Кіріспе

Польша жазушысы және философы Антони Ланге (28 сәуір 1862 – 17 наурыз 1929) – поляк ақыны, философы, полиглот (15 тіл білген), жазушы, романист, ғылыми жазушы, тілші және аудармашы. Польша парнассизмі мен символизмінің өкілі, сонымен қатар декаденттік қозғалыстың да өкілі саналады. Ол романтизм, француз әдебиеті және Шығыс мәдениеті саласындағы сарапшы және оларды насихаттаушы болды. Оның ең танымал романы – «Миранда». Ол ағылшын, француз, венгр, итальян, испан, үнді, американдық, серб, египеттік және Шығыс жазушыларының шығармаларын поляк тіліне, ал поляк ақындарының өлеңдерін француз және ағылшын тілдеріне аударған. Ол «Жас Польша» қозғалысының ең өзгеше ақындарының бірі болды. Оның туындыларын көбінесе Стефан Малларме мен Шарль Мари Рене Леконт де Лильмен салыстырады. Ланге ақын Болеслав Лесмианның қарындасының күйеуі болды.

Жазу

Ланге көп жазбалы және жан-жақты жазушы болды. Ол көптеген роман («Миранда»), әңгімелер («Збродня», «Амор и Фаун»), драмалар («Мальчевский», «Венедзи»), очерктер мен өлеңдер жазды. Ланге поэзиясы терең ойлы және білімді. Ол еуропалық мәдениет дәстүрімен буддизмді байланыстырады. Лангенің экзистенциалдық алаңдаушылықтарының басты тақырыбы – «шектен шығу» және өлімнің «айналымы» болды. Ланге поэзияның формасын қалыптастыру үшін импрессионизмнің қарама-қайшылықты тұстарын, романтикалық сезімталдық пен Стефан Малларме эксперименталды теорияларын үйлестірді. Ланге сирек кездесетін поэтикалық формаларды ұнатты: акростихтер, дактильдер, пантоумдар, прелюдиялар, скерцолар, әндер мен триолеттер. Ол сондай-ақ ауыл өмірінің метафизикалық жағына арналған көптеген пасторалдардың авторы болды; Юлиус Словацкий философиясынан шабыттанған тарих-философиялық әндер; және әлемнің түкпір-түкпірінен (Мексикадан Жапонияға дейін) экзотикалық жаратылыс мифологиялары. Ланге көптеген лирикалық очерктердің авторы болды, онда эсхатологиялық мәселелерге қатысты ақын мен оқырман арасындағы қарым-қатынас туралы түпнұсқалық көзқарастар ұсынылды («Thoughts», «The Grave»). Жазушылықтың алғашқы кезеңінде ол эстетизмді, формальды жаңаруларды және Стефан Малларме теориясын жақсы көрді. Бірақ кейін ол примитивизмге, анонимділікке, халық ақындары мен 16 ғасыр ақындарының жазбаларына, сондай-ақ бос өлеңге бет бұрды. Ланге мен Ежи Жулавскийді көбінесе «Польша ғылыми фантастикасының негізін қалаушылары» деп атайды. Лангедің «W czwartym wymiarze» («Төртінші өлшемде», 1912) кітабындағы «Бабуня» («Әже»), «Розаура», «Ленора», «Ребус» («Жұмбақ»), «Нове mieszkanie» («Жаңа үй») және «Memoriał doktora Czang Fu Li» («Доктор Чан Фу Лидің есебі») сияқты әңгімелері Польшада ғылыми фантастика мен қорқынышты әдебиеттің алғашқы үлгілері болып саналады. Әңгімелердің негізгі тақырыптары: гипноз, жастық эликсирі, мәңгілік махаббат және арбақтардың айқын болуы. Басқа жағынан, доктор Чан Фу Лидің «2652 жылы Парижде жазылған» атты есебі, Гольфстрімнің бағытын өзгерту салдарынан климаттың өзгеруіне және одан кейін Еуропаның мұздануына, ал Қытайдың жетекші өркениетке айналуына қатысты. Ланге шығармалары келесі ұрпақтың көптеген ақындарына әсер етті, мысалы: Болеслав Лесьмян, Антони Слонимский, Юлиан Тувим, Юлиан Пшибось, Ян Лехонь, Леопольд Штаф. Қызығы, осы ақындардың көпшілігі Лангені анахронизм, эксцентрицизм және интеллектуалдық шамадан тыс болуы үшін сынады. Ланге солшыл журналист болды. Ол «Pobudka», «Tygodnik Illustrowany» және «Przegląd tygodniowy» сияқты көптеген маңызды поляк газеттеріне жазды. Ол еврейлердің аралас неке арқылы мәдени ассимиляциясына жаңа жол ашты. Лангедің әлемнің түкпір-түкпірінен алынған 19 ғасырдың классикалық әдебиетінің көптеген аудармалары әлі де жоғары бағаланады. Оның Густав Мейринктың «Голем» кітабын, Шарль Бодлер, Эдгар Аллан По және Джордж Гордон Байронның өлеңдерін аударғандары – поляк аудармасының шедеврлері. Ол сондай-ақ египеттік, сириялық, парсы, араб, үнді және еврей өлеңдерінің көптеген антологияларын редакциялады. Оның негізгі шабыт көзі: Үш Бардтың поэзиясы; Стефан Малларме теориясы; Шарль Мари Рене Леконте де Лисльдің жазбалары; ежелгі Үндістанның санскрит эпостары, мысалы, «Махабхарата» немесе «Савитри»; және поляк барокко дәуірінің поэзиясы, әсіресе Миколай Сэп Шаржинский және Юзеф Бака сияқты метафизикалық ақындар, өйткені олар өлімге құмар болды.

Философия

Ланге космогониялық философиясында жанның эволюциясы ұлттың эволюциясына параллель екенін жариялады. Капитализм осы принциптің жауы, себебі ол жекелікке қарсы келеді, сондықтан капитализм – анонимді халықтың идеологиясы. Егер халық арасында жекелік болмаса, онда "жаман" мен "жақсы" арасындағы мәселе де тумайды. Онда әлем өзінің логикасын бұзады. Лангеге сәйкес, идеалдық кеңістіктен "туған" әлем әлі де эволюцияның жоғары сатысына қадам басып келеді; бірақ ол кейде бастапқы сатысына оралуы мүмкін. Эволюцияның әр қадамы – идеалды бастапқыға жасалған қадам. Бұл "уақыт сызығының" ерекшелігі – уақыттар арасындағы гений адам. Ланге философиясында Томас Карлайл, Джанбатиста Вико және Георг Вильгельм Фридрих Гегель есімдері айтылды. Ланге өзінің философиясын толықтыру үшін спиритизм мен парапсихологияға қызығушылық танытты.

Романтизмді сынға алған

Лангедің шығармашылығының маңызды бөлігі – қазіргі поэзиядағы романтизм мұрасын сынауы болды. 1924 жылы ол "Астрея" ғылыми журналын және поляк және еуропалық романтизм туралы алғашқы талқылау алаңын құрды. Ланге романтикалық шабытты қабылдамады. Оның пікірінше, діни шындыққа тек білім, зиялылық және терең ой-толғаныс арқылы жетеді. Ланге жекелейліктің және авторлық тұлғаның маңыздылығын да сынады. Өлеңді өнер туындысы ретінде бағалап, поэзияның мәнін осы туындыда көріп, өлеңнің дербес тіршілігін және жаратылыс туралы нақты түсінікті растады; сондықтан ол жекелейлікті қастерлеумен келіспеді.