Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Теориялық лингвистикадағы зерттеу бағдарламасы
Research program in theoretical linguistics
Генеративтік семантика – теориялық лингвистикадағы зерттеу бағдарламасы, ол синтаксистік құрылымдар мағыналар негізінде есептеледі, ал емес керісінше деп санады. Генеративтік семантика 1960 жылдардың ортасында трансформациялық генеративтік грамматикадан туындады, бірақ оған қарама-қарсы болды. Екі зерттеу бағдарламасының бірге болған кезеңі қазір "тіл білімі соғыстары" деп аталатын қарқынды және көбінесе жеке дау-жанжалдармен ерекшеленді. Оның қолдаушыларының арасында Хадж Росс, Пол Постал, Джеймс МакКоули және Джордж Лакофф болды, олар өздерін "Апокалипсис төрт салт аттысы" деп атады. Генеративтік семантика қазір бұл атаумен қолданылмайды, бірақ оның көптеген негізгі идеялары когнитивтік лингвистика дәстүрінде дамыды. Сондай-ақ, ол Head Driven Phrase Structure Grammar (HPSG) және Construction Grammar интеллектуалдық мұрасының маңызды бөлігі саналады, ал оның кейбір түсініктері негізгі генеративтік грамматикада сақталған. Питер Сюрэн семантикалық синтаксис жасады, ол бастапқы генеративтік семантика құрылымына өте жақын, оның дамуына ол үлкен үлес қосты.
Generative semantics was a research program in theoretical linguistics which held that syntactic structures are computed on the basis of meanings rather than the other way around. Generative semantics developed out of transformational generative grammar in the mid 1960s, but stood in opposition to it. The period in which the two research programs coexisted was marked by intense and often personal clashes now known as the linguistics wars. Its proponents included Haj Ross, Paul Postal, James McCawley, and George Lakoff, who dubbed themselves "The Four Horsemen of the Apocalypse". Generative semantics is no longer practiced under that name, though many of its central ideas have blossomed in the cognitive linguistics tradition. It is also regarded as a key part of the intellectual heritage of head driven phrase structure grammar (HPSG) and construction grammar, and some of its insights live on in mainstream generative grammar. Pieter Seuren has developed a semantic syntax which is very close in spirit to the original generative semantics framework, which he played a role in developing.
Түсіндірмелік немесе генеративтік?
Генеративтік семантиканы қоршаған дау-дамайдың бір бөлігі трансформациялық генеративтік синтаксис шеңберінде семантикаға екі түбегейлі түрлі тәсіл арасындағы бәсекелестікке байланысты болды. 1960 жылдары генеративтік дәстүрдегі зерттеулер семантиканың интерпретациялық екенін, яғни сөйлемнің мағынасы оның синтаксистік құрылымы негізінде есептеледі, керісінше емес деп жорамалдады. Бұл тәсілдерде синтаксистік құрылымдар тек синтаксистік құрылым тұрғысынан айтылған ережелер арқылы құрылды, мағынаға сілтеме жасалған жоқ. Осы құрылымдар құрылғаннан кейін семантикалық есептеулерге кіріс ретінде берілді, олар белгілі бір мағынаны шығарды. Бұл тәсіл синтаксистік және семантикалық үлгілер арасындағы байланысты сақтап, синтаксистің семантикадан тәуелсіз жұмыс істеуіне мүмкіндік берді, бұл Чомский және басқалардың «түссіз жасыл идеялар ашулы ұйықтайды» сияқты эмпирикалық байқаулар негізінде дәлелдегенімен сәйкес келеді. Генеративтік семантиканың жақтастары кері көзқарас ұсынды, синтаксистік құрылымдар мағыналар негізінде есептеледі деп жорамалдады. Бұл тәсілде мағыналар тікелей грамматика арқылы терең құрылымдар ретінде туды, содан кейін трансформациялар арқылы танылатын сөйлемдерге айналды. Бұл тәсіл Чомский ұсынғаннан гөрі күрделірек негізгі құрылымдарды және, демек, күрделірек трансформацияларды қажет етті. Осы қосымша күрделілікке қарамастан, бұл тәсіл бірнеше себеппен тартымды болды. Біріншіден, ол синонимияны түсіндіруге қуатты механизм ұсынды. Чомский өзінің генеративтік синтаксис бойынша алғашқы жұмысында «Мен Джонды ұрдым» және «Джон менің тарапымнан ұрылды» сияқты белсенді/пассивті жұптарды қолданып, трансформацияларды осылай түсіндірді, олардың шындық шарттары бірдей болғанына қарамастан, беткі пішіндері әртүрлі. Генеративтік семантиктер сол кездегі қолданыстағы құралдарды ескере отырып, қиындық тудырған, осыған ұқсас әдіспен синонимияның барлық жағдайларын түсіндіруге тырысты. Екіншіден, теорияның интуитивті құрылымы болды: сөйлемнің формасы трансформациялар арқылы оның мағынасынан тікелей туындады. Кейбіреулер үшін интерпретациялық семантика салыстырғанда «қиын» және арнайы болып көрінді. Бұл әсіресе із теориясы дамығанға дейін солай болды. Генеративтік грамматикаға қарсы болғанына қарамастан, генеративтік семантика жобасы негізінен Чомскийдің терминдерінде жұмыс істеді. Ең маңыздысы, Чомскийді ұстанған генеративтік семантиктер мінез-құлыққа қарсы болды және тіл үйренілмей, игеріледі деген идеясын қабылдады. Чомский мен Лаков 1970 жылдары формальды семантиканың құрылуына қарсылық білдіруде бірікті. Мағына грамматиканы тудырады деген түсінік өзі ескі және Порт-Рояль грамматикасы (1660), Соссюрдің Жалпы тіл білімі курсы (1916) және Тесньердің тәуелділік грамматикасы (1957) сияқты еңбектердегі негізгі идея болып табылады. Керісінше, генеративтік семантика мағынаның нейробиологиялық тұрғыдан, әлеуметтік және рационалды тұрғыдан емес, қалай пайда болатынын түсіндіру мәселесімен бетпе-бет келді. Бұл мәселені 1980 жылдары Лэкофф өзінің когнитивтік лингвистика нұсқасында шешті, оған сәйкес тіл сезімдік тәжірибе арқылы туындайды. Осылайша, физикалық әлеммен байланыс адамға визуалды, тактильді және басқа да сезімдік деректерді ұсынады, олар ұғымдық метафоралар түрінде тілге айналып, рационалды ойлауды ұйымдастырады. Мұндай көзқарас неврологтар тарапынан толық мақұлдау алмады.
The controversy surrounding generative semantics stemmed in part from the competition between two fundamentally different approaches to semantics within transformational generative syntax. In the 1960s, work in the generative tradition assumed that semantics was interpretive in the sense that the meaning of a sentence was computed on the basis of its syntactic structure rather than the other way around. In these approaches, syntactic structures were generated by rules stated in terms of syntactic structure alone, with no reference to meaning. Once generated, these structures would serve as the input to a semantic computation which would output a denotation. This approach captured the relationship between syntactic and semantic patterns, while allowing the syntax to work independently of the semantics, as Chomsky and others had argued for on the basis of empirical observations such as the famous "colorless green ideas sleep furiously" sentence. The generative semantics framework took the opposite view, positing that syntactic structures are computed on the basis of meanings. In this approach, meanings were generated directly by the grammar as deep structures, and were subsequently transformed into recognizable sentences by transformations. This approach necessitated more complex underlying structures than those proposed by Chomsky, and thus more complex transformations. Despite this additional complexity, the approach was appealing in several respects. First, it offered a powerful mechanism for explaining synonymity. In his initial work in generative syntax, Chomsky motivated transformations using active/passive pairs such as "I hit John" and "John was hit by me", which have different surface forms despite their identical truth conditions. Generative semanticists wanted to account for all cases of synonymity in a similar fashion, which proved to be a challenge given the tools available at the time. Second, the theory had a pleasingly intuitive structure: the form of a sentence was quite literally derived from its meaning via transformations. To some, interpretive semantics seemed rather "clunky" and ad hoc in comparison. This was especially so before the development of trace theory. Despite its opposition to generative grammar, the generative semantics project operated largely in Chomskyan terms. Most importantly, the generative semanticists, following Chomsky, were opposed to behaviorism and accepted his idea that language is acquired and not learned. Chomsky and Lakoff were united by their opposition to the establishment of formal semantics in the 1970s. The notion that meaning generates grammar is itself old and fundamental to the Port Royal Grammar (1660), Saussure's Course in General Linguistics (1916), and Tesnière's dependency grammar (1957) among others. By contrast, generative semantics was faced with the problem of explaining the emergence of meaning in neuro biological rather than social and rational terms. This problem was solved in the 1980s by Lakoff in his version of Cognitive Linguistics, according to which language generates through sensory experience. Thus, engaging with the physical world provides the person with visual, tactile and other sensory input, which crystallizes into language in the form of conceptual metaphors, organizing rational thinking. Such a view of the mind has not been fully approved by neuroscientists.