Кіріспе

Ругила немесе Руга (Руас; 430 жылдардың екінші жартысында қайтыс болды) – ғұндардың Рим империясына қарсы алғашқы жеңістеріне үлкен үлес қоскан билеуші. Ол өзінің інісі Октармен бірге маңызды көшбасшы болды, олар 5-ші ғасырда бастапқыда екі патшалықта биледі, мүмкін географиялық бөлініс бойынша, Ругила шығыс ғұндарын, ал Октар батыс ғұндарын басқарды.

Этимология

Атауы үш түрде кездеседі: Ругас, Руас және Роилас. Көбінесе Руга, Роас, Ругила деп жазылады. Отто Мэнчен Хельфен бұл есімді герман немесе герман тіліне жақын атаулардың қатарына қосты, бірақ оның шығуын анықтамады, тек Rugemirus және Rugolf есімдерімен салыстырды. Денис Синор r әрпімен басталатын есімдерді алтайлық тектес емес деп санады (мысалы, Рагнарис). Омельян Прицак оны көне түркі тілінен шыққан деп есептеп, күрделі құрамды атау ретінде қарастырды, ουγα > ουα өзгерісі, грек тіліндегі ς жұрнағы және ila гот тіліндегі нұсқасы. Көне грек тіліндегі Ρ (rho) әрпі хун тіліндегі *hr дыбысын көрсетеді, ал Прицак оны көне түркі тіліндегі *her > har/ar/er (адам) сөзімен байланыстырады, бұл есімдер мен лауазымдардың жиі кездесетін бөлігі. Ол екінші бөлігін, ουγα немесе ουα, көне түркі тіліндегі ogä (ойлау) сөзімен байланыстырады. Осылайша, Прицак *hēr ögä > *hər ögä > hrögä даму жолын анықтады.

Тарих

Бастапқыда Ругила 430 жылы бургундтарға қарсы әскери науқан кезінде қайтыс болған ағасы Октармен бірге билік жүргізді. 432 жылы Ругила ғұндардың жалғыз билеушісі ретінде аталады. Просперий Аквитаниялықтың айтуынша, "қызметтен шеттетілгеннен кейін Аэций өзінің иелігінде өмір сүрді. Онда оның кейбір жаулары күтпеген шабуыл жасап тұтқындауға тырысқанда, ол Римге, содан кейін Далмацияға қашты. Паннония арқылы ол ғұндарға жетті. Олардың достығы мен көмегі арқасында ол билеушілермен келісімге келді және бұрынғы лауазымына оралды. Руга Чунорум руының билеушісі болды". Приск былай деп баяндайды: "Сава өзені бойындағы пеондықтар жерінде, Батыс римдіктерінің генерал-майтабасы Аэций келісіміне сәйкес, варварларға тиесілі болған жерде..." Кейбір ғалымдар мұны Аэцийдің Паннония Приманың бір бөлігін Ругаға бергені деп түсіндіреді. Ғалымдар бұл берілуді 425, 431 немесе 433 жылға датейді. Маенчен Хельфен бұл аймақтың Аттилаға берілгенін айтады. 422 жылы Дунайдан ғұндардың Фракияға жасаған ірі шабуылы Константинопольге де қауіп төндірді, ол римдіктердің жыл сайын 350 фунт алтын төлеуімен аяқталған бейбіт келісімге әкелді. 432–433 жылдары Дунайдағы ғұн конфедерациясынан бірнеше тайпалар Рим аумағына және Феодосий II қызметіне қашты. Ругила өзінің тәжірибелі дипломаты Эсла арқылы барлық қашқындарды қайтаруды талап етті, әйтпесе бейбітшілік бұзылады, бірақ көп ұзамай қайтыс болды, ал оның орнын бауыры Мундзуктің ұлдары Бледа мен Аттила иеленді, олар біріккен ғұн тайпаларының бірлескен билеушілері болды. Шығыс Рим саясаткері Плинта квестор Эпигенмен бірге Маргустағы келіссөздерге қатысты; Приск айтуынша, ол сауда келісімін қамтыды, жылдық салық 700 фунт алтынға дейін көтерілді және қашқындар берілді, олардың ішінде патшалық тегінен шыққан екі адам – Мамас пен Атакам, мүмкін, христиан дініне кіргендіктен, Карсода (Харшова) ғұндармен айқышталды. Константинопольдік Сократтың сөзіне қарағанда, Феодосий II Құдайға дұға етіп, қалағанын іске асырды. Руганы найзағай шапты. Бұл мәтін Феодосий II-ге арналған мақтау, ол 425 жылдан кейін жазылған. Сондай-ақ, Теодорет Құдайдың Феодосий II-ге көмектескенін айтады, өйткені ол барлық пұтқа табынушы ғибадатханаларды бұзуға бұйрық берді, ал Руганың өлімі осы жақсы амалдың мол өнімі болды. Алайда, бұл жарлық 435 жылдың 14 қарашасында шығарылды, сондықтан Руга осы күннен кейін қайтыс болды. 452 жылғы Хроника Галлика оның өлімін 434 жылға жатқызады: "Аэций қайтадан құрметке ие болды. Гунн патшасы Ругила қайтыс болды. Оның орнын Бледа иеленді".