 ж.) куәлік бергендей, ол Пауылдың үш хатында серігі ретінде есімдері тізілген Лұқа болған, бірақ "сарапшылардың басым көпшілігі Елшілердің істеріндегі баяндама мен Пауылдың нақты хаттары арасындағы көптеген қайшылықтарды атап көрсетеді". Мысалы, Пауылдың айналуы туралы Елшілердің істеріндегі баяндаманы (Елшілердің істері 9:1–31, 22:6–21 және 26:9–23) Пауылдың өзінің сол оқиғадан кейін Яһудеядағы христиандарға таныс болмағаны туралы мәлімдемесімен (Ғалаттықтарға 1:17–24) салыстыруға болады. Лұқаның Ізгі хабарының авторы Пауылды құрметтегені анық, бірақ оның діни көзқарастары Пауылдың маңызды тұстарында айқын ерекшеленеді және ол (Елшілердің істерінде) Пауылдың пікірлерін дәл жеткізбейді. Ол білімді, жағдайы жақсы, қалалық адам болған, сонымен қатар қолмен жұмыс істеуді құрметтеген, бірақ өзі жұмыс істемеген. Бұл маңызды, өйткені сол кездегі жоғары мәртебелі жазушылар Пауылдың алғашқы шіркеуін құраған және, болжам бойынша, Лұқаның аудиториясын құраған қолөнершілер мен шағын кәсіпкерлерді кемсіткен. Лұқаның Пауылдың серігі ретіндегі дәстүрлі авторлығының жоғалуы евангелияның ертерек мерзімде жазылғаны туралы пікірлердің азаюына әкелді. Көптеген ғалымдар біріктірілген еңбектің жазылуын 80–90 жылдарға жатқызады, бірақ кейбіреулері 90–110 жылдарды ұсынады. Сондай-ақ, мәтіндік дәлелдер (Батыс және Александриялық қолжазбалар отбасылары арасындағы қайшылықтар) Лұқа–Елшілердің істері 2-ғасырдың соңына дейін маңызды өзгерістерге ұшырағанын көрсетеді.

Жанр, үлгілер және көздер

Лұқа мен Елшілердің істері – бұл шіркеудің негізін қалаушы және оның іс-әрекеттері мен сөздері бойынша оның мұрагерлерінің діни-саяси тарихы. Автор өзінің кітабын «ізгі хабар» ретінде емес, «баян» (diegesis) ретінде сипаттайды және алдыңғыларын Иса мен елшілердің айтқан сөздерін оқырмандарына бермегені үшін сынап, себебі мұндай сөздер «толық» баяндаманың белгісі болды, ал ежелгі тарихшылар өздерінің баяндамаларының мәнін жеткізу үшін осы сөздерді пайдаланды. Ол классикалық дәуірдегі екі беделді автордың еңбектерін үлгі еткен сияқты: Рим тарихын жазған (Римдік ежелгіліктер) Дионисий және яһудилер тарихын жазған (Яһудилердің ежелгіліктері) Иосиф Флавий. Үш автор да өз халықтарының тарихын негізін қалаушылардың (Ромул, Мұса және Иса) туған күнін анықтау арқылы бекітеді және негізін қалаушылардың Құдайдан туғандығы туралы оқиғаларды баяндайды, осылайша олар Құдайдың ұлдары болады. Әрбір негізін қалаушы сенімді түрде үйретті, өлгеннен кейін куәгерлерге көрінді және көкке көтерілді. Үш автордың да оқытуларында байлар мен кедейлер арасындағы қарым-қатынас және «жат жұрттықтарды» халыққа қабылдауға бола ма, жоқ па деген мәселе маңызды орын алды. 70 жыл шамасында жазылған Марк Лұқа үшін баяндамалық жоспарды ұсынды, бірақ Маркта Исаның үйретулері салыстырмалы түрде аз, сондықтан Лұқа, болжам бойынша, «Q көзі» деп аталатын айтылған сөздердің жинағына жүгінді, ол негізінен, бірақ тек қана «сөздерден» тұратын болды. Марк пен Q Лұқаның шамамен 64% құрайды; қалған материал, «L көзі» деп белгіленген, белгісіз шығу тегі мен мерзіміне ие. Q және L көздерінің көп бөлігі екі топқа біріктірілген: Лұқа 6:17–8:3 және 9:51–18:14, ал L көзінен алынған материал Ізгі хабардың алғашқы екі бөлімін құрайды (кіріспе және нәрестелік және балалық шақ туралы баяндар).

Аудитория және авторлық ниет

Лұқа жазған Ізгі хабарды Исаның шәкірттері үйге жиналғанда, Иеміздің кешкі асын бөлісіп, дауыстап оқу үшін жазылған. Автор грек тілінде сөйлейтін, білімді тыңдаушылар тобын ескереді, бірақ назарын жалпы грек-римдік әлемге емес, христиандық мәселелерге шоғырландырады. Ол Ізгі хабарын "Теофилге" арналған кіріспемен бастайды: бұл есім "Құдайды жақсы көретін" деген мағынаны білдіреді және кез келген христианға қатысты болуы мүмкін, алайда көптеген зерттеушілер оны христиандық дінге өткен және Лұқаның әдеби демеушісіне байланысты деп санайды. Мұнда ол Теофилге өз ниетін хабарлайды, ол – "біздің арамызда орындалған оқиғаларды" рет-ретімен баяндап, оқырманын сенімділікке жеткізу. Дегенмен, ол Теофилге христиандық сенімнің тарихи дәлелін беруді көздемеді – "шын болды ма?" – емес, сенімді нығайтуға ұмтылды – "не болды және бұл нені білдіреді?".

Лұқаның "құтқарылу тарихы"

Лұқаның теологиясы негізінен оның толыққанды сюжеті арқылы, көріністер, тақырыптар және кейіпкерлердің оның ерекше көзқарасын құру үшін үйлесуі арқылы білдіріледі. Оның "құтқарылу тарихы" жаратылыстан бастап оқырмандарының заманына дейін үш кезеңге созылады: біріншісі, "Заң мен Пайғамбарлар" дәуірі, Ясая кітабынан басталып, Жақияның пайда болуымен аяқталады; екіншісі, Иса дәуірі, онда Құдайдың Патшалығы жарияланды; және соңында, Шіркеу дәуірі, ол қайта тірілген Мәсіх көкке көтерілген кезде басталды және оның екінші келуімен аяқталады.

Христиандық ілім

Лұқаның Исаны түсінуі – оның христологиясы – оның теологиясының орталық бөлігі болып табылады. Осы мәселеге Лұқаның Исаға берген атаулары арқылы қарауға болады: бұл атаулардың ішінде Мәсіх (Мессия), Раббы, Құдайдың Ұлы және Адам Ұлы сияқтылары бар, бірақ олармен шектелмейді. Тағы бір жолы – Лұқаны грек-римдік құдайлар сияқты құтқарушы тұлғалардың (мысалы, рим императорлары) контекстінде оқу, бұл Лұқаның оқырмандарына Исаның барлық құтқарушылардың ең ұлысы екенін түсіндіретін еді. Үшіншісі – Лұқаның Ескі Ұстазды, яғни яһуди жазбаларынан Исаның уәде етілген Мәсіх екенін дәлелдейтін үзінділерді пайдалану арқылы қарау. Бұл мәліметтердің көп бөлігі таныс болғанымен, кейбір жайттар жоқ: мысалы, Лұқа Мәсіхтің дүниеге келмес бұрынғы өміріне немесе христианның Мәсіхпен бірлігіне тікелей сілтеме жасамайды, сондай-ақ, құнаның кешірілуі туралы ұғымға да аз сілтеме жасайды: мүмкін, ол бұл идеяларды атап өтудің қажеті жоқ деп ойлаған, немесе олармен келіспеген, немесе оларды білмеген болуы мүмкін. Тіпті Лұқаның Мәсіх туралы айтқандары да күмәнді, тіпті бір-біріне қайшы келеді. Мысалы, Лұқа 2:11 бойынша Иса туған кезде Мәсіх болған, бірақ Елшілердің істері 2:36 бойынша ол қайта тірілгенде Мәсіхке айналған, ал Елшілердің істері 3:20 бойынша оның Мәсіхтік қызметі тек парусияда, яғни "екінші келуде" белсенді болып көрінеді; сондай-ақ, Лұқа 2:11 бойынша ол туғаннан бастап Құтқарушы, бірақ Елшілердің істері 5:31 бойынша ол қайта тірілгенде Құтқарушы болған; және ол Лұқа 1:32–35-те Құдайдың Ұлы болып дүниеге келген, бірақ Елшілердің істері 13:33 бойынша қайта тірілгенде Құдайдың Ұлы болған. Бұл айырмашылықтардың көп бөлігі жазушылардың қателігінен болуы мүмкін, бірақ кейбіреулері доктриналық тұрғыдан қабылдауға болмайтын үзінділерді әдейі өзгерту немесе жазушылардың өзінің сүйікті теологиялық қағидаларын дәлелдеу үшін енгізгеніне байланысты деп саналады.

Киелі рух, мәсіхшілер қауымы және Құдай Патшалығы

Киелі Рух Лұқа мен Елшілердің істері кітабында басқа Евангелияларға қарағанда маңыздырақ рөл атқарады. Кейбір ғалымдар Исаның өмір жолындағы Киелі Рухтың қатысуы барлық христиандық тәжірибенің үлгісі екенін айтады, ал басқалары Лұқаның ниеті Исаның соңғы заманның Пайғамбары ретіндегі ерекшелігін көрсету болды деп санайды. Дегенмен, Лұқа Киелі Рухтың күшін, кемсітушіліксіз бірлестік арқылы білдірілген ("Сенгендердің бәрі бірге болып, бар мүлкін ортақ пайдаланды") христиан қауымдастығының негізі деп түсінеді. Бұл қауымды Құдайдың Патшалығы деп те түсінуге болады, бірақ Патшалықтың толыққанды орындалуы Адам Ұлы ақырзаманды күні "бұлт үстінде" келгенше көрінбейді.

Христиандар Рим мен яһудилерге қарсы

Лұқа христиандардың екі саяси және әлеуметтік күшке – Рим империясына және яһудилерге қатысты ұстанымын анықтау қажеттігін көтерді. Рим империясына қатысты, Лұқа христиандардың құрылған тәртіпке қауіп емес екенін нақтылайды, бірақ осы дүниенің билеушілері өз билігін Шайтаннан алады, ал Мәсіхтің ізбасарларының басты адалдығы Құдайға және осы дүние Мәсіх Патша билейтін Құдайдың Патшалығы болады. Яһудилерге қатысты, Лұқа Иса мен Оның барлық алғашқы ізбасарларының яһуди болғанын, бірақ Оның заманында Мәсіхтің ізбасарларының көп бөлігі басқа ұлттардан болғанын атап көрсетеді. Дегенмен, яһудилер Мессияны қабылдамай, өлтірген, ал христиандық миссия енді басқа ұлттарға жүктелген.

Синоптиктер

Матай, Марқ және Лұқаның Ізгі хабарларында ортақ нәрселер көп болғандықтан, олар синоптиктер деп аталады, себебі олар жиі бірдей оқиғаларды ұқсас және кейде тіпті бірдей тілмен баяндайды. Ғалымдардың басым көпшілігі Марқ осы үшеуінің арасында ең ертесі (шамамен 70 жылға дейін) екендігіне және Матай мен Лұқа осы еңбекті, сондай-ақ Q деп белгілі "нақылдар жинағын" негізгі көздері ретінде пайдаланғандығына келіседі. Лұқа Марқтың жазбаларын кеңейтіп қана қоймай, оның грамматикасы мен синтаксисін де жетілдірген, себебі Марқтың грек тіліндегі жазуы оған сай келмейтін. Ол Марқтан кейбір бөлімдерді, әсіресе 6 және 7 тараулардың көп бөлігін алып тастады, өйткені олар шәкірттерге жағымсыз әсер ететіндей болды және Исаны көбінесе сиқыршы ретінде бейнеледі. Бұған қарамастан, ол Марқтың баяндауын Матайға қарағанда әлдеқайда адалрақ ұстанады.

Маркионның евангелиі

II ғасырда христиан ойшылы Маркион Синопиялық Лұқаға ұқсас, бірақ одан қысқа евангелиені пайдалана бастады. Маркион Исаны әлемге жіберген Құдайдың яһуди дінінің жаратушы Құдайынан өзгеше, жоғары тұрған Құдай екенін уағыздағанымен белгілі. Маркионның Ізгі хабарының қолжазбалары сақталмаған, бірақ Адольф фон Харнак пен Дитер Т. Рот Ириней, Тертуллиан және Эпифаний сияқты ортодоксал христиан жақтаушыларының Маркионға қарсы жазбаларындағы цитаталарға негізделіп, оның мәтінін қайта құрастырды. Осы алғашқы жақтаушылар Маркионды оның доктриналық көзқарастарына қайшы келетін материалдарды алып тастап, Киелі кітаптың Лұқа кітабын "бұрмалаған" деп айыптады. Тертуллианның сөзіне қарағанда, Маркион өз оппоненттерін Лұқаның жазбаларын "жалғандаған" деп айыптаған. Марк Ізгі хабары сияқты, Маркионның Ізгі хабарында да Исаның тууы туралы ешқандай оқиға жазылмаған, сондай-ақ Лұқаның Исаның крещение алуы туралы баяны да болмаған. Маркионның Ізгі хабары Лұқаның ізгі самариялық және адасқан ұл туралы параболаларын да қамтымаған.