Кіріспе

Епирда орналасқан тарихи аймақтың атауы, онда көбінесе шамалық албандар өмір сүрген. "Хамрия" деп те аталатын Эпир аймағы Еуропалық саяхаттық есептерде бұл термин алғаш рет 19 ғасырдың басында пайда болды.

География және шекаралар

Қазіргі уақытта Шамерия аймағы диалектологиялық жағынан шамамдар аймағына дейін қысқарды. Бұл аймақ оңтүстіктегі Ахерон өзенінің сағасы, солтүстіктегі Бутринт ауданы және шығыстағы Пинд аралығында орналасқан. Греко-албан шекарасының тұрақты демаркациясынан кейін оңтүстік Албанияда екі шағын муниципалитет (Маркат және Конисполь) қалды, ал қалғандары Грекияның Эпир перифериясының бөлігі болды. 19 ғасырдың басындағы грек авторы Перраивос, Сули мен Эпир туралы еңбектерімен танымал, албандық шамалар солтүстіктегі Бистрица өзені мен оңтүстіктегі Сули аймағының арасындағы аймақты мекендейді. Француз дипломаты және жақын маңдағы Иоаннинадағы Францияның бас консулы Франсуа Пуквиль 1814-1816 жылдары Таямистен бастап Ашерон өзеніне дейін созылып жатқан Чамури деп аталатын аудан бар екенін байқады. 1800 жылдардың басында британдық полковник Уильям Мартин Лик осы аймақта болған кезде Шамерияны Бутринт пен Дельвина шекарасынан Фанари мен Парамития аймақтарына дейін созылып, екі негізгі суб-аймақтардан, Дагхави немесе Дай және Паракаламостан тұратын аймақ ретінде сипаттады. 19 ғасырда роман жазушы және ақын Николаос Конеменос, осы аймақтан шыққан арванит, өзінің Лакка (Λάκκας) ауданын Цамурия (Τσαμουριά) немесе Чамерия шекарасына орналастырды. 1880-жылдардың басында Шығыс дағдарысы кезінде осы аймақта уақыт өткізген британдық дипломат Валентин Чирол, сол кезде албан тілінде сөйлейтін адамдар болған жерде, географиялық тұрғыдан, Хамерияны тілдік желілер бойынша анықтады. Осман әкімшілік жүйесінің шектерінде (1880 жылдары) сол кездегі албандар Тоскалланд (Toskalık) үш құрамдас бөліктен тұрады деп мәлімдеді. Осы үш қаза Шамерия қазасы деп те аталады. Сол сияқты 1910 жылы Решадие казасы құрылды, ол Шамерия казасы немесе Игуменица деп те аталады және оған Парамития, Маргарити және Филиаттардың бұрынғы казалары кірді. ХХ ғасырдағы соғыстар аралығы кезеңінде британдық тарихшы Николас Хаммонд аймақты аралап, Шамерияны Парамития мен Маргарити сияқты негізгі елді мекендерден тұратын деп сипаттады. Соғысқа дейінгі грек дереккөздерінде Шамерия жағалауы Ахерон өзенінен Бутринтке дейін және ішкі аймақ шығысқа қарай Ольцикас (немесе Томарос) тауының беткейлеріне дейін созылған. Соғыс аралығындағы грек тіліндегі түрлі дереккөздерде олар кейде Шамериядағы Филиатестің шығысындағы грек тілінде сөйлейтін аймақты да қамтиды, ал превезанико деп аталатын Фанаридің албан тілінде сөйлейтін аймағын қоспағанда. Қазіргі заманғы зерттеулер Шамерияның географиялық контурлары мен аймақтарына сипаттама береді. Тарих профессорлары Элефтерия Манта, Кириакос Кентриотис және Димитрис Микалуолос Шамерия Ахерон өзенінен Бутринтке дейін және ішкі аймақ шығысқа дейін Ольцикас тауының беткейлеріне дейін созылатынын айтады. Бұл аймақ, албан мемлекетіне тиесілі кішкентай бөлігімен қатар, Теспротиямен теңестіріледі. Сол сияқты, тарихшы Джорджия Крецси Шамерияның гректер арасында қазіргі Теспротия деп аталатын сол аймаққа қатысты екенін, сонымен қатар шекараның албан жағындағы шағын елді мекендер бар екенін айтады. Ламброс Балтсиотис оның құрамына албан аумағының шағын бөлігі кіретінін, ол Феспротия префектурасының батыс бөлігінен және Превеза аймақтық бірлігінің солтүстігінен (бұрынғы Превеза префектурасы) құралған және Фанариге дейін созылып жатыр. Лори Кейн Харт Шамерияның аудан ретінде "Епиросқа дейін, кем дегенде Превезаға дейін" созылатынын айтады. Тарихшы Константинос Цицеликис Шамерия Маргарити, Игуменица, Филиатес және Парамития аймақтарының бір бөлігі екенін айтады. Албан тарихшысы Шериф Дельвина Шамерияның ең оңтүстік шегі Ахерон өзені деп мәлімдейді. Джеймс Петтифер мен Миранда Викерс Шамерия Ион жағалауынан шығыс Иоаннина тауларына дейін созылып, оңтүстікке қарай Превеза шығанағына дейін созылатынын айтады. Алайда, Миранда Викерс басқа бір еңбегінде "Бутринттен және Ахерон өзенінің сағасынан", сонымен бірге "солтүстікте Преспа көлінен шығысқа қарай Пинд тауларына дейін және оңтүстікке қарай Превеза мен Арта шығанағына дейін" созылатынын айтады. Роберт Элси Шамерия Теспротия мен Превеза префектураларына сәйкес келетінін және Албаниядағы Кониспол қаласының айналасындағы шағын аймақты қамтитынын айтады.

Орта ғасырдың соңы

Эпир аймағындағы албандардың ең алғашқы аталуы 1210 жылғы венециандық құжатта Корфу аралының қарама-қарсы аймағында өмір сүрген деп жазылған, алайда 14-ға дейінгі аймақта албандардың көшіп кетуі растала алмайды. Алғашқы албандардың Епир деспотатында едәуір санымен кездескені 1337 жылға дейін тіркелмеген, онда Византиялық дереккөздер оларды көшпелілер ретінде көрсетеді. 1340 жылдары Византиялық азаматтық соғысты пайдаланып, Сербия королі Стефан Урош IV Душан Эпирді жаулап алып, оны өзінің Сербия империясына қосып алды. Осы уақыт аралығында аймақта екі албан мемлекеті құрылды. 1358 жылдың жазында Орсини әулетінің Епирдің соңғы деспоты Никефор II албан әміршілерімен шайқаста жеңілді. Сербия патшасының мақұлдауынан кейін бұл басшылар аймақта екі жаңа мемлекет құрды, Арта деспотаты және Гирокастер княздігі. Ішкі қайшылықтар мен көршілерімен, соның ішінде Османлы түріктерінің күшейіп келе жатқан күшімен, бірізді қақтығыстар бұл албан княздіктерінің Токко отбасына құлдырауына әкелді. Токко өз кезегінде 1430 жылы Иоанинаны, 1449 жылы Артаны, 1460 жылы Ангелокастронды және ақырында 1479 жылы Воницаны алған Османлыларға жол берді.

Демография

Орта ғасырлардан бастап, Шамерия аймағының халқы аралас және күрделі этностық болып, албан және грек сияқты топтық сәйкестіктермен, басқа да көптеген этностық топтармен бірге. Өңірдің бірнеше ғасырлар бойы этностық құрамы туралы ақпарат мүлдем жоқ, олардың 19-ғасырдағы революциялық ұлтшылдық қозғалыстар қалағандай стандартты "ұлттық" үлгілерге сәйкес келмеуі ықтимал.

Мұсылмандар

1951 жылғы Грекияда өткен санақ бойынша Эпирда жалпы саны 127 мұсылман албан шамы бар екен. Соңғы жылдары (1986) осы қауымның 44 мүшесі Теспротияда Сибота, Кодра және Полинери (бұрынғы Куци) елді мекендерінде орналасқан. Бұдан басқа, осыған дейін Эпирде имамы бар жалғыз мұсылман қауымы Полинери болды. 1972 жылы жергілікті мәсіхшілердің бірі оны жарылқағанға дейін ауылдағы мешіт осы аймақтағы соңғы мешіт болды.

Православ христиандары

Еуропалық Одақтың Euromosaic жобасының зерттеуіне сәйкес, албан тілінде сөйлейтін қауымдар Албаниямен шекарада Теспротия префектурасында, Превеза префектурасының солтүстік бөлігінде Теспротико деп аталатын аймақта және Иоанина аймақтық бірлігінде бірнеше ауылдарда тұрады. Албан тілінде әлі күнге дейін Игуменица тұрғындарының аз бөлігі сөйлейді. Солтүстік Превеза префектурасында бұл қауымдарға Фанари аймағы, Аммудия және Агия сияқты ауылдар кіреді. 1978 жылы бұл қауымдардың кейбір егде жастағы тұрғындары албан тілінде сөйлеген. Бұл тілде жастар да сөйлейді, өйткені жергілікті еңбекке жарамды жастағы халық Афинаға немесе шетелге жұмыс іздеп көшіп кеткенде, балалар әже-шешесімен қалады, осылайша тілшілер сабақтастығын жасайды. Олар өз тілдерін грек тілінде Arvanitika деп, ал албан тілінде сөйлескенде Shqip деп атайды. Арваниттерден айырмашылығы, кейбіреулері ерекше тілдік және этникалық өзіндік ерекшеліктерін, сонымен қатар албандық ұлттық өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалды. Шет елдіктердің қатысуымен православиелік албан тілінде сөйлейтіндер арасында гректің басқа аймақтарындағы арваниттермен салыстырғанда албан тілінде сөйлеуге деген ықыласы жоғары. Өздерін әлі күнге дейін "шам" деп санайтындардың өздерін "шам" деп жариялауға асығып бармайтыны байқалады. Зерттеуші Том Винниферт аймақтың негізгі қалаларында албан тілінде сөйлейтіндерді табу мүмкін емес деп қорытындылады. Кейінгі жылдары ол аймақта албан тілі "әдетте жоғалып кетті" деген қорытындыға келді. Этнологтың мәліметінше, грек Эпирусы мен грек Батыс Македониясының албан тілінде сөйлейтін халқының саны 10 000-ға жетеді. Автор Миранда Викерстің айтуынша, қазіргі кезде православиелік чамдардың саны шамамен 40 мыңға жетеді. Кейбір грек арваниттері арасында, мысалы Игументиса маңындағы Кастри ауылындағылар сияқты, фольклордың қайта жаңғыруы болды, әсіресе "арваниттік үйлену тойы" қойылымы.