Кіріспе

Ағылшын заңдық түсіндіру ережесі

Зыян-қатер ережесі – ағылшын соттары дәстүрлі түрде қолданатын заңдық түсіндірудің үш ережесінің бірі, ал қалған екеуі – "айқын мағына ережесі" (сонымен қатар "сөздік ереже" деп те аталады) және "алтын ереже". Ол заңның қамтыған зыян-қатердің нақты ауқымын анықтау үшін қолданылады және сотты "зыян-қатерді жою және түзетуді ілгерілету" жолымен шешім қабылдауға бағыттайды. Бұл ережеде заңның нақты мәтіні ғана емес, сонымен қатар заң шығарушылардың оны қабылдаудағы ниеті де ескеріледі. Ережені қолдану арқылы сот, парламент заң шығару арқылы нақты зыян-қатерді түзетуді көздеген-жоқпын сұрайды, тіпті ол заң мәтінінің тура мағынасында қамтылмаған болса да. Мысалы, егер заң белгілі бір әрекетті "көшеде" тыйым салса, заң шығарушылар сол әрекетті жолға қарап тұрған бірінші қабаттағы балконнан жасауды да тыйымдағысы келген болуы мүмкін. Бұл ереже алғаш рет 1584 жылы Қазыналық соттың Хейдон ісіндегі шешімінде баяндалған.

Мағынасы мен қолданылуы

Conway v Rimmer ісінде судьялар Парламенттің ниетін анықтау үшін заңға сәйкес түсіндіруді қолдана алатыны айтылды. Осы қағиданы қолдану арқылы сот, бұрынғы заңмен қамтылмаған қандай зиян болғанын, және Парламент қазір сот қарап отырған заңды қабылдау арқылы оны жоюға тырысқандығын анықтауға тырысады. Зыяндылық қағидасы алтын қағидаға немесе әдеби мағыналық қағидаға қарағанда тар ауқымды қолданылады, себебі ол тек заңды түсіндіру үшін және қатаң айтқанда, заң жалпы құқықтағы кемшілікті жою үшін қабылданған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін. Заң шығару ниеті комитеттердің есептері, монографиялар, заңды мақалалар және сәйкес заңдар сияқты екіншілік көздерді қарастыру арқылы анықталады. Осы қағиданы қолдану судьяға сөздік және алтын қағидаға қарағанда көбірек дискрециялық құқық береді, өйткені ол Парламенттің ниетін ескеруге мүмкіндік береді. Зыяндылық қағидасы сөздік қағида қолданылған жағдайда болатын нәтижелерден өзгеше нәтижелерге әкелуі мүмкін екендігі Smith v Hughes [1960] 2 All E. R. 859 ісінде көрсетілген. 1959 жылғы "Көшедегі тәртіпсіздіктер туралы" заң бойынша, жезөкшелердің "жезөкшелік мақсатымен көшеде кездікпен жүруі немесе қызмет көрсетуі" қылмыс болып саналды. Айыпталушылар көшедегі ер адамдарға балкондардан шақырып, терезелерге соғып отырды. Олар өздері "көшеде" болмағандықтан, анықтамаға кірмейтінін мәлімдеді. Сот, заңның мақсаты жезөкшелердің мазалауын болдырмау болғандықтан, келтірілген мәтін қолданылатынын және айыпталушылар кінәлі деп табылғанын шешті.

Бастапқы қолданылуы

Ол жасалған ғасырда және одан кейін біраз уақыт бойы зияндылық қағидасы соңғы екі ғасырдағыдан өте ерекше заңнамалық ортада қолданылды. Эльмер Дриджер атап көрсеткендей, 16 ғасырдағы ортақ құқық судьялары заңдарды ортақ құқыққа түсіндірме ретінде, тіпті өздерінің құзырына тікелей араласу ретінде қарады. Сондықтан заңдар ортақ құқыққа тигізетін әсері тұрғысынан қарастырылды, оған қосымшалар енгізу, алып тастау немесе түзетулер жасау мақсатында. Бұған қоса, Хейдон ісі кезінде судьялар заңның әріптеріне емес, "мағынасына" көбірек мән берді. Олар заңның сөздерін пайдаланып, анықталған зияндылықты күшейтті. Олар заңды қайта жаңартып, одан бір нәрсені алып тастап, басқасын қосып, осылайша анықтаған "зияндылықтарын" және "кемшіліктерін" жоюға тырысты.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі заманғы соттар бұл ережені бұрынғыдан гөрі шектеулірек қолданады және түсіндіріп отырған заңдарының тұтастығына көбірек мән береді. Дриджер бұл мәселені былай түсіндіреді: "Күні бүгінге дейін Хейдон ісі жиі сілтеме жасалады. Соттар әлі де "зиянын" және "шешімін" іздейді, бірақ енді оларды заң шығарушының айтқан сөзінің мағынасын анықтауға көмектесетін құрал ретінде пайдаланады, оны өзгерту үшін емес". Дриджер бұл заманауи зияндылық ережесін қолдануды, ол заңдық құрылыстың "жаңа" әдісі деп атаған құрамының бір бөлігі ретінде қарастыру керек дейді, бұл бұрынғыдай жеке ереже ретінде емес, қарапайым мағына ережесі және алтын ереже ұсынған құрылыс әдістеріне балама ретінде қызмет етеді.