Ругила – 430-жж. ғ. ғ. ғүн тайпаларын билеген маңызды тұлға. Рим империясына қарсы жеңістерде ролі зор, Октармен бірге билік еткен. Тарихы, есімі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ругила немесе Руга (Руас; 430 жылдардың екінші жартысында қайтыс болды) – ғұндардың Рим империясына қарсы алғашқы жеңістеріне үлкен үлес қоскан билеуші. Ол өзінің інісі Октармен бірге маңызды көшбасшы болды, олар 5-ші ғасырда бастапқыда екі патшалықта биледі, мүмкін географиялық бөлініс бойынша, Ругила шығыс ғұндарын, ал Октар батыс ғұндарын басқарды.
Rugila or Ruga (also Ruas; died second half of the 430s AD), was a ruler who was a major factor in the Huns' early victories over the Roman Empire. He served as an important forerunner with his brother Octar, with whom he initially ruled in dual kingship, possibly a geographical division where Rugila ruled over Eastern Huns while Octar over Western Huns, during the 5th century AD.
Этимология
Атауы үш түрде кездеседі: Ругас, Руас және Роилас. Көбінесе Руга, Роас, Ругила деп жазылады. Отто Мэнчен Хельфен бұл есімді герман немесе герман тіліне жақын атаулардың қатарына қосты, бірақ оның шығуын анықтамады, тек Rugemirus және Rugolf есімдерімен салыстырды. Денис Синор r әрпімен басталатын есімдерді алтайлық тектес емес деп санады (мысалы, Рагнарис). Омельян Прицак оны көне түркі тілінен шыққан деп есептеп, күрделі құрамды атау ретінде қарастырды, ουγα > ουα өзгерісі, грек тіліндегі ς жұрнағы және ila гот тіліндегі нұсқасы. Көне грек тіліндегі Ρ (rho) әрпі хун тіліндегі *hr дыбысын көрсетеді, ал Прицак оны көне түркі тіліндегі *her > har/ar/er (адам) сөзімен байланыстырады, бұл есімдер мен лауазымдардың жиі кездесетін бөлігі. Ол екінші бөлігін, ουγα немесе ουα, көне түркі тіліндегі ogä (ойлау) сөзімен байланыстырады. Осылайша, Прицак *hēr ögä > *hər ögä > hrögä даму жолын анықтады.
The name is mentioned in three variants, Ρούγας (Rougas), Ρουας (Rouas), and Ρωίλας (Roilas). Common spellings are Ruga, Roas, Rugila. Otto Maenchen Helfen included this name among those of Germanic or Germanized origin, but without any derivation, only comparison with Rugemirus and Rugolf. Denis Sinor considered a name with initial r not of Altaic origin (example Ragnaris). Omeljan Pritsak derived it from Old Turkic and considered it to be of composite form, with the change ουγα > ουα, Greek suffix ς, and those with ila as Gothicized variant. The Ancient Greek Ρ (rho) would thus render Hunnic *hr , which Pristak connects to Old Turkic *her > har/ar/er (man), common component of names and titles. He connects the second part, ουγα or ουα, to the Old Turkic title ogä (to think). Thus Pritsak reconstructs a development of *hēr ögä > *hər ögä > hrögä.
Тарих
Бастапқыда Ругила 430 жылы бургундтарға қарсы әскери науқан кезінде қайтыс болған ағасы Октармен бірге билік жүргізді. 432 жылы Ругила ғұндардың жалғыз билеушісі ретінде аталады. Просперий Аквитаниялықтың айтуынша, "қызметтен шеттетілгеннен кейін Аэций өзінің иелігінде өмір сүрді. Онда оның кейбір жаулары күтпеген шабуыл жасап тұтқындауға тырысқанда, ол Римге, содан кейін Далмацияға қашты. Паннония арқылы ол ғұндарға жетті. Олардың достығы мен көмегі арқасында ол билеушілермен келісімге келді және бұрынғы лауазымына оралды. Руга Чунорум руының билеушісі болды". Приск былай деп баяндайды: "Сава өзені бойындағы пеондықтар жерінде, Батыс римдіктерінің генерал-майтабасы Аэций келісіміне сәйкес, варварларға тиесілі болған жерде..." Кейбір ғалымдар мұны Аэцийдің Паннония Приманың бір бөлігін Ругаға бергені деп түсіндіреді. Ғалымдар бұл берілуді 425, 431 немесе 433 жылға датейді. Маенчен Хельфен бұл аймақтың Аттилаға берілгенін айтады. 422 жылы Дунайдан ғұндардың Фракияға жасаған ірі шабуылы Константинопольге де қауіп төндірді, ол римдіктердің жыл сайын 350 фунт алтын төлеуімен аяқталған бейбіт келісімге әкелді. 432–433 жылдары Дунайдағы ғұн конфедерациясынан бірнеше тайпалар Рим аумағына және Феодосий II қызметіне қашты. Ругила өзінің тәжірибелі дипломаты Эсла арқылы барлық қашқындарды қайтаруды талап етті, әйтпесе бейбітшілік бұзылады, бірақ көп ұзамай қайтыс болды, ал оның орнын бауыры Мундзуктің ұлдары Бледа мен Аттила иеленді, олар біріккен ғұн тайпаларының бірлескен билеушілері болды. Шығыс Рим саясаткері Плинта квестор Эпигенмен бірге Маргустағы келіссөздерге қатысты; Приск айтуынша, ол сауда келісімін қамтыды, жылдық салық 700 фунт алтынға дейін көтерілді және қашқындар берілді, олардың ішінде патшалық тегінен шыққан екі адам – Мамас пен Атакам, мүмкін, христиан дініне кіргендіктен, Карсода (Харшова) ғұндармен айқышталды. Константинопольдік Сократтың сөзіне қарағанда, Феодосий II Құдайға дұға етіп, қалағанын іске асырды. Руганы найзағай шапты. Бұл мәтін Феодосий II-ге арналған мақтау, ол 425 жылдан кейін жазылған. Сондай-ақ, Теодорет Құдайдың Феодосий II-ге көмектескенін айтады, өйткені ол барлық пұтқа табынушы ғибадатханаларды бұзуға бұйрық берді, ал Руганың өлімі осы жақсы амалдың мол өнімі болды. Алайда, бұл жарлық 435 жылдың 14 қарашасында шығарылды, сондықтан Руга осы күннен кейін қайтыс болды. 452 жылғы Хроника Галлика оның өлімін 434 жылға жатқызады: "Аэций қайтадан құрметке ие болды. Гунн патшасы Ругила қайтыс болды. Оның орнын Бледа иеленді".
Initially Rugila had ruled together with his brother Octar, who died in 430 during a military campaign against the Burgundians. In 432, Rugila is mentioned as a sole ruler of the Huns. According to Prosper of Aquitaine, "After the loss of his office, Aetius lived on his estate. When there some of his enemies by an unexpected attack attempted to seize him, he fled to Rome, and from there to Dalmatia. By the way of Pannonia, he reached the Huns. Through their friendship and help he obtained peace with the rulers and was reinstated in his old office. Ruga was ruler of the gens Chunorum". Priscus recounts "in the land of the Paeonians on the river Sava, which according to the treaty of Aetius, general of the Western Romans, belonged to the barbarian", some scholars explain this as meaning that Aetius ceded part of Pannonia Prima to Ruga. Scholars date this cession to 425, 431, or 433. Maenchen Helfen considered that the area was ceded to Attila. In 422, there was a major Hunnic incursion into Thracia launched from Danube, menacing even Constantinople, which ended with a peace treaty by which Romans had to pay annually 350 pounds of gold. In 432–433, some tribes from Hunnic confederation on the Danube fled to Roman territory and service of Theodosius II. Rugila demanded through his experienced diplomat Esla return of all fugitives, otherwise the peace would be terminated, but soon died and was succeeded by sons of his brother Mundzuk, Bleda and Attila, who became joint rulers of the united Hunnic tribes. The Eastern Roman politician Plinta along quaestor Epigenes nevertheless had to go for adverse negotiations at Margus; according to Priscus, it included trade agreement, the annual tribute was raised to 700 pounds of gold, and fugitives were surrendered, among whom two of royal descent, Mamas and Atakam probably because of conversion to Christianity, were crucified by the Huns at Carso (Hârșova). According to Socrates of Constantinople, Theodosius II prayed to God and managed to obtain what he sought Ruga was struck dead by a thunderbolt, and among his men followed plague, and fire came down from the heaven consuming his survivors. This text is panegyric on Theodosius II, and happened shortly after 425 AD. Similarly, Theodoret recounts that God helped Theodosius II because he issued a law that ordered destruction of all pagan temples, and Ruga's death was the abundant harvest that followed these good seeds. However, the edict was issued on November 14, 435 AD, so Ruga died after that date. Chronica Gallica of 452 places his death in 434, "Aetius is restored to favor. Rugila, king of the Huns, with whom peace was made, dies. Bleda succeeds him".