Кіріспе

Саннива (10 ғасыр; көне норвег тілінде Sunnifa, көне ағылшын тілінде Sunngifu) – Норвегия шіркеуінің Бьёргвин епархиясының және Батыс Норвегияның барлығының қамқоршы әулиесі. Суннива өзінің ағасы Альбанмен бірге қадірленген, ал норвегия дәстүрінде ол Рим дәуіріндегі британдық әулие Сент-Альбанмен теңестірілген.

Аңыз

Acta sanctorum in Selio – бұл латын тіліндегі әулиелер Альбан мен Сунниваның және олардың серіктерінің агиографиясы. Ол 1170 жылдан кейін жазылған деп саналады. Одр Сноррасон оны «Олафтың Триггвасон сағасында» «Альбан мен Суннива туралы әңгіме» («Albani þáttr ok Sunnifu») және «Сельямұлының әңгімесі» («Seljumanna þáttr») деп аталатын бөлімдерде пайдаланған. Оддрдың түпнұсқалық еңбегі латын тілінде жазылған, бірақ ол тек ескі исланд тіліндегі аудармада ғана сақталған. Аңыз кейінірек жинақталған «Олафтың Триггвасон сағасы ең толық» («Óláfs saga Tryggvasonar en mesta») құрамына да енген. Бұл аңыз тікелей «Селиодағы Acta sanctorum» аңызына негізделген, сондықтан ол сәл кешірек жазылған, бірақ бәрібір 12 ғасырға жатады. Аңыз бойынша, Суннива ирланд патшалығының мұрагері болған, бірақ оған күшпен үйленгісі келген бір жазықсыздан қашуға мәжбүр болған. Ол ағасы Альбанмен (кейінгі реформациялық деректерде Борни мен Марита есімді екі қарындасы да қосылған) және олардың ізбасарлары Норвегиядағы Селья мен Кинн аралдарына, бұрын адам қоныстанбаған жерге, 962–995 жылдары билік еткен язычник Ярл Хакон Сигурдсарсонның кезінде қоныстанған. Материктегі норвегиялық көршілері христиандарды қой ұрлығында күдікпен қарап, Ярл Хаконға шағымданады. Хакон қарулы адамдар тобымен Сельяға келіп, тұрғындарын өлтіруді көздейді. Христиандар болып жатқан жағдайды түсінген соң, аралдағы үңгірлерге тығылып, Хакон мен оның адамдарынан құтылу үшін Құдайдан үңгірлерді құлатуын тілейді. Үңгірлер құлап, барлық ирландтар қаза табады. Аңызға сәйкес, Тронхеймге сапарлаған Торд Эйгилейвссон мен Торд Йорунссон есімді екі шаруа Сельяға тоқтағанда, арал үстінде табиғи емес жарық көрген және тәтті иісі бар ақ бас сүйекті тапқан. Тронхеймге келген соң, екі шаруа Олаф Триггвасон мен епископ Сигурдқа өздерінің басынан өткен оқиғаны айтады. Басқа куәгердің ұқсас оқиға туралы тағы бір баяндамасынан кейін, король мен епископ Сельяға сапарлап, көптеген тәтті иісті сүйектерді табады. Олар үңгірді қазып, киелі Сунниваның денесін табады, ол мүлдем бүлінбеген және ұйықтап жатқандай көрінеді. Сүйектер жиналып сандыққа салынады, ал Сунниваның денесі ағаштан жасалған киелі орынға қойылады.

Қалпына келтірілген жәдігерлер мен құрметті

Бенедиктиндік Сельже аббаттығы шамамен 1100 жылы осы жерде салынды және Әйіпті Албанға арналды (III ғасырдағы британдық әулие, ортағасырлық скандинавиялық дәстүрде 10 ғасырдағы Ирландиядағы Сельжедегі әулиемен араласып кеткен); Санниваға деген жергілікті құрмет шамамен сол кезге дейін қалыптасқан, мүмкін, Әйіпті Урсула мен 11 000 таза қыздың ықпалы болған, бірақ бастапқыда оның бауырына бағынышты болды. Дегенмен, Сельжедегі Албанға арналған алғашқы арнау британдық әулиеге емес, сол аттас неміс әулиесіне болған болуы мүмкін. Рекдал (2004) аңызды ерте ортағасырлық норвегия-гелдік байланыстармен, әсіресе Әйіпті Доннанмен байланыстырады, оның аңызында әулие мен оның бауырлары 617 жылы Эйгг аралындағы мүшріктердің қолынан қаза тапқандығы айтылады. Санниваның қасиетті қалдықтары (қайтадан зақымдалмаған күйде табылған деген сенімде) 1170 жылы Бергендегі жаңа кафедральдық соборға көшірілді, нәтижесінде оған деген құрмет Норвегия бойынша тарады. 1170/71 және 1198 жылдардағы Бергендегі өрттер кезінде Санниваның қасиетті қалдықтары собордан шығарылып, Сандбрюде қойылды. Бұл өрттің таралуын тоқтатты және керемет оқиға ретінде қабылданды. Оның қасиетті қалдықтары бар киелі орын 1531 жылға дейін Бергендегі Христиан шіркеуінде сақталды, содан кейін шіркеу Реформация кезінде қиратылып, киелі орын Мункелив монастырына көшірілді. Монастырь да 1536 жылы қиратылғанда киелі орын жоғалып кетті. Албан мен Санниваның және олардың серіктерінің құрметіне арналған Сельжуманнамессе мерекесі 8 шілдеде аталады. Санниваның 1170 жылы Бергенге қасиетті қалдықтарын көшіруіне арналған жеке мерекесі де бар, ол 31 тамыз немесе 7 қыркүйекте тойланады. Норвегиялық жазушы Сигрид Унсет, 1924 жылы 42 жасында Рим католиктігіне өткен, 1926 жылы Селья монастырының қираған қалдықтарын аралап, аңызға негізделген повесть жазуға шабыттанды, ол 1928 жылы аяқталды. Ол үшін өзінің досы Гёста аф Гейерстамнан он бес сурет салуын сұрады. Кітап алғаш рет 1932 жылы неміс тілінде жарық көрді. Undset-тің түпнұсқа норвегиялық мәтінімен басылым тек 2000 жылы жарық көрді. Норвегиядағы көптеген мекемелер Санниваның есімімен аталады, оның ішінде Молдедегі католик шіркеуі, түрлі мектептер, соның ішінде Ослодағы Әйіпті Саннива мектебі, бірнеше норвегиялық кемелер, Бергендегі Әйіпті Саннива жатақханасы және Бергендегі Саннива паллиативтік күтім орталығы (Sunniva senter for lindrende behandling). Сельже 1991 жылы Санниваның бейнесі бар муниципалдық елтаңбаны қабылдады. Берген мұражайында "Әйіпті Саннива және қасиетті киелі орын" (Sankta Sunniva og det heilage skrinet) тақырыбында өткен көрмеге арналған 2011 жылдың 7 қыркүйегінде киелі орынның макеті жасалып, әулиенің қасиетті қалдықтарының тарихи көшірілуін еске алу үшін қайта құрылған қайықпен бірге мұражайға жеткізілді.

Атау

Суннива Норвегияда әйел есімі ретінде қолданылады. Суннива – Селиодағы Acta sanctorum еңбегіндегі латыншаланған түрі. Ежелгі исланд тілінде Sunnifa (қолжазбада Sunniuæ деп жазылады) деп аталады. Бұлардың бәрі «күн» деген мағынаны білдіретін sunne және «сыйлық» деген мағынаны білдіретін gifu сөздерінен туындаған көне ағылшынша Sunngifu, Sunnigifu есімдерінің нұсқалары. Көне ағылшынша аты Йоркширдің Domesday Book кітабында Sonneuæ деп тіркелген. Заманауи түрлері: Синноуве, Синёве, Соннева, Сонневе, Суннева, Синнева, Синневе – барлығы Норвегияда қолданылады, бірақ Синноуве ең көп таралған (Швецияда да Синноуве ретінде қабылданған), 2015 жылы 5021 норвегиялық әйел Синноуве деп аталған. Аталған есімнің танымалдығы 20-шы ғасырдың басында артып, 1920 жылдары жаңа туған қыздардың 0,7%-ға жуығы осы есіммен аталыпты. 1920 жылдан бері танымалдығы төмендеп, 2000 жылдары 0,1%-дан асты. Алайда, бастапқы Суннива және қысқартылған Synne түрлері осы есімнің ең танымал нұсқаларына айналды. Суннива орта ғасырдан бері қолданылып келеді, бірақ 1900-1970 жылдар аралығында сирек кездесетін, ал Synne 1960 жылдары пайда болды. Екеуі де 1970 жылдары танымал бола бастады және 2000 жылға қарай ең жоғары деңгейге жетті; сол жылы Суннива жаңа туған қыздардың есімдері тізімінде 33-ші, ал Synne – 36-шы орында болды (әрқайсысы қыз балалардың шамамен 0,6%-ы). Содан бері көрсеткіш 0,2%-ға дейін төмендеді.

Басқа дереккөздер

Ингвар Нильсен, «Селжадағы ежелгі қасиетті орындары», «Historiske Afhandlinger tilegnet RJE» журналы, профессор Сарсқа арналған, 1905, 164–181 беттер. Сигрид Унсет, Марта Наф (аударған), Гёста аф Гейерстам (суреттер), Суннива, Дж. Мюллер (1932); Den hellige Sunniva Selje: Scriptoriet (2000). Като Пассажир, Селжадағы қасиетті орын, «Norske fortidsminnesmerkers forening» журналы, 1949 жылғы жылдық басылым. Эккарт Заузер, «Суннива», Биографиялық-библиографиялық шіркеу энциклопедиясы (BBKL). 18-том, Баутц, Герцберг, 2001, 1356–1357 беттер. Хоопс, Йоханнес, «Жерманиялық ежелгі тарих сөздігі»: 22-том. Вальтер де Грюйтер (2003). Йоахим Шефер, «Сельжелік Суннива және серіктері», Экуменикалық қасиеттілер лексиконы (2003, 2014) (heiligenlexikon.de). Оддр Сноррасон, Теодор М. Андерссон (аударған), «Олаф Триггвасонның сағасы». Корнелл университетінің баспасы (2003). Ян Эрик Рекдал, «Суннива жырлары – норвегиялық жағалаудағы ирландиялық іздер?» «Jon Vidar Sigurdsson; Marit Myking & Magnus Rindal (ред.)», «Солтүстікте дін өзгеруі. Солтүстік және еуропалық мәдениет арасындағы өзара әрекеттесу 800–1200». Unipub forlag (2004), 159–196 беттер. Лисбет Микаэлссон, «Жергіліктілік және миф: Селжаның қайта қасиеттендірілуі және әулие Сунниваға табыну». NUMEN, 52-том (2005). Торунн Селберг, «Селжаның қасиетті орнының және әулие Суннива жырларының іске асырылуы», Arv. Солтүстік елдерінің фольклорлық жылнамасы (2005). Эспен Свендсен (ред.), «Санти-Суннива және қасиетті киелі орын», көрме каталогы, ағылшын тілінде, Bryggens мұражайы (2011).