Кіріспе

Малярияға қарсы препарат

Гидроксихлорохин – Plaquenil брендімен де сатылатын малярияға қарсы препарат. Бұл препарат хлорохинге сезімтал малярия қалпындағы аймақтарда малярияның алдын алу және емдеу үшін қолданылады. Басқа қолданылуларына ревматоидты артрит, қызыл жегі және кешіккен порфирияны емдеу кіреді. Ол әдетте гидроксихлорохин сульфаты түрінде ауызға қабылданады. Көбінесе байқалатын жанама әсерлерге құсу, бас ауруы, көрудің нашарлауы және бұлшық әлсіздігі жатады. Гидроксихлорохин малярияға қарсы және 4-аминохинолин дәрілік топтарына жатады. 2021 жылы АҚШ-та бұл препарат 5 миллионнан астам рецепт бойынша тағайындалған 116-шы ең көп қолданылатын дәрі болды. Гидроксихлорохин коронавирустық инфекцияның (COVID-19) алдын алу және емдеу мүмкіндігі зерттелді, бірақ клиникалық сынақтар оның бұл мақсатта тиімді еместігін және қауіпті жағынқы әсерлерге әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Гидроксихлорохин зиянды жағынқы әсерлерге себеп болатын зерттеулердің бірі, деректердегі қателіктерге байланысты The Lancet журналынан қайтарылып алынды. COVID-19 үшін гидроксихлорохинді қолдану белгілі жағдайлары бар адамдар үшін оның қолжетімділігіне қауіп тудыруы мүмкін. Малярияның кейбір түрлері, оған төзімді штаммдары және күрделі жағдайлары басқа немесе қосымша дәрі-дәрмектерді қажет етеді. Гидроксихлорохин Лайм артритін емдеуде кеңінен қолданылады. Ол ревматоидты артритті емдеуге ұқсас спирохетаға қарсы және қабынуға қарсы әсерге ие болуы мүмкін.

Қарсы көрсетілімдер

АҚШ FDA дәрілік нұсқаулығы гидроксихлорохин 4 аминохинолин қосылыстарына белгілі бір сезімталдығы бар адамдарға тағайындалмауы керек екенін ескертеді. Басқа да көптеген қарсы көрсетімдер бар, сондай-ақ емдеуді қарастырып отырған адамда жүрек ауруларының кейбір түрлері, диабет немесе псориаз болса, сақтық таныту қажет.

Жағымсыз әсерлер

Гидроксихлорохиннің терапиялық индексі тар, яғни токсикалық және терапиялық дозалар арасындағы айырмашылық аз. Ең көп кездесетін қолайсыз әсерлері – жүрек айну, асқазан ауруы және диарея. Басқа да жиі кездесетін қолайсыз әсерлерге қышыну және бас ауруы жатады. Ең қауіпті қолайсыз әсерлер көзге әсер етеді, гидроксихлорохинді қабылдау тоқтатылғаннан кейін де дозаға байланысты ретинопатия қаупі сақталады. Күніне 400 мг немесе одан аз гидроксихлорохин қабылдаған адамдарда макулярлық токсикалық әсердің қаупі көбінесе минималды болады, ал дәріні бес жылдан астам қабылдағанда немесе жиынтық дозасы 1000 граммнан асса, қауіп арта бастайды. Көзге қатысты қауіптің ең жоғары тәуліктік қауіпсіз дозасын адамның бойы мен салмағы бойынша есептеуге болады. Макулярлық токсикалық әсер тәуліктік дозаға емес, жалпы жиынтық дозаға байланысты. Көру қабілетінің бұзылу белгілері болмаған жағдайда да, егер осы қауіп факторларының бірі пайда болса, үнемі көзді тексеруден өту ұсынылады. Гидроксихлорохиннің токсикалық әсері көздің екі бөлігінде көрініс беруі мүмкін: мүйіз қабықшасы және макула. Мүйіз қабықшасы жиі кездесетін, қауіпсіз мүйіз қабықшасы вертициллаты немесе вихрелі кератопатиямен зақымдануы мүмкін, бұл мүйіз қабықшасы эпителийінің айналма тәрізді шөгінділерімен сипатталады. Бұл өзгерістер дозаға байланысты емес және гидроксихлорохинді қабылдауды тоқтатқаннан кейін көбінесе қайтады. Макулалық өзгерістер әлеуетті түрде қауіпті. Алдыңғы сатыдағы ретинопатия көру қабілетінің төмендеуімен және ерте сатыларында байқалмайтын "түйеқұмырсқаның көзі" тәрізді макулярлық зақыммен сипатталады.

Өте көп дозалау

Гидроксихлорохиннің шамадан тыс дозасы өте сирек кездеседі, бірақ өте улы. Хлорохиннің ересектерде шамамен 20% өлім қаупі бар, ал гидроксихлорохиннің уыттылығы екі-үш есе төмен деп есептеледі. Бұларға ұйқышаңдық, көру қабілетінің өзгеруі, құрысулар, кома, тыныс алудың тоқтауы, жүрек проблемалары, мысалы, қарыншалық фибрилляция және қан қысымының төмендеуі жатуы мүмкін. Көздің көру қабілетінің жоғалтуы қалыпты болуы мүмкін. Қандағы калий деңгейі 1-2 ммоль/л дейін төмендеуі де мүмкін. QRS кешенінің кеңеюі және QT интервалының ұзаруы сияқты жүрек-қантамырларының бұзылыстары да пайда болуы мүмкін. Ауыр QRS кешенінің кеңеюі жағдайында натрий бикарбонаты мен гипертоникалық физиологиялық тұзды ерітінді қолданылуы мүмкін.

Фармакокинетика

Гидроксихлорохиннің хлорохинге ұқсас фармакокинетикалық қасиеттері бар, асқазан-ішек жолы арқылы жылдам сіңіріледі, үлкен таралу көлеміне ие және бүйректер арқылы шығарылады; Tmax – 2–4,5 сағат. Цитохром P450 ферменттері (CYP2D6, 2C8, 3A4 және 3A5) гидроксихлорохинді N-дезэтилгидроксихлорохинге метаболизмдейді. Екеуі де CYP2D6 ферментінің белсенділігін тежейді және осы ферментке тәуелді басқа дәрілермен өзара әрекеттесуі мүмкін, нәтижесінде лизосомалардағы концентрация культуралық ортаға қарағанда 1000 есе артық болады. Бұл лизосоманың pH-ын 4-тен 6-ға дейін көтереді. pH-тың өзгеруі лизосомалық қышқыл протеазалардың тежелуіне алып келеді, бұл протеолиз әсерін азайтады. Лизосомалардың жоғары pH-ы жасуша ішіндегі процестерді, гликозилдеуді және ақуыздардың секрециясын төмендетеді, соның салдарынан көптеген иммунологиялық және иммунологиялық емес әсерлер пайда болады. Осы әсерлер иммундық жасушалардың қызметінің төмендеуіне, мысалы, химиотаксис, фагоцитоз және нейтрофильдердің супероксид өндірісіне себеп болады деп саналады. Гидроксихлорохин – әлсіз дипротикалық негіз, ол липидтік жасушалық мембранадан өтіп, қышқыл цитоплазмалық көпіршіктерде жинақталады. Макрофагтардағы немесе басқа антигенді ұсынатын жасушалардағы осы көпіршіктердің жоғары pH-ы пептидтерді жүктеу бөлімінде және/немесе пептид-MHC кешенін жасуша мембранасына тасымалдау кезінде ІІ класс MHC молекулаларымен автоантигенді (кәдімгі) пептидтердің байланысын шектейді.

Әрекет ету механизмі

Гидроксихлорохин антигенді ұсынатын жасушаларда лизосомалық pH-ты көтереді. 2003 жылы гидроксихлорохин толь тәрізді рецептор (TLR) 9 рецепторлар отбасының стимуляциясын тежейтін жаңа механизм сипатталды. TLR – бұл микробтық өнімдерге жасушалық рецепторлар, олар туа біткен иммундық жүйені белсендіру арқылы қабыну реакциясын тудырады. Басқа хинолинді қақырауға қарсы препараттар сияқты, хининнің қақырауға қарсы әрекет ету механизмі толыққанды анықталмаған. Ең қабылданған модель гидрохлорохининге негізделген және цитотоксикалық гемоның жиналуын жеңілдететін гемозоиннің биокристалдануын тежеуді қамтиды. Паразиттерде цитотоксикалық гемо жинақталып, өлімге алып келеді. Гидроксихлорохин бірнеше механизм арқылы қандағы қант деңгейінің төмендеу қаупін арттырады. Оларға инсулин гормонының қаннан шығарылуының азаюы, инсулинге сезімталдықтың жоғарылауы және бүйрек безінен инсулиннің шығарылуының жоғарылауы жатады. Бұл 1947 жылы клиникалық тәжірибеге қақыраудың алдын алу үшін енгізілді. Кейін зерттеушілер жақсырақ қасиеттері бар құрылымдық аналогтарды табуға тырысты, олардың бірі гидроксихлорохин болды.

Химиялық синтез

Гидроксихлорохиннің алғашқы синтезі 1949 жылы Sterling Drug компаниясы тіркелген патентте жарияланды. Соңғы қадамда 4,7 дихлорохинолин көрсетілген хлоркетоннан алынған біріншілік аминмен реакцияға түсті:

Өңдеу

Ол көбінесе гидроксихлорохин сульфаты деп аталатын сульфат тұзы түрінде сатылады.