Сайга антилопасы: таралу аймағы, эволюциясы және қазіргі жағдайы

Кіріспе

Саига антилопасы (Saiga tatarica), немесе саига – антилопалардың бір түрі. Көне заманда ол Еуразия даласының кең аумағында, солтүстік-батыста Карпат тауларының етегінен бастап, оңтүстік-батыста Кавказға дейін, солтүстік-шығыста Моңғолияға және оңтүстік-шығыста Жоңғарияға дейін қоныстанған. Плейстоцен дәуірінде ол Британ аралдарынан Берингияға дейінгі мамонт даласының барлық бөлігінде таралған. Бүгінде басым түрі (S. t. tatarica) тек Ресейдің Калмыкия және Астрахан облыстарында, сондай-ақ Қазақстанның Урал, Устюрт және Бетпақдала аймақтарында ғана кездеседі. Устюрт популяциясының бір бөлігі қыс айларында Өзбекстанға, ал кейде Түрікменстанға көшіп барады. Румыния, Украина, Молдова, Қытай және Моңғолияның оңтүстік-батыс бөлігінде бұл түр жойылып кеткен. Моңғол түрі (S. t. mongolica) тек Батыс Моңғолияда ғана кездеседі.

Таксономия және филогенезия

Карл Линней 1766 жылы "Systema Naturae" кітабының 12-ші басылымында Capra tatarica ғылыми атауын енгізді. Кейіннен ол Saiga tatarica болып қайта жіктелді және қазіргі Saiga тұқымдасының жалғыз тірі өкілі болып табылады. Екі түршесі белгілі:

2013 жылы ядролық және митохондриялық деректерге негізделген Antilopini тайпасының филогенезін қайта қарау барысында Ева Верена Бärmann (Кембридж университеті) және оның әріптестері сайганың springbok (Antidorcas marsupialis) және gerenuk (Litocranius walleri) құрамындағы кладка туыс екенін көрсетті. Зерттеуде сайга мен springbok антилопиндердің қалған бөлігінен едәуір ерекшеленуі мүмкін екендігі атап өтілді; 2007 жылғы филогенетикалық зерттеуде олардың екеуі gerenuk-ке туыс кладка жататыны болжайтын. Төмендегі кладограмма 2013 жылғы зерттеуге сүйенеді. Еуразия мен Алясканың плейстоцен кезеңіне жататын жойылған Saiga түрлерінің бірнешесі аталып өтті, олардың ішінде S. borealis, S. prisca, S. binagadensis және S. ricei бар. Алайда, соңғы зерттеулер бұл тарихқа дейінгі өкілдердің бұрынғыдан әлдеқайда кең таралған қазіргі түрлердің географиялық варианттары болғандығын көрсетті. Буран-Кая III (Қырым) жерінен қазылып алынған қазбалар плейстоценнен голоценге өту кезеңіне жатады. Сайганың морфологиясы тарихқа дейінгі заманнан бері айтарлықтай өзгермеген. Антилопалар біртіндеп Оралға енген, бірақ Оңтүстік Еуропаны мекендемеген. 2010 жылғы зерттеу сайганың генетикалық әртүрлілігінің соңғы плейстоцен-голоценде күрт төмендегенін көрсетті, бұл, басы артық халықтың салдарынан туындаған болуы мүмкін.

Сипаттамалары

Саиганың бойы жауырынынан бастап өлшенсе, салмағы … килограммға жетеді. Бас және денесінің ұзындығы әдетте … сантиметр арасында болады. Саиганың ерекше белгісі – бір-біріне жақын орналасқан, төмен қарай бағытталған, кеңейген мұрын тесіктері. Бет-әлпетінің тағы бір ерекшелігі – еңсектегі және мұрындағы қара дақтар, сондай-ақ ұзын құлақтары. Оның жүні маусымға қарай өзгеріп тұрады. Жазда жүні сарыдан қызыл түске дейін болады, ал бүйірлеріне қарай ағарады. Моңғол саигасы құм түсті болуы мүмкін. Қыста жүні ақшыл, сұрғылт қоңыр түске енеді, құрсағы мен мойнында қоңыр реңк сақталады. Қарын астындағы бөліктері көбінесе ақ болады. Жазда … сантиметрге жететін жүні, қыста … сантиметрге дейін өседі. Бұл мойында ұзын жал маңдайша түзеді. Жылына екі рет түлейді: біріншісі – сәуір мен мамыр аралығында көктемде, екіншісі – қыркүйектің соңынан қазанның басына дейін, қарашаның соңы мен желтоқсанның басына дейін күзде. Саиганың құйрығының ұзындығы … сантиметрге жетеді. Саигалар қасқырларға өте осал. Жастарды түлкілер, далалық бүркіттер, алтын бүркіттер мен қарғалар аулайды. Осы себепті саига IUCN Қызыл тізімінде «қауіпті түр» ретінде тіркелді. Соңғы жылдары саигалардың саны күрт өсті. 2022 жылғы сәуірдегі әуеге түсірілген санау бойынша Қазақстанда 1,38 миллион саига тірі қалған деп есептелді. 2023 жылдың желтоқсанына қарай, әлемдік саига популяциясы 922 600–988 500 ересек жеке дарадан тұрады деп бағаланады. 2015 жылдың мамырында елдің солтүстік аймақтарында осы аурудың ұқсас ошағы тіркелді. 2015 жылдың 28 мамырына дейін Қазақстанның орталық бөлігіндегі Бетпақдала популяциясында 120 000-нан астам саиганың өлімі расталды, бұл әлемдік популяцияның үштен бірінен астам бөлігін құрайды. 2016 жылдың сәуір айында саигалардың саны қалпына келіп, Бетпақдала аймағында 31 000-нан 36 000-ға дейін өсті. 2021 жылдың сәуірінде Қазақстанда жүргізілген зерттеуде саигалардың саны шамамен 334 000-нан 842 000-ға дейін өскені анықталды. Халық санының өсуіне үкіметтің браконьерлікке қарсы күресі мен қорықтардың құрылуы ықпал етті. 2022 жылы британдық RSPB қайырымдылық қоры олардың сақтау жұмыстарының нәтижесінде, сондай-ақ Қазақстан үкіметінің Бокей Орда Ашиөзек қорық аймағын құруының арқасында популяция 1,32 миллионға жеткенін хабарлады.

The saiga stands at the shoulder, and weighs The head and body length is typically between A prominent feature of the saiga is the pair of closely spaced, bloated nostrils directed downward. Other facial features include the dark markings on the cheeks and the nose, and the long ears. The coat shows seasonal changes. In summer, the coat appears yellow to red, fading toward the flanks. The Mongolian saiga can develop a sandy colour. The coat develops a pale, grayish brown colour in winter, with a hint of brown on the belly and the neck. The ventral parts are generally white. The hairs, that measure long in summer, can grow as long as in winter. This forms a long mane on the neck. Two distinct moults can be observed in a year, one in spring from April to May and another in autumn from late September or early October to late November or early December. The tail measures Saigas are highly vulnerable to wolves. Juveniles are targeted by foxes, steppe eagles, golden eagles, and ravens. This led the saiga to be classified as critically endangered on the IUCN Red List. In more recent years, the saiga has experienced massive regrowth. As of 2022, there is an estimated number of 1.38 million saiga surviving in Kazakhstan, per an April aerial count. As of December 2023, the global saiga antelope population is estimated to number 922,600–988,500 mature individuals. In May 2015, what may be the same disease broke out in three northern regions of the country. As of 28 May 2015, more than 120,000 saigas have been confirmed dead in the Betpak Dala population in central Kazakhstan, representing more than a third of the global population. By April 2016, the saigas appear to be making a comeback, with an increase of population from 31,000 to 36,000 in the Betpak Dala area. In April 2021 a survey in Kazakhstan found that the saiga population had risen from an estimated 334,000 to 842,000. The population increase was partially attributed to the government crackdown on poaching and the establishment of conservation areas. UK charity RSPB reported in 2022 that, partly due to their conservation efforts, as well as the designation of the Bokey Orda Ashiozek protected area by the Kazakhstan government, the population had now risen to a peak of 1.32 million.

Бұрынғы ауқым

Саига Эем дәуірінде Еуропада кездеспеген. Соңғы мұздық кезеңде ол Британ аралдарынан Орталық Азия арқылы, Беринг бұғазынан Аляскаға және Канаданың Юкон мен Солтүстік-Батыс территорияларына дейін таралған. Классикалық дәуірде олар скифтердің ерекше жануары саналған, оны тарихшы Страбон "бұғы мен қошқардың арасындағы" мөлшердегі және мұрнынан су ішеді деп жаңылысқан "колос" деп аталатын жануар ретінде сипаттаған. Антилопаның Андронов мәдениетінің қоныстары үшін маңыздылығын көрсететін көптеген дәлелдер бар. Саига антилопаларының бейнелері б.з.д. VII-V ғасырларға жатқан үңгір суреттерінде кездеседі. Сонымен қатар, саига сүйектері адам қоныстарының жанындағы басқа да жабайы жануарлардың қалдықтарымен бірге табылған. Шашыраңқы мәліметтер XIV-XVI ғасырларда қазіргі Қазақстан аумағында саигалардың көп болғанын көрсетеді. Көші-қон жолдары елдің барлық аймағында жүрген, әсіресе Волга мен Урал өзендері аралығындағы аймақ тығыз қоныстанған. 19 ғасырдың екінші жартысына дейін, яғни мүйізді тым көп экспорттау басталғанға дейін, олардың саны жоғары деңгейде сақталған. Мүйіздің жоғары бағасы мен сұранысы салдарынан жабайы аң аулау кеңінен дамыды. Жануарлардың саны барлық аймақта азайды және көші-қон жолдары оңтүстікке қарай ығысты. Украинадағы популяциялар 18 ғасырда жойылып кетті.

Моңғолдық сайга

Моңғол сайгасы (S. t. mongolica) Моңғолстанның батысындағы Шарга және Манхан табиғи қорықтары маңындағы шағын аумақта таралған.

Қауіптер

Саига антилопасының мүйізі дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады және 150 АҚШ долларына дейін сатылуы мүмкін. Мүйізге деген сұраныс браконьерлік пен контрабанданы қоздырады, бұл Қытайдағы саига антилопасының популяциясын құртты, онда саига антилопасы I санаттағы қорғалатын түр болып табылады. 2014 жылдың маусым айында Қытай кедені Қазақстан шекарасында 66 ішкі жинақта 2 351 саига антилопа мүйізін тапты, олардың құны 70,5 миллион юаньнан астам (11 миллион АҚШ доллары) деп бағаланды. 2015 жылдың маусым айында Saiga Conservation Alliance төрағасы Э. Мильнер Гулланд: "Ресей және Қазақстан үкіметтері үшін браконьерлікпен күресу ең басты міндет болуы керек" деді.

Аң аулау

Саигалар тарихи тұрғыдан бері аңшылардың нысанасы болған, дәуірлерде аң аулау – тамақ табудың маңызды тәсілі еді. Саиганың мүйізі, еті және терісі саудалық құндылығына ие және Қазақстаннан экспортталады. Саига мүйізі, дәстүрлі қытай медицинасында қолданылатын негізгі ингредиенттердің бірі болып табылады, ол эликсирлерге, майларға және сусындарға қосымша ретінде қолданылады. Саига мүйізінің құны 1993 жылы саудасы тоқтатылған керік мүйізінің құнымен тең. Саига мүйізі көптеген дәстүрлі қытай медицина рецептерінде сирек керік мүйізінің орнына қолданылатын арзан балама деп есептеледі. 1955 жылдан 1989 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанда бес миллионнан астам саиганы өлтіріп, 87 мың тоннадан астам ет жиналды. 2011 жылы Қазақстан саигаға аң аулауға тыйым салуды қайта бекітіп, бұл тыйымды 2021 жылға дейін ұзартты. Саига еті қозы етімен салыстырылады, ол пайдалы және дәмді деп есептеледі. Антилопа етін дайындауға арналған көптеген рецепттерді табуға болады. Ет және қосалқы өнімдер ел ішінде де, шетелде де сатылады. Бір саигадан жасы мен жынысына қарай 45-80 дм² тері алуға болады.

Климаттың өзгергіштігі

Саигалар ауа райына тәуелді және көшпенді тіршілік салғандықтан климаттың өзгеруіне өте сезімтал. Қатты желдер мен қалың қар жамылған қыстар олардың жердегі шөппен қоректенуіне кедергі келтіреді. Ауыр қыс айларынан кейін халық саны көбінесе күрт азаяды. Сонымен қатар, кішкентай дала өзендері жылдам тартылып, су көздері ірі көлдер мен өзендермен шектеледі, олар әдетте адамдар қоныстанған жерлерде орналасқан. Дала аймағындағы жоғары температура көктемгі су тасқынына себеп болады, нәтижесінде саига төлдері суға батып кетуі мүмкін.

2015-2016 ж. эпизоотиялық

2015 жылдың мамыр айында, әдеттен тыс көп сандағы сайгалар пастереллез болуы күдікті, себебі белгісіз эпизоотиялық аурудан өле бастады. Жұққан малдың өлімі 100% құрайды, ал түрдің жалпы санының шамамен 40% өліп қалды. 2015 жылдың мамыр айының соңына дейін 120 000-нан астам сүйек қалдықтары табылды, ал жалпы популяция саны 250 000-ға жуық деп есептелді. Биолог Мурат Нұрушев бұл жағдайға себеп – өлген сайга антилопаларында байқалған симптомдар (ісіну, ауыз көбігу және диарея) – жіті ішек газдануы болуы мүмкін деп болжады. Нұрушевтің сөзіне қарағанда, бұл ауру тез ыдырайтын өсімдіктерді (люцерна, қызылқонжыр, сайнфойн және ылғалды, жасыл шөп қоспасы) көп мөлшерде жеудің салдарынан туындаған. 2015 жылдың қараша айында Өзбекстанның Ташкент қаласында өткен ғылыми жиында доктор Ричард А. Кок (Лондон Корольдік ветеринариялық колледжінің қызметкері) өзінің әріптестерімен бірге күдікті себептерді таңдауға қатысты мәлімдеме жасады. Климаттың өзгеруі және дауылды көктемгі ауа райы сайгалардың тасымалдаған зиянсыз бактерияларын өлімге әкелетін патогендерге айналдырған болуы мүмкін. Өлімге себеп – Пастерелла мультоцида бактериясы. Бұл бактерия антилопаларда кездеседі және әдетте зиянсыз болады; бактерияның мінез-құлқының өзгеру себебі әлі белгісіз. Қазіргі уақытта ғалымдар мен зерттеушілер ерекше жылы және ылғалды жағдайлар бактерияның қанға еніп, септикалық инфекцияға шалдығуына себеп болды деп санайды. Қан құйылуымен жүретін сепсис соңғы өлімдердің ықтимал себебі болып табылады. Бактерияның өзгеруіне "өзгеріп жатқан қоршаған орта жағдайларына жауап ретінде мүмкіндікшіл микроорганизмдердің реакциясы" деп қарауға болады. Эпидемиядан кейін ең көп өлім-жітім тіркелген Қазақстанның орталық бөлігіндегі Бетпақдала сайгасының саны 2016 жылдың сәуір айына қарай 31 000-нан 36 000-ға дейін өсті.

Қорғау

Жабайы жануарлардың көшпелі түрлерін қорғау жөніндегі конвенцияның қолдауымен, Сайга антилопасы туралы өзара түсіністік туралы меморандум жасалып, 2006 жылдың 24 қыркүйегінде күшіне енді.

Тұтқында

Қазіргі уақытта сайғаларды тек Алматы хайуанаттар бағы мен Аскания-Нова ғана қорғап ұстайды.