Кіріспе

Психологиялық қасиет / тұлғалық тип
авторитаризмнің психологиялық қасиеті

Авторитарлық тұлға – билік иелеріне сұрақсыз бағыну және құрмет көрсетуге бейімділікпен сипатталатын тұлғалық тип. Бұл тұжырым Эрих Фроммның еңбектерінен бастау алды және көбінесе өзінің бағыныштыларына қатысты қатал және құғынды мінез-құлық танытатын адамдарға қолданылады.

Тарихи шығу тегі

1941 жылы жарық көрген «Бостандықтан сескену» атты кітабында Эрих Фромм авторитаризмді қорғаныс механизмі ретінде сипаттады. «Авторитарлық тұлға» (1950) еңбегінде Теодор В. Адорно, Эльза Френкель Брансуик, Дэниел Левинсон және Невитт Санфорд «потенциалды фашистік жеке тұлғаны» қамтитын тұлғалық типті ұсынды. Авторитарлық тұлғаның теориялық дамуына әсер еткен тарихи жағдайларға 1930 жылдары фашизмнің күшеюі, Екінші дүниежүзілік соғыс (1939–1945) және Холокост кірді. Бұл фашистік тұлғаның антисемитизм идеологиясына және антидемократиялық саясаттың эмоционалдық тартымдылығына психологиялық тұрғыдан бейім екенін көрсетті. Адорно мен Френкель Брансуик, сондай-ақ Левинсон мен Санфордтың «Беркли зерттеулері» деп аталатын зерттеулері Фрейд және Фромм теорияларының психоаналитикалық және психоәлеуметтік аясында прежудиске (алдын ала пікірге) бағытталған. Бұл термин алғаш рет 1950 жылы қолданылса да, авторитарлық тұлға типінің әртүрлі бейнелері одан бұрын да жасалған. Мысалы, Генрих Маннның «Аунтертан» романындағы авторитарлық кейіпкері неміс кайзері Вильгельм II-ден шабыт алған. Роман авторитарлық тұлға типінің идеясы фашизмнен бұрын пайда болғандығын көрсетеді. Авторитарлық тұлғада қатаң суперэго болады, ол әлсіз эгоны бақылайды, ол идтің (ит) күшті күйзелістерімен күресе алмайды. Осыдан туындайтын ішкі психологиялық қақтығыстар жеке адамның қауіпсіздік сезімін жоғалтады, нәтижесінде суперэго сырттан таңдалған конвенционалды нормаларды (дәстүрлілік) қабылдайды және қоғамның әлеуметтік нормаларын белгілейтін және басқаратын билік органдарына сөзсіз бағынады (авторитарлық бағыну). Психологиялық проекцияның эго қорғаныс механизмі, авторитарлық адам идтің (ит) күйзелістеріне байланысты өзін-өзі сілтеуден аулақ болып, осы күйзелістерді мәдениеттің «төмен» әлеуметтік топтарына (проекция) проекциялағанда пайда болады. Бұл өте бағалаушы және қатал үкімді сенімдер (қуат және қаталдық) және қатаң стереотиптер арқылы білінеді. Авторитарлық тұлға сондай-ақ адамзатқа деген цинизм мен жеңілтек көзқарас, билікті қолдану және қатал болу қажеттілігін көрсетеді, бұл қоғамның конвенциялары мен әлеуметтік нормаларын сақтамайтын адамдардың кемшіліктерінен туындаған уайымнан туындайды (жойқындық пен цинизм); құндылық жүйесін бұзатын адамдарға назар аудару және оларға қарсы агрессивтілікпен әрекет ету (авторитарлық агрессия); интеллектулизмге қарсылық, сананың субъективті және қияли бейімділіктеріне жалпы қарсылық (интрацепцияға қарсылық); және әсіресе әйелдерге қатысты жыныстық еркіндікке асыра алаңдаушылық. Адамның психологиялық дамуында авторитарлық тұлға баланың өмірінің алғашқы жылдарында қалыптасады, ата-ананың тұлғасы мен баланың отбасының ұйымдық құрылымы оған күшті әсер етеді және қалыптастырады. Осылайша, «иерархиялық, авторитарлық, [және] пайдаланушы» ата-ана-бала қарым-қатынасы баланың авторитарлық тұлғаны дамытуына әкелуі мүмкін. Авторитарлық мінез-құлық ерекшеліктері билік етуге психологиялық қажеттілігі бар және балаларына дәстүрлі мінез-құлыққа бағынуды мәжбүрлеу үшін қатал қорқытулар қолданатын ата-аналар арқылы қалыптасады. Сонымен қатар, мұндай үстемдікке ұмтылған ата-аналар балаға қатаң, сыртқы ережелерді ұстануға мәжбүр ету арқылы әлеуметтік мәртебеге деген қамқорлығын білдіреді. Мұндай үстемдіктің салдарынан бала өзінің үстемдікке ұмтылған ата-анасына деген агрессиялық сезімдерін және наразылығын басып тастаудан эмоционалды түрде зардап шегеді, оларды құрметпен идеалдайды, бірақ сынға алмайды. Мұндай тұлғалық қасиеттер 2006 жылы ғалымдар баяндаған мектепке дейінгі балалардың тұлғасы мен саяси көзқарастары туралы зерттеулермен де байланысты болуы мүмкін. Бұл зерттеулерде «біршама үстем» деп сипатталған кейбір балалар ересек болғаннан кейін «салыстырмалы түрде либералды» екендігі анықталды, ал «салыстырмалы түрде бақылаусыз» деп сипатталғандар ересек болғаннан кейін «салыстырмалы түрде консервативті» екендігі анықталды. Зерттеушілердің сөздері бойынша, 20 жылдан кейін либералды болған мектепке дейінгі балалар: жақын қарым-қатынас, өзіне сенімді, белсенді, біршама үстем, салыстырмалы түрде бақылаусыз және төзімді болып сипатталды. 23 жасында консервативті болған мектепке дейінгі балалар: оңай құрбандыққа ұшырайды, оңай ренжітеді, шешім қабылдауда қиналады, қорқақ, қатал, шектеулі және осал болып сипатталды.

Гендерлік теңсіздікке байланысты

Брандт пен Генридің зерттеуіне сәйкес, гендерлік теңсіздік деңгейі мен ерлер мен әйелдер арасында авторитарлық идеялардың таралуы арасында тікелей байланыс бар. Зерттеу көрсеткендей, гендерлік теңдіктің төмендігі бар елдерде, жекешелікке баса назар аударылып, ерлер үстемдік құратын қоғамдық рөлдерді атқаратын жағдайда, әйелдер авторитарлық ортада өмір сүруге көмектесетін, мойынсұну сияқты қасиеттерді қолдауға бейімдірек, ал тәуелсіздік пен қиял сияқты идеяларды қолдауға одан аз бейімді. Гендерлік теңдік деңгейі жоғары елдерде ерлердің авторитарлық көзқарастары азайған. Бұл құбылыс, авторитарлық қоғамда үстемдік құратын тұлғалар мен институттар белгілеген мәдени нормаларға күмән келтірген адамдарға қойылатын стигмаға байланысты деп саналады, бұл стигма белсенді түрде оқшауланудан туындаған психологиялық стресстің алдын алуға бағытталған. Брандт пен Генридің зерттеуіне қатысты мәселелердің бірі – эгалитаризм деңгейі ең жоғары елдер, атап айтқанда Скандинавия елдерінде, АҚШ-қа қарағанда жеке сектордағы басқарушылық лауазымдарда ерлердің көп болуы. АҚШ-та жекешелікке көбірек мән беріледі, ал Швеция мен Дания сияқты елдерде гендерлік әлеуметтік рөлдерге қарсы күрес күштірек жүргізілуде.

Түсіндірме

Боб Альтемейер авторитарлық көзқарасы бар адамдардың жеке ерекшеліктерін анықтау, өлшеу және сандық тұрғыдан бағалау үшін оңшыл авторитаризм (RWA) шкаласын пайдаланды. RWA шкаласымен анықталған саяси тұлға типі авторитарлық тұлғаға тән үш психологиялық бейімділік пен көзқарас тобының болуын көрсетеді: (i) заңды билікке бағыну; (ii) билік санкциялаған саяси зорлық-зомбылықтың нысанасы ретінде анықталған азшылық топтарға қатысты агрессия; және (iii) билік бекіткен мәдени құндылықтар мен саяси сенімдерге ұстану. NEO PI R Ашықтық шкаласымен өлшенгендей, зерттеулер адамның бес факторлы моделіндегі «тәжірибеге ашықтық» қасиеті мен арасындағы теріс корреляцияны (r = 0,57) көрсетеді. Джост, Глассер, Ари В. Круглански және Сулловейдің (2003) зерттеулері авторитаризм мен оңшыл авторитаризмнің әлеуметтік танудың идеологиялық құрылымдары екенін көрсетеді, олар арқылы саяси консерваторлар өзінен өзгеше адамдарды қарастырады. Авторитарлық және консервативтік тұлғалардың екі негізгі қасиеті бар: (i) өзгеріске қарсы тұру (әлеуметтік, саяси, экономикалық) және (ii) қоғам мүшелері арасындағы әлеуметтік теңсіздікті ақтау. Консерваторлар өмірлік мағынасыздық пен қауіп-қатерлерді жағдайлық мотивациямен (әлеуметтік иерархияда үстемдікке ұмтылу) және жеке мотивациямен (өз бағасы және қорқынышпен күресу) басқару қажеттілігін сезінеді. Джон Даккитт пен Крис Сиблидің идеология, саясат және нәсілшілдік көзқарастар туралы зерттеулері авторитарлық дүниетанымының екі түрін анықтады: (i) әлеуметтік орта қауіпті, бұл оңшыл авторитаризмге алып келеді; және (ii) әлем – әлеуметтік үстемдік үшін күрес жүріп жатқан қатал жартас. Зерттеудің мета-талдауында Сибли мен Дакитт әлеуметтік үстемдікке бағдарланған шкала әлеуметтік топтарда кездесетін преюдистің және басқа да авторитарлық көзқарастардың таралуын өлшеуге көмектеседі деп түсіндірді. Оңшыл авторитаризм шкаласы мен әлеуметтік үстемдікке бағдарланған шкала авторитарлық тұлғаны дәл өлшесе де, бұл шкалалар көбінесе өзара байланысты емес. Оның жарияланғанынан кейін жұмыстың пайдалылығы туралы кең пікірталас болды, және осы пікірталастың көптеген тақырыптары бүгінгі таңда авторитаризмді зерттеуде де жалғасуда. Бір сын – F шкаласы, авторитарлыққа байланысты деп саналатын сенімдер жиынтығын анықтау үшін жасалған, тек жоғары деңгейде келісім авторитарлықтың жоғары деңгейін көрсететін сұрақтарды ғана қамтыды. Бұл жағдайда, бастапқы авторлар осы бейімділікті бақылауға тырысқанмен, келісуге бейім адамдар авторитарлық деп қате танылуы мүмкін еді. Берклидегі зерттеулердің бірнеше мәселелерін атап көрсетті, соның ішінде жауап беруге қатысты қиындықтар. Жауап беруге қатысты қиындықтар F шкаласының мазмұнына қарамастан, жауаптардың біркелкі түрде мақұлдауға бағытталғандығынан туындайды. Сондықтан, егер адам мазмұнына қарамастан, сұрақтарға келісуге бейім болса, онда мұндай тестпен авторитарлық деп бағаланады. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, F шкаласының дисперсиясының көбірек бөлігі жауап беруге қатысты қиындықтармен, ал емес сұрақтардың мазмұнымен түсіндіріледі (Kirscht & Dillehay, 1967). Нюрнберг процесінде (Zillmer және басқалар, 1995 ж. баяндалған) 16 нацистік қылмыскердің клиникалық дәрігерлер Роршах тестісін және авторитаризмнің F шкаласын қолдана отырып жүргізген нақты бағалауы, бұрынғы нацистер үш өлшем бойынша жоғары көрсеткіштерге ие екенін көрсетті (интроцепцияға қарсылық, ырым-жымдар мен стереотиптер және проективтілік), бірақ теория болжағандай тоғыз өлшемнің барлығында емес. Академияда авторитарлық шкалаларды қолданудың алғашқы мысалдарының бірі 1950-ші жылдардың басында Чикаго университетінде Стерн және басқалар жасады. Болжанылған гипотеза – «авторитарлық» студенттер ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдарда қиындықтарға тап болады, және көзқарас шкаласын пайдалану сәтті болжаушы болды.

Қолданылу мерзімі

Авторитарлық тұлғалық (1950) еңбегінде ұсынылған әлеуметтанулық теорияға қатысты сын-тегеурістердің арасында тұлғаны психоаналитикалық тұрғыдан түсіндірудің дұрыстығы; Калифорниялық F шкаласының жекелік тестісінің әдістемелік кемшіліктері; және авторитаризмнің саяси спектрдің оң жағында ғана кездесетін құбылыс деген пікір бар. Сонымен қатар, C. G. Сибли мен Дж. Дюкиттің авторитарлық тұлғалыққа қатысты тәсілді талдаған зерттеулерінде, соңғы зерттеулер авторитарлық тұлғаларды өлшеуге арналған екі тиімді шкала жасағаны көрсетілді. Бірінші шкала – Оңшыл Авторитаризм (RWA), ал екіншісі – Әлеуметтік Үстемдік Бағыты (SDO). Олардың екеуі де көзқарастың өзгеруіне және басқа да авторитарлық тұлғаларға тән қасиеттерге бейімділікті болжауда жоғары сенімділік көрсетті. "Антиавторитарлық тұлға" (1977) еңбегінде В. П. Кремль авторитаризм мен антиавторитаризмнің стильдік ұқсастықтарын (догматизм, қаталдық және т.б.) анықтады, сондай-ақ (а) тәртіпке деген қажеттілік, (б) билікке деген қажеттілік, (с) импульстарды қабылдау немесе қабылдамау және (d) экстраверсия мен интроверсия сияқты өзгермелі факторлар екі түрлі тұлғаны ажырататынын және толық спектрлі психосаяси теорияның негізін құруы мүмкін екенін көрсетті. Виггинс авторитарлық құрылымның жеке тұлғаны бағалаудың синтетикалық тәсілінің мысалы екенін түсіндірді. Қысқасы, синтетикалық тәсілде авторитарлық тұлғалық сипаттамалары бар адамдар зерттеушінің интуитивті моделіне сәйкес бағаланады, яғни осы сипаттамалар болжамды жағдайдың критерийлік рөлдік талаптарына (фашизмді қолдау) сәйкес келеді. Демек, бұл толыққанды эмпирикалық тәсіл емес, керісінше, критерийлердің "ойдан туған" жағдайлық талдауы мен жағдайға сәйкес келетін психологиялық сипаттамаларға негізделген. Жақында Джост, Глассер, Круглански және Саллоуэй (2003) авторитаризм немесе консерватизм саласындағы дәстүрлі зерттеулер психологиялық айнымалыларды (мысалы, тұлғалық қасиеттерді) саяси критерийлермен (консервативті көзқарастармен) шатастырғанын көрсетті. Сондықтан авторитаризмге қатысты жеке айырмашылықтарды өлшейтін шкалалар көбінесе саяси идеологиялардың ұстанымдарын қамтиды. Авторитарлық тұлғалық тұжырымы, әлеуметтік ортаның үстемдікке бейімділіктің көрінісіне әсер ететінін, себебі авторитарлық адамның идеологиясы мәдениет аясында қалыптасады деп болжайды. Алайда, "Әлеуметтік болмыс және әлеуметтік психология" (1998) еңбегінде С. Тейлор қоғам мен авторитарлық тұлғаның гипотезалық өзара әрекеттесуі дифференциалдық психологиялық зерттеулерде F шкаласын қолданған кейінгі зерттеулерде жоғалып кеткенін айтты. Жеке тұлғаны бағалау ғылымының тұрғысынан қарағанда, Адорно және басқалар қолданған әртүрлі әдістер қазіргі таңда F шкаласын немесе Адорно және басқалар жасаған басқа шкалаларды қолданатын эмпирикалық зерттеулердің жетіспеушілігін түсіндіруі мүмкін. Әлеуметтік ортаның әсерінің мысалын Гибб (1969) жеке тұлғалық қасиеттер мен басшылыққа қатысты сынды талдауында келтіреді, онда Кацтың зерттеуі әлеуметтік жағдайдың жеке тұлғалық айырмашылықтарды жоя алатынын көрсетті. Зерттеу барысында қара және ақ түстес студенттерден топтар құрылды. Кейбір аралас топтарда жоғары авторитарлық F көрсеткіші бар студенттер болды, ал басқа аралас топтарда төмен F көрсеткіші бар студенттер болды. Жоғары авторитарлық ақ студенттерді авторитарлық емес студенттермен салыстырғанда, бұрынғы топтың ынтымақтасуға көбірек бейімділігі және қараларға қатысты стереотиптерді қолдауға жалыққандығы байқалды. Алдын ала пікірлерге қарсы жағдайлық нормалар авторитарлық студенттерді белгіленген нормаға сәйкес болу үшін аздап алдын ала пікірлерден бас тартуға ықпал еткен болуы мүмкін. Алтемайердің талдамалық зерттеулері болжамдалған тоғыз тұлғалық компоненттің тек үш компонентінің өзара байланысты екенін көрсетті: (i) авторитарлық бағыну, (ii) авторитарлық агрессия және (iii) конвенционализм.

Батыс елдер

2021 жылы Morning Consult (америкалық деректерді барлау компаниясы) Америкадағы және тағы жеті Батыс елдеріндегі ересектердегі авторитаризм деңгейін өлшеу үшін жүргізілген сауалнаманың нәтижелерін жариялады. Зерттеуде Боб Альтемайердің оңшыл авторитаризм шкаласы қолданылды, бірақ Альтемайер шкаласынан келесі екі сөйлем алынып тасталды: (1) «Жоғары билік өкілдері көбінесе дұрыс шешімдер қабылдайды, ал радикалдар мен наразылар көбінесе білімсіздіктерін көрсету үшін «әуесқойлар» болып көрінеді»; және (2) «Әйелдер үйленген кезде күйеулеріне бағынуға уәде беруі керек». Осылайша, Morning Consult шкаласында 20-180 ұпай аралығында 20 ғана сұрақ болды. Morning Consult мәліметтері бойынша, американдық ересектердің 25,6%-ы «жоғары RWA» (111-180 ұпай) санатына, ал 13,4%-ы «төмен RWA» (20-63 ұпай) санатына жатады. + Батыс елдеріндегі ересектер арасындағы көрсеткіштер2021 жылғы Morning Consult сауалнамасыТөмен RWAЖоғары RWA АҚШ 13,4% 25,6% Ұлыбритания 13,6% 10,4% Германия 17,4% 6,7% Франция 10,2% 10,7% Испания 17,9% 9,2% Италия 17,9% 12,9% Австралия 17,1% 12,9% Канада 21,3% 13,4%