Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фулбе негізін қалаушы Массина империясы Шейх Ахмаду (шамамен 1776 – 20 сәуір 1845) – Ішкі Нигер дельтасында, қазіргі Малидің Мопти аймағында Массина империясын (Хамдуллахи Дина) құрған фулбе. Ол 1818 жылдан 1845 жылы қайтыс болғанға дейін Альмами ретінде билік етті, сондай-ақ Сиссе әл Масини атағын алды.
Fulbe founder of the Massina Empire
Sheikhu Ahmadu (; ; ) (c. 1776 – 20 April 1845) was the Fulbe founder of the Massina Empire (Diina of Hamdullahi) in the Inner Niger Delta, now the Mopti Region of Mali. He ruled as Almami from 1818 until his death in 1845, also taking the title Cisse al Masini.
Алғашқы жылдар
Ахмад бин Мухаммед Бубу бин Аби Бакр бин Саид әл Фуллани шамамен 1776 жылы туған, оны әкесінің кіші ағасы Хамман Лоббо тәрбиелеген. Амаду Кадирия тариқатының мұғалімі Сиди Мухтар әл Кунтидің шәкірті болды. Ішкі Нигер дельтасы аймағында фулбе саудагерлерінің одақтары Дженне сияқты қалаларды биледі, бірақ мұсылман емес бамбара тайпасы өзенді бақылады. Фулбе ардо'ендері Сегу бамбараларына салық төлеп, исламның таза түрінен алыс болған дінді ұстанды. Секу Амаду Массина аймағына оралудан бұрын Сокото джихадында қызмет еткен болуы мүмкін. Ол Дженне билігіндегі бір ауылға қоныстанды. Оның насихаты көп ізбасар жинағаннан кейін, ол қуылды және Массинаның қарауында Себераға көшті. Ол қайтадан көп ізбасар жинады, бірақ тағы қуылды. 1809 жылы Хауса жерінде Сокото халифатын құрған шейх Усман дан Фодио оған аймақта джихад жасауға рұхсат берді. Бастапқыда оның бағындырулары Гвандудың Абдуллахи дан Фодио басқаруындағы Сокото халифатының батыс бөлігіне қосылуы тиіс еді. Басқа джихад көшбасшылары сияқты, Секу Амаду да өзінің билігінің айқын белгісі ретінде Усман дан Фодиодан ту алды.
Aḥmad bin Muḥammad Būbū bin Abī Bakr bin Sa'id al Fullānī was born around 1776 and was raised by Hamman Lobbo, his father's younger brother. Amadu was a pupil of the Qadiriyya Sufi teacher Sidi Mukhtar al Kunti. In the Inner Niger Delta region, alliances of Fulbe traders ruled the towns like Djenné, but non Moslem Bambara people controlled the river. The Fulbe ardo'en were tributary to the Bambara of Ségou, and practiced a form of Islam that was far from pure. Seku Amadu may have served in the Sokoto jihad before returning to the Massina region. He settled in a village under the authority of Djenné. When his teaching brought him a large following he was expelled, and moved to Sebera, under Massina. Again he built a large following and again he was expelled. Shaykh Usman dan Fodio, who founded the Sokoto Caliphate in Hausaland in 1809, authorized him to carry out jihad in region. Originally his conquests were to have been included in the western part of the Sokoto Caliphate under Abdullahi dan Fodio of Gwandu. As with other jihad leaders, Seku Amadu received a flag from Usman dan Fodio as a visible symbol of his authority.
Джихад
Амадудың көзқарастары оны жергілікті, пұтқа табынушы фулани басшысымен қақтығысқа түсірді, ол өз феодалы, Сегудің бамбара патшасынан жәрдем сұрады. Нәтижесінде Амаду басшылығымен жалпы көтеріліс болды, ол Массина империясын құрды – ішкі Нигер дельтасы аймағындағы теократиялық мұсылман фулани мемлекеті, ол Дженне мен Тимбуктудың ежелгі мұсылман орталықтарына дейін созылды. Амадудың джихады шамамен 1810 жылдан 1818 жылға дейін үзіліссіз болды. Дегенмен, кейбір дереккөздер 1810 және 1818 жылдары екі жеке оқиға болғанын көрсетеді. Бір есеп бойынша, осы джихадтан барлығы 10 000-ға жуық адам қаза тапты. Секу Амаду жергілікті фулбе билеушілерін бейілсіздікке айыптады, ал бастапқыда джихад оларға қарсы бағытталды. Бірақ, көп ұзамай, оның ауқымы бамбара және аймақтағы басқа да пұтқа табынушы топтарды қамтыды. Секу Амадуға туколорлар мен Массинадағы басқа фулбелер, босатылған құлдар және бамбара қожайындарынан бостандық іздегендер қолдау көрсетті. Фулбелер арасында Секу Амадуға бұрынғы көшпелілер, суфизмнің жаңаруының ықпалымен исламдық реформаға ынталы, сауатты мұсылмандар демеу берді. Джихадында ол бірінші болып Сегу армиясын жеңіп, содан кейін ғалымдары оны құрметпен қарсы алған Дженнені басып алды. Фулбелердің бүлігінен кейін ол Массинаны басқаруға шақырылды. 1818 жылға қарай ол Дженне мен Массинаның екеуінің де бақылауын алды. Дженнеде, ал кейін Тимбуктуда, уақытша билеуші құлатылып, оның орнына ғалымдар келді, ал Фулба Дикко руы аймақтық билікке ие болды. Секу Амаду өзінің жаңа Массина империясы үшін Хамдуллахи ("Құдайға шүкір!") деген астананы Дженненің солтүстік-шығысында, қазіргі Мопти қаласының оңтүстігінде салды. Елорда 1819 жылы құрылды. Ол өзін тәуелсіз билеуші деп жариялады.
Amadu's views brought him into conflict with his local, pagan Fulani chief, who called for help from his suzerain, the Bambara king of Segu. The result was a general uprising under Amadou that established the Massina Empire, a theocratic Muslim Fulani state throughout the Inner Niger Delta region and extending to both the ancient Muslim centers of Djenné and Timbuktu. Amadu's jihad was probably continuous from 1810 through 1818. However, some sources suggest two events, one in 1810 and another in 1818. One estimate suggests a total of 10,000 deaths resulting from this jihad. Seku Amadu accused the local Fulbe rules of idolatry, and at first the jihad was directed at them. The scope was soon extended to include the Bambara and other pagan groups in the region. Seku Amadu was supported by Tukolors and other Fulbe people in Massina, escaped slaves and others looking for freedom from their Bambara masters. Among the Fulbe, Seku Amadu was supported by literate Muslims, formerly nomadic, who were influenced by the Sufi revival and were enthusiastic about Islamic reform. In his jihad he first defeated the Segu army, then captured Djenné, whose scholars welcomed him. He was invited to take control of Massina after a Fulbe revolt in that town. By 1818 he had won control of both Djenné and Massina. In Djenné, and later in Timbuktu, the temporal leader was overthrown and replaced by scholars, while the Fulba Dikko clan became the regional power. Seku Amadu founded a capital for his new Massina Empire called Hamdullahi ("Praise God! "), northeast of Djenné, just south of the present day city of Mopti. The capital was established in 1819. He set himself up as an independent ruler.
Саясат және ықпал ету
Секу Амаду провинциялық губернаторлар жүйесі және көбінесе туыстарынан құралған, сондай-ақ қырық ақсақалдан тұратын орталық кеңес арқылы билік жүргізді. Секу Амадудың теократиялық мемлекетінде заң негізгі арқауы – Малики мектебінің шариғат заңын қатаң сақтауы болды. Әр провинцияда қадистер шариғатты қолданып, мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарды. Заңға қатаң бағыну Масинаны "идеалды құқықтық мемлекетке жақын" деп сипаттауға әкелді. Секу Амаду бұрынғы көшпелі малшыларды отырықшы ету саясатын ұстанды. Ол ислам дінін таратуға белсенді күш жұмсады. Секу Ахмаду Лоббо мен оның ұрпақтарының кезінде Нигер өзенінің иілімі аймағы тұрақты болды және сауда гүлденді. Дегенмен, билеушілердің тым қатаң діни көзқарастары, мысалы, темекі татуға тыйым салу және туарегтердің дәстүріне қайшы келетін әйелдерді ерлерден толық оқшаулау талаптары керісінше жағдайға түсірді. Империяның өркендеген шағында қалада 10 000 сарбаздық әскер орналасты, ал Секу Ахмаду ислам дінін одан әрі тарату үшін алты жүз медресе салындыруға бұйрық берді. Ол сондай-ақ ислам заңдарына сәйкес алкоголь, темекі, музыка мен биге тыйым салып, жесірлерге, жетімдерге және мұқтаждарға көмек көрсету үшін әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесін құрды. Оның билігінің ең маңызды және ұзаққа созылған нәтижелерінің бірі – Фула малшылары мен түрлі шаруалардың Нигердің ішкі дельта аймағына қол жеткізуін және оны пайдалануын реттейтін малшылар кодексі болды.
Seku Amadu ruled through a system of provincial governors, mostly his relatives, and a central council of forty elders. In Seku Amadu's theocratic state the law was based on strict observance of the Maliki interpretation of Sharia law. Qadis administered the Sharia in each province, playing an important role in the state. The rigid conformance to the law led one authority to call Masina "as near the ideal nomocratic state as is likely to be achieved." Seku Amadu followed a policy of settling the formerly nomadic herders. He made vigorous efforts to promote Islam. Under Seku Aḥmadu Lobbo and his heirs, the Niger bend region was stable and trade flourished. However, some tension was caused by the extremely puritan attitudes of the rulers, such as banning the use of tobacco and requiring full segregation of women from men, counter to Tuareg custom. At the height of the Empire's power, a 10,000 man army was stationed in the city, and Seku Aḥmadu ordered the construction of six hundred madrasas to further the spread of Islam. He also ordered alcohol, tobacco, music and dancing banned in accordance with Islamic law, and constructed a social welfare system to provide for widows, orphans, and the poor. One of the most enduring results of his rule was a pastoral code regulating access to and use of the inland Niger delta region by Fula cattle herders and diverse farming communities.