Кіріспе

1936 жылы голландтық күштерге арналған ұшақ

Fokker D. XXI жолданба ұшағы 1935 жылы голландтық ұшақ өндіруші Fokker компаниясы Нидерландының Шығыс Индия армиясының Әуе күштерінің (Militaire Luchtvaart van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger, ML KNIL) талаптарына жауап ретінде жобаланды. D. XXI арзан, берік және ықшам ұшақ ретінде жобаланған, сол кезге сай жақсы көрсеткіштерге ие болған. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында қолданысқа енгізіліп, Luchtvaartafdeling (голланд армиясының авиациялық тобы) және Финляндия Әуе күштері үшін еңбек етті. Сонымен қатар, Испания Азамат соғысы кезінде көтерілісшілердің қолына тимей тұрып, El Carmolí зауыты бірнеше данасын құрастырған. 1940 жылдың мамырында Нидерланды басылып алынғаннан кейін, бірнеше голландтық D. XXI ұшақтары Luftwaffe қызметіне жіберілді.

Шығу тегі

1934 жылдың 14 қарашасында «Фоккер» компаниясы жаңа истребитель ұшағының жобаларын «Лухтвартафделингке» (Голландия армиясының әуе күштері тобы) ұсынды. Эрих Шацки басқарған және Амстердамның оңтүстік ауданында жаңадан салынған зауытта орналасқан «Фоккердің» жобалау тобы, бұрынғы C. X және D. XVII ұшақтарын қоса алғанда, сәтті ұшақтардың жаңа идеяларын және соңғы мүмкіндіктерін енгізуге және біріктіруге тырысты. Ұсынылған ұшақ – толық жабық пилот кабинасын қабылдаған төмен қанатты моноплан; бастапқы жобалау жұмыстары британдық қозғалтқыш өндіруші «Rolls Royce» компаниясымен бірлесіп жүргізілді және бастапқыда бұл модель «Rolls Royce Kestrel IV» қозғалтқышымен жабдықталуы көзделген. Әуе тақырыбындағы автор Г. Х. Кампхуистің айтуынша, Голландияның қорғаныс саясатындағы жоғары деңгейдегі өзгерістерге байланысты, жаңа истребительдің сериялық өндірісінің перспективалары алғашқы ұшудан кейін көп ұзамай күмәнді болып көрінді. Сыртқы істер министрі Хендрик Колиен соғыс министрлігіне халықаралық жағдайдың өзгеруіне жауап ретінде, жаңа истребитель ұшақтарына қарағанда бомбалаушылардың күшін арттыруға басымдық берілетінін хабарлады. Бомбалаушыларға басымдық беру саясатының өзгеруі біршама даулы болды, себебі жаңа истребительдерге және барлау ұшақтарына тапсырыс беру мәселелері осы кезде қаралып жатқанда, жаңа оқу ұшағына да қажеттілік анықталған еді. 1937 жылы Финляндия үкіметі жеті ұшақтың алғашқы партиясына тапсырыс берді, сондай-ақ Финляндияда ұшақтарды өндіруге лицензия алу үшін келіссөздер жүргізілді. 1939-1944 жылдары Тампередегі мемлекеттік ұшақ зауыты (Valtion Lentokonetehdas) барлығы 93 ұшақ өндірді. 1940 және 1941 жылдары Финляндияның мемлекеттік ұшақ зауыты Қысқы соғыста қолданылған ұшақтарды қайта жарақтандыруға кірісті. 1941 жылы қосымша 50 D. XXI ұшағына тапсырыс берілді, олар Швеция арқылы сатып алынған «Pratt & Whitney R 1535 Twin Wasp Junior» қозғалтқышымен жабдықталды. Бұл ұшақтарды ұзын шыныдан, тегіс қаптамадан және қаптаманың астындағы үлкен желдеткіштен тануға болады. Осы D. XXI ұшақтарындағы екі пулемет фюзеляждан қанаттарға көшірілді, ал тік құйрық бөлігі жаңа қозғалтқыштың салмағын өтеу үшін үлкейтілді. Салмақтың артуына байланысты «R 1535» қозғалтқышы бар D. XXI сәл нашар өнімділік көрсетті және «Mercury» қозғалтқышы бар модельдердей маневрлеуге жарамсыз болды. Дания үкіметі D. XXI истребительдерін сатып алуға және өндіріс лицензиясын алуға тапсырыс берді. Соғыс басталған кезде финдердің 41 ұшағы қызметте болды, олардың барлығы «Mercury VIII» қозғалтқышымен жабдықталған. 1939 жылдың 1 желтоқсанында D. XXI алғашқы жеңісін одда «Советский Туполев SB» ұшағын атып түсіру арқылы одда. Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы қақтығыс жалғасу соғысында (1941-1944) D. XXI қайтадан Финляндия әуе күштерінің маңызды бөлігі болды. D. XXI, «Bf 109» ұшағына қарағанда баяу және қару-жарағы жеңіл болғанымен, маневрлеу қабілетінің арқасында ұрыста таңқаларлықтай жақсы өнімділік көрсетті. Сондай-ақ, бұл «Stuka» бомбалаушысын соққыға ұшыруға қабілетті сирек ұшақтардың бірі болды. Дегенмен, «Люфтваффе» әуе күштерінің басымдығы науқан кезінде «Лухтвартафделинг» D. XXI истребительдерінің көпшілігінің жойылуына әкелді. Кейбіреулері 15 мамыр күні және одан кейін тұтқындалды, бірақ олардың кейінгі тағдыры белгісіз. «LVA» (Нидерланд әуе күштері) Германияның жоғарғы күштеріне қарсы күрес барысында «Люфтваффеге» қарсы 38 жеңіске жетті. Оның 16-сы «Fokker D. XXI» ұшқыштарына тиесілі болды.

Нұсқалар

D. XXI Прототиптік сериялық нөмірі FD 322
D. XXI 1 Данияға жеткізілген үлгілік ұшақ, үш дана салынды, Bristol Mercury VIS қозғалтқыштарымен жабдықталған. 2 пулемет және 2 Мадсен зеңбірегімен қаруланған.
D. XXI 1 Корольдік армияның ұшақ фабрикасында салынған, он дана Bristol Mercury VIII қозғалтқыштарымен жабдықталған.
D. XXI 2 53 дана салынды, оның 36-сы RNLAF-қа жеткізілді.
D. XXI 3 1940 жылы қосымша зеңбіректермен жабдықталған фин лицензиясы бойынша салынған D. XXI 2 үлгілері. Салынған саны: 35
D. XXI 4 Жаңартылған D. XXI 3, Pratt & Whitney R 1535 SB4C G Twin Wasp Junior қозғалтқыштарымен жабдықталған. Салынған саны: 55
Жоба 150 Bristol Hercules радиалды поршеньді қозғалтқышымен жұмыс істейтін ұсынылған нұсқа. Салынбаған.
Жоба 151 Rolls Royce Merlin поршеньді қозғалтқышымен жұмыс істейтін ұсынылған нұсқа. Салынбаған.
Жоба 152 Daimler Benz DB 600H қозғалтқышымен жұмыс істейтін ұсынылған нұсқа. Салынбаған.

Операторлар

Hærens Flyvertropper (Дания армиясының авиациялық әскерлері) – Үш ұшақ алды және лицензия бойынша он ұшақ құрастырды. Жергілікті түрде "IIIJ" ("үшінші истребитель ұшағы") деп аталды. Jydske Flyverafdeling – екі эскадрилья.

Finnish Air Force (Финляндия әуе күштері) – Жеті ұшақ алды және лицензия бойынша 90 ұшақ құрастырды. Алғашқы ұшуын 2022 жылдың 23 мамырында жасады.