Кіріспе

2006 жылғы АҚШ Жоғарғы Сотының ісі – АҚШ азаматының Рамсфелдке қарсы қозғалған ісі, 548 U.S. 557 (2006), АҚШ Жоғарғы Сотының қарауына түскен іс. Сот Гуантанамодағы тұтқындарды соттау үшін Буш әкімшілігі құрған әскери комиссиялардың Әскери соттың бірыңғай кодексін (UCMJ) және АҚШ ратификациялаған Женева конвенцияларын бұзғанын анықтады.

Хамдан ісі бірнеше құқықтық мәселені көтеріп отыр: АҚШ Конгресі Жоғарғы Соттың айыпталушы жауынгердің ісін оның әскери комиссиясы өткенге дейін қарауын шектеуге қабілетті ме; атқарушы билік құрған арнайы әскери комиссиялар федералдық заңнаманы (оның ішінде UCMJ және шарттық міндеттемелерді) бұзды ма; және соттар Женева конвенцияларының ережелерін күшіне енгізе ала ма. 2006 жылғы 28 наурызда жазбаша аргументтер тыңдалғаннан кейін, 2006 жылғы 29 маусымда Сот 5–3 дауыспен шешім шығарды. Осы шешімге сәйкес, әкімшілікке осы әскери комиссияларды құруға конституциялық құқығы немесе Конгресс берген өкілеттік болған жоқ; мұндай өкілеттік болмаған жағдайда, әскери комиссиялар АҚШ-тың және соғыс заңдарының «жалпы қағидаларына» сәйкес болуы керек, оларға UCMJ және оған енгізілген Женева конвенциялары кіреді; ал Хамданның ісі екі заңнамалық актіде қарастырылған құқықтар мен рәсімдерді бұзғандықтан заңсыз деп танылды.

Өмірбаян

Арыз беруші – Салим Ахмед Хамдан, Йемен азаматы, Осама бен Ладеннің күзетшісі және жеке жүргізушісі қызметін атқарған. Хамдан бұрын Бен Ладеннің басқарып жүрген Ауғанстандағы ауыл шаруашылығы жобасында жұмыс істеген. 2001 жылдың күзінде Ауғанстанға жасалған шабуыл кезінде Хамданды әскери күштер қолға түсіріп, АҚШ-қа тапсырды. 2002 жылы АҚШ оны Кубадағы Гуантанамо тұтқын лагеріне жіберді. 2004 жылдың шілдесінде Хамданға терроризмге қатысқандығы айып тағылды, ал Буш әкімшілігі оны Қорғаныс министрлігінің 2002 жылғы 21 наурыздағы №1 әскери комиссия бұйрығына сәйкес құрылған әскери комиссия алдында соттауға дайындалды. Оған Әскери-теңіз күштерінің заң кеңесшісі LCDR Чарльз Д. Свифт қорғаушы ретінде тағайындалды, ол заңгерлер тобымен бірге АҚШ аудандық сотына Хамдан үшін хабеас корпус туралы өтініш берді, әскери комиссияның конституциялық еместігіне дау қойды және оған Женева конвенциясы мен АҚШ Әскери әділет кодексінде көзделген қорғау шараларының жетіспейтінін мәлімдеді. 2004 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Хамди мен Рамсфельд ісі бойынша шешімінен кейін, тұтқындар өз қамауларын күдікке салуға хабеас корпус құқығы бар екені анықталды, Хамданға Combatant Status Review Tribunal алдында қайта қарау мүмкіндігі берілді. Ол АҚШ-тың оны жау жауынгері немесе қызығушылық тудыратын тұлға ретінде ұстауына құқылы екендігі анықталды. 2005 жылдың 15 шілдесінде Колумбия округінің апелляциялық сотының үш судьясы – А. Реймонд Рэндольф, Джон Робертс және Стивен Ф. Уильямс округтік соттың шешімін бірауыздан өзгертті. Шешімді жазған судья Рэндольф әскери комиссияның заңдылығына мынадай себептерді келтірді: Әскери комиссиялар Конгресс мақұлдағандықтан, жау жауынгерлерін соттауға құқылы форумдар болып табылады. Женева конвенциясы мемлекеттер арасындағы келісімшарт болғандықтан, ол жеке тұлғаларға құқықтар мен заңдық қорғау шараларын бермейді. Тіпті Женева конвенциясы АҚШ соттарында күшіне енсе де, ол Хамданға сол кезде көмектеспес еді, өйткені әл-Қаидаға қарсы соғыс екі ел арасындағы соғыс емес еді, ал Конвенция тек сот процедурасының белгілі бір стандартын – «компетентті сотты» ғана қамтамасыз етеді, тұтқын сотталуға тиіс юрисдикция туралы ештеңе айтпастан. Женева конвенциясының шарттарына сәйкес, әл-Қаида мен оның мүшелері оған кірмейді. Конгресс осындай әрекеттерді заңмен бекітті. АҚШ үкіметінің сот жүйесі Конвенцияны орындауға құқылы емес, демек Хамданның соғыс тұтқыны мәртебесі анықталғанша сотталуы мүмкін емес деген дәлелі жоққа шығарылды. Бұл өтінішті Хамданның атынан Джорджтаун университетінің құқық орталығынан Нил Катиал және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің лейтенант-командирі Чарльз Свифт, Сиэтл университетінің құқық мектебінің түлегі жасады. Сиэтлдегі Perkins Coie заң фирмасы Хамданға қосымша заңдық кеңес берді. Бұл іс 2006 жылдың 28 наурызында сотта талқыланды. Катиал Хамданның атынан, ал АҚШ Бас прокуроры Пол Клемент үкіметтің атынан сөз сөйледі. Бас судья Робертс бұрын Колумбия округінің апелляциялық сотының үш судьялық алқасының құрамында осы іс бойынша шешім қабылдағандықтан, өзін істен шеттетіп алды. Сыншылар Антонин Скалияның өзін-өзі шеттетуін талап етті, өйткені ол ауызша дәлелдемелерді тыңдамай тұрып, істің шешімі туралы тиісіз пікірлер білдірген («Мен соғыста қолға түскен осы адамға толық қазылар алқасымен сот отырып, соттамаймын. Бұл ақымақтық»), бірақ ол олай істемеді. Жоғарғы Сот 2006 жылдың 29 маусымында шешімін жариялады. Сот Апелляциялық соттың шешімін өзгертіп, президент Джордж Бушқа соғыс қылмыстары бойынша арнайы соттар құруға құқығы жоқ екенін және арнайы әскери комиссияларды әскери сот заңдары мен Женева конвенциясына сәйкес заңсыз деп тапты.

Көпшілік бөлімдер

Энтони Кеннеди судьясы Стивенстің пікіріне бірнеше бөлім бойынша, көбінесе соттың экономдылығы қағидасы бойынша (яғни, әскери комиссиялардың негізі жоқ екені шешілді, істің басты мәселесі шешілді және соттың одан әрі тереңдеу қажеті болмады) қосылмағандықтан, аталған бөлімдерге көпшілік қолдау болмады. Осы бөлімдердің бірінде Стивенс әскери комиссиялардың қастандық қылмыстарын қарау құқығын қарастырды. Ол әскери комиссиялардың кез келген қылмысты қарауға құзыретті жалпы юрисдикциялық соттар емес екенін, сондай-ақ соттың дәстүрлі түрде соғыс заңын бұзушылықтарды әскери комиссиялар тек заңмен немесе бекітілген сот прецеденттерімен соғыс қылмыстары ретінде нақты анықталған жағдайларда ғана қарауы тиіс екенін айтты (қ. Квирин). Соңында, ол Женева конвенцияларында, бұрынғы Гаага конвенцияларында немесе Нюрнберг процесінде "қастандық" айыбын қарауға әскери комиссияларға заңдық негіз немесе сот прецеденттері жоқ екенін анықтады.

Келіспеушілерге жауап беру

Келіспеушіліктерге жиі кездесетіндей, Стивенстің пікірі келіспеушіліктердегі маңызды аргументтерге жауап берді. Мысалы:
Көпшілік пікір бойынша, Әділет министрі Скалияның юрисдикцияны жоятын заңға (1005e(1) бөлімі) қатысты аргументі, сол заңның күшке ену шарасымен (1005(h) бөлімі) ескерілмеген. Көпшілік пікір үкіметтің соғыс 2001 жылдың 11 қыркүйегінде басталды деген пікірі, Әділет министрі Томас соғыс 1996 жылы басталды деген аргументіне қарсы келеді деп мәлімдейді. Көпшілік пікірде Скалияның келіспеушілігінде сілтеме келтірілген Конгресс жазбасындағы мәтін Сенатор Линдси Грэм (R SC) және Джон Кил (R AZ) тарапынан заң қабылдағаннан кейін жазбаға қосылғаны және басқа тұлғаларға дұрыс емес цитаталар жатқызылғаны атап көрсетілген.

Брейердің келісімі

Брейер судьясы Кеннеди, Соутер және Гинзбург судьяларымен бірге бір беттік келісетін пікір жазды. Брейер комиссияларға міндетті түрде тыйым салынбайтынын, Конгресс оларды мақұлдаса, мәлімдеді:

Конгресс Президентке осы мәселеде сөз болып отырған сияқты әскери комиссияларды құруға қажетті заңнамалық өкілеттік берген жоқ. Президентке қажет деп санайтын өкілеттік алу үшін Конгреске қайта оралуға ешқандай кедергі жоқ. Егер, осы жағдайдағыдай, Конгреспен кеңесуге төтенше жағдай кедергі келтірмесе, соттың осы кеңесуді талап етуі біздің елдің қауіп-қатерге қарсы тұру қабілетін әлсіретпейді. Керісінше, бұл талап елдің демократиялық жолмен қалай күресу керектігін анықтау қабілетін күшейтеді. Конституция осы демократиялық құралдарға сенім артады. Біздің сот та солай істейді.

Кеннедидің келісімі

Сот судьясы Кеннеди ішінара келісетін пікір жазды, оған Сот судьялары Соутер, Гинзбург және Брейер I және II бөліктер бойынша қосылды. Кеннедидің келісімінің бірінші бөлімінде ол биліктердің бөлінуіне қатысты алаңдаушылығын білдіреді; атап айтқанда, бір тармақтың істің барлық элементтерін, соның ішінде қайта қарау және шағымдану жолдарын қалай бақылауға болатыны туралы. Екінші бөлімде әскери комиссиялардың процедуралары мен UCMJ-де белгіленген процедуралар арасындағы айырмашылықтар сипатталған (қазылар алқасының мүшелерінің саны аз, дәлелдердің басқа ережелері және т.б.). Бұл айырмашылықтар комиссиялардың әскери соттардың ережелері бойынша жұмыс істемейтінін көрсетеді және іске қатысқан әскери судьялардың бейтараптығына қатысты мәселелерді тудырады. Әділдік сақтау шараларының жоққа шығарылуы комиссияны Женева конвенциясында талап етілгендей, "құрылған сот" емес, сот органына айналдырады. Қорыта айтқанда, Кеннеди комиссияның Конгресс шегінен асып кеткенін жазды, бірақ Конгресс заңды өз қалауынша қайта жазуға құқылы. Үшінші және соңғы бөлімде Кеннедидің бірнеше ескертулері келтірілген. Ол сотталушының сот процесінің барлық кезеңінде болуы міндетті емес деп санайды. Бірінші хаттаманың 75-бабының қолданылуын қарастыруға қатысты тартыншақтық болуы керек, себебі АҚШ оған ешқашан қол қоймаған, демек ол міндетті емес. Кеннеди оның пікірі бойынша, сөз байласу туралы айыптаудың заңдылығын терең зерттеудің қажеті болмады дейді және шешімнің V бөлімінде көрсетілген комиссияның басқа шектеулерінің мәні туралы пікір білдірмейді.

Скалияның келіспеушілігі

Скалаиа юрисдикция мәселелеріне баса назар аударған, ал оған судьялар Томас және Алито қосылған қарсы пікір жазды. Скалия Соттың бұл істі қарау туралы шешімін «ашық қателік» деп атады. Оның бірінші аргументі Тұтқындарды ұстау туралы заңның (DTA) (2005 жылдың 30 желтоқсанында күшіне енген) «Гуантанамо шығанағында Қорғаныс министрлігі ұстаған шетелдік азаматтың атынан немесе оның иелігіндегі habeas corpus туралы өтінішті тыңдауға не қарауға ешбір сот, судья немесе төрелік судьяның құқығы жоқ» деген ережесіне негізделген. §1005(e)(1), 119 Stat. 2742. Скалияның пікірінше, бұл ереже Жоғарғы Соттың іс бойынша юрисдикциясын жоққа шығаруға жеткілікті, ал көпшіліктің §1005(h) ережесінің тиімділігін түсіндіруін «жалғандық» деп сипаттайды. Ол Bruner v. United States және басқа да істерге сілтеме жасайды, онда «күші жоқ істерде дереу күшіне енеді, егер заңдық резервация болмаса» делінген. Скалия DTA тілін түсіндіру кезінде көпшіліктің юрисдикцияны жоққа шығаратын заңға қатысты Жоғарғы Соттың бұрынғы шешімдерін елемегенін жазды, егер заңда олай болмайтыны нақты көрсетілмесе, ол күші жоқ істерге де қолданылады. Скалия көпшіліктің «өте әлсіз себептермен» осы түсіндірмеге келгенін мәлімдеді. Ол Сенаттағы пікір алмасуды келтіре отырып, заң қабылданғаннан кейін оның пікірін қолдайтын мәтін Конгресс жазбасына енгізілгенінің «ешқандай маңызы жоқ» деді. Ол сондай-ақ көпшілікті Президенттің қол қою туралы мәлімдемесін елемегендігі үшін айыптайды. Бұдан әрі, Гуантанамодан habeas corpus туралы өтініштерді қарауға юрисдикцияны кеңейту сот жүйесіне артық жүктеме салатынын күтеді. Сонымен қатар, Скалия бастапқы әскери соттың жеткіліксіздігі дәлелденбегенін айтады. Конституцияның тоқтату туралы ережесін қолдану мәселесінде Скалия Johnson v. Eisentrager ісіне назар аударады. Екінші маңызды аргументінде Скалияның пікірі бойынша, Хамдан сияқты АҚШ-тың аумақтық юрисдикциясынан тыс жерде ұсталған адамдар habeas corpus ордерін алуға құқығы жоқ. Ол «Hamdi v. Rumsfeld» ісіне сілтеме жасайды, онда Хамданның «КККК-нің теріс шешімінен кейін» «белгісіз мерзімге қамауда ұсталғаны» айтылады. Соңында, судья Скалия Сотты іс бойынша әділдік құқығын қабылдағаны үшін сынап, Schlesinger v. Councilman, 420 U. S. 738 (1975) ісіне ұқсастық жасайды. Бұл істе Жоғарғы Сот әскери соттың шешімі бойынша үкім шығарудан бас тартты, себебі ол жұмысын аяқтамаған еді; Скалия Кубадағы әскери комиссиялар Хамданға қатысты жұмысын әлі аяқтамағанын және сондықтан сот бақылауына жатпауы керек деп санайды. Hamdi v. Rumsfeld ісіндегі қарсы пікірін келтіре отырып, Томас соғыс кезінде Конституцияның үш тармағына берген рөлдерді қысқаша қайталайды. Ол Ex parte Quirin және Youngstown Sheet & Tube Co. v. Sawyer ісінде белгіленген негізде Президент Буштың Хамданды әскери комиссия алдында соттау туралы шешімі «Президентке қажетті және тиісті күш қолдануға рұқсат бергендіктен, үлкен құрметке лайық» деді. Томас көпшіліктің Хамданға қарсы айыптаудың заңдылығы күмәнді деген шешімімен келіспейді, өйткені ол «қайта ұсталған кезде ұсталған нақты әрекеті үшін емес, [қатысушы қарулы қақтығыстан] бұрын басталған «келісім» бойынша айыпталды». Ол көпшілікті атқарушы биліктің шешімін қайталап, соттың келіспеушілігі «оның негізсіз мәлімдемелерінен азғана ғана» негізделген және «соғыс кезінде соттардың дәстүрлі шектеулі рөлінен бұрын-соңды болмаған ауытқу және атқарушы билікке орынсыз араласу» болып табылады деп айыптап, сынға алды. Томас сондай-ақ AUMF күшіне енген күн соғыстың басталуы болды деген көпшіліктің пікірімен келіспейді, 1996 жылдың тамызында Осама бен Ладеннің джихад жариялауын соғыс жариялау деп қарастыруға болады деп ұсынады. Осы тұрғыдан алғанда, Конгресс AUMF-ті қабылдау әл-Қайдамен қақтығыстың басталуын білдірмеді, керісінше, атқарушы билікке онымен күресу үшін күш қолдануды рұқсат етті. Сонымен қатар, Томас «табиғаты жағынан икемді және эволюциялық» соғыс заңына сәйкес, соғыс соттарына өздерінің юрисдикциясында белгілі бір дәрежеде еркіндік беріледі деп жазды. Басқаша ойлағанда, көпшілік атқарушы және әскери қолбасшылардың үкімін дұрыс қабылдамады. Соттың Rapanos v. United States ісіндегі соңғы шешімін еске түсіріп, Томас кейбір күмәнмен атап өткендей, сот төрешілері «соғыс уақытында бас қолбасшының шешімдерін елемеген» болса да, олар агенттіктің «дауылды суарнаның АҚШ суларының саласы екендігі туралы өте қисынсыз қорытындысын қолдауда» инженерлер корпусының шешіміне сүйенуге дайын болды. Ол «Мұнда дауылды суарналарынан гөрі әлдеқайда маңызды мәселелер бар екенін айту артық». Томас сондай-ақ көпшіліктің тіпті егер үкімет Хамданды әскери комиссиямен қарастырылатын қылмыспен айыптаған болса да, комиссияның UCMJ шарттарына және 1949 жылы қол қойылған төрт Женева конвенциясына сәйкес келмегендігіне байланысты іс жүргізуге құқығы жоқ деген шешімімен келіспейді. Ол әскери комиссиялардың юрисдикциясы заңмен белгіленбегенін, керісінше, «оны шақыруға себеп болған қажеттілікке бейімделгенін» қайта басалады. Томас Соттың UCMJ-ның 36-бабы Конгрестің атқарушы биліктің құзыретін шектеу әрекеті деген қорытындысы «UCMJ-ның мәтіні мен құрылымына қайшы» және Соттың бұрынғы шешімдерімен де үйлеспейді деп мәлімдеді. Хамданның Женева конвенциясына қатысты талаптарына қатысты Томас Johnson v. Eisentrager ісіндегі Соттың шешіміне сілтеме жасайды, онда көпшілік жауап берушілердің Женева конвенциясының ешқандай ережесі оларды соғыс қылмыстары үшін қудалаудан немесе жазалаудан қорғамайтынын айтты. Бұдан әрі, егер Хамданның Common Article 3 бойынша талабы Eisentrager ісімен шектелуі мүмкін болса да, ол Президенттің Common Article 3 Женева конвенциясының әл-Қайда тұтқындарына қолданылмауы туралы Әділет министрлігінің шешімін қабылдағандығына байланысты оның мәні жоқ. Томас Соттың осы жағдайда Президенттің қарастырылып отырған ереже туралы түсінігіне «дерек беруі» міндетінің оның Бас қолбасшы ретіндегі өкілеттігімен әрекет етуімен байланысты одан да күшейе түсетінін мәлімдеді.

Шешімге қатысты пікірлер

Сот шешімінің өтініш беруші Хамданға тигізген әсері – ол әлі де сотталуы мүмкін; алайда, оның соты әскери сот-қа немесе сот тәртібі сақталатын комиссияға ұқсас органға қарастырылуы керек. 2006 жылғы Әскери Комиссиялар туралы заң Хамданның ісі сияқты істерді қай сот қарауы керек деген мәселені қайта көтеруі мүмкін. АҚШ Әділет министрлігі бірнеше федералды судьяларға және жүздеген тұтқындарға, шетелдік заңсыз жаугерлердің (немесе олардың мәртебесі анықталуға тиіс болса) хабеас корпусы туралы өтініштері аталған соттардың қарауына жатпайтынын хабарлады. Заңның қабылдануы және оған қол қоюы Президент Буштың әскери трибуналдарды пайдалану үшін Конгрестен нақты рұқсат алу ниетін іске асырады. Пресс-секретарь Тони Сноу Конгреске шағымдану жоспарын қайталады. Дегенмен, тіпті Сенаттағы республикашылдардың арасында да пікірлер қарама-қайшы болды. Сенаторлар Арлен Спектер және Линдси Грэм (соңғысы бұрынғы әскери прокурор) Конгресс трибуналдарды тез арада бекітуге тырысатынын айтты, ал ықпалды сенатор Джон Уорнер сақтықпен және ойластырылған жауап беруді ұсынды. 2006 жылдың 7 шілдесінде Қорғаныс министрі «Женева конвенциясының 3-баптарын Қорғаныс министрлігіндегі тұтқындарға қатысты қолдану» деген меморандум жариялады. Бұл 2006 жылдың 11 шілдесінде Буш әкімшілігінің Гуантанамодағы және АҚШ әскери күзетіндегі барлық тұтқындар Женева конвенциясына сәйкес гуманитарлық тұрғыдан қаралуға құқылы деген мәлімдемесінің негізі болуы мүмкін. Бұл жарияланым ЦРУ-дағы тұтқындарға қатысты емес сияқты және 3-бапты түсіндіру және «гуманитарлық қарау» анықтамасы бойынша түсініксіздіктер бар. Әлемнің басқа жерлеріндегі түрмелерде (мысалы, Баграм әуе базасы және «қара орындар») ұсталып отырған басқа тұтқындардың да Жоғарғы Соттың шешімін пайдаланып, өздеріне қатысты жағдайды шакуға тырысуы мүмкін екеніне белгілер болды. Олардың ойынша, Женева конвенциясы Хамданға қорғаныс бергендіктен, оның басқа да ережелері оларға да тиімді болуы мүмкін. Сарапшылар бұл аргументтің күші туралы әртүрлі пікір білдірді.

Атқарушы билік теориясына әсері

Шешім атқару билігінің ауқымы және біртұтас атқару билігі теориясымен байланысты басқа да дауларға маңызды салдарлары болуы мүмкін. Атап айтқанда, ол Буш әкімшілігінің Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің Шеткі барлау қызметі туралы заңда белгіленгендей, сот санкциясыз ішкі телефондарды тыңдауға қатысты құқықтық аргументтерін күштен шығаруы мүмкін.

Айыппұлдар алынып тасталды/жаңа айыппұлдар

2007 жылдың 5 маусымында Хамдан мен канадалық жас Омар Хадрға тағылған барлық айыптар алынып тасталды. Олардың ісін қараған әскери комиссиялар заңы Хамдан мен Хадрды соттауға құқық бермейтінін, себебі ол тек "заңсыз жау жауынгерлерін" соттауға ғана рұқсат беретінін мәлімдеді. Хамдан мен Хадрдың жауынгерлік статусын қарау трибуналдары, Гуантанамодағы барлық тұтқындар сияқты, оларды "жау жауынгерлері" деп мойындады. 2007 жылдың желтоқсан айында трибунал Хамданды "заңсыз жау жауынгері" деп шешім шығарды. 2008 жылдың тамызында әскери комиссия оны екі айыптың ең жеңілі үшін кінәлі деп тапты және 66 айға соттады, бірақ ол өткізген уақыт ескеріліп, мерзімі 5 жарым айға дейін қысқартылды. 2008 жылдың қарашасында АҚШ оны Йеменге жіберді, онда ол соңғы айын өткізді. Босатылғаннан кейін ол Санадағы отбасына қосылды. 2012 жылдың қазан айында АҚШ-тың Колумбия округінің апелляциялық соты Хамданның үкімін күштен шығарып, оны айыптан босатты.

Пентагон құжаттары

Қорғаныс министрлігінің Әскери комиссиясының №1 бұйрығы, 2002 жылғы 21 наурыз.