Кіріспе
Жанды газет – қазіргі оқиғалар туралы деректі ақпаратты кең көрерменге ұсынатын театрлық форма. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жанды газеттер әлеуметтік белсенділікке шақырып (ашық және жасырын түрде) натуралистік және реалистік театрлық қағидаларға қарсы тұрып, агитпроп театрының тікелей, тәжірибелік әдістерін, соның ішінде мультимедианы кеңінен қолдануды ұстанып келді. Жанды газеттердің бастауы Ресейде большевик революциясы кезінде болды. 1930 жылдары АҚШ-та Works Progress Administration бағдарламасы аясында құрылған, федералдық қаржыландырылатын өнер жобасының бір бөлігі – Federal Theatre Project, сол кездегі әлеуметтік мәселелерді көтеріп, бірқатар Жанды газеттер жазып, қойды, олардың ішінде Triple A Plowed Under, Injunction Granted, One Third of a Nation, Power және Spirochete есімдері бар. Жанды газеттердің саяси идеологиясына байланысты туған даулар 1939 жылы Federal Theatre Project жобасының жабылуына себеп болды, ал жазылған немесе дамытылып жатқан көптеген Жанды газеттер, оның ішінде нәсілдік мәселелерге тоқталар бірнешеуі, ешқашан сахнаға қойылмады.
The English term is most often associated with the Living Newspapers produced by the Federal Theatre Project. Part of the federally funded arts program established under the Works Progress Administration in the United States of the 1930s, the Federal Theatre Project wrote and presented a number of Living Newspapers on social issues of the day, including Triple A Plowed Under, Injunction Granted, One Third of a Nation, Power, and Spirochete. Controversy over the political ideology of the Living Newspapers contributed to the disbanding of the Federal Theatre Project in 1939, and a number of Living Newspapers already written or in development were never performed, including several that addressed race issues.
Нью-Йорктегі "Жанды газет" бөлімшесінің құрылуы және Эфиопия
«Жанды газет» бүгінгі күндік орташа американдықтың өз елі мен әлемі туралы білім іздеуін, сондай-ақ біздің заманымыздың ұлы табиғи және экономикалық күштерін көптеген адамдар үшін жақсы өмірге бағыттау үшін күресін сахналық өнерге айналдыруды көздейді. «Жанды газет» бағдарламасы Федералдық театр жобасының (ФТЖ) құрылғаннан кейін көп ұзамай басталды. 1935 жылдың шілдесінде ФТЖ-ның ұлттық директоры болып тағайындалған Холли Фланаган, Вассар колледжінің профессоры және драматургы, сондай-ақ драматург Элмер Райс ФТЖ ұйымын және оның бағытын жоспарлауға кірісті. «Нью-Йорк Жанды газеті» тобы (Билтмор театрында өнер көрсеткен) осы жоспарлау кезеңінде құрылды. Америка газетшілер гильдиясымен байланысқан бұл алғашқы және ең белсенді «Жанды газет» тобы жұмыссыз журналистер мен театр өнерінің түрлі салаларындағы мамандарды жұмысқа алды, осылайша ғана көптеген репортерлер мен артистерге сағаттық еңбекақы төленді. «Жанды газет» бөлімінің зерттеушілері 1936 жылы репетициядан өткен «Эфиопия» атты алғашқы «Жанды газет» туындысын дайындады. Алайда ол ешқашан көпшілік назарына ұсынылмады. Федералдық үкімет мемлекет басшыларын сахнада бейнелеуге тыйым салатын цензуралық бұйрық шығарды. Бұл бұйрық Италияның Эфиопияны басып алуын көрсететін, итальяндық диктатор Бенито Муссолини және тағы басқа тарихи тұлғаларды кейіпкер ретінде бейнелейтін қойылымды тоқтатты. Элмер Райс наразылық білдіріп ФТЖ-дан шықты.
Дау: ААК-ны суға батырып, сот үкімі берілді
Сценарийсіз және орындаушыларға пьеса ұсыну қажеттілігі туғаннан кейін, топ бірнеше апта ішінде тағы бір «Тірі газетті» – «Үш А Жерге Сіңірілді» атты туындысын жасады. «Эфиопия» пьесасының тоқтатылуынан кейін көтеріңкі көңіл күй төмендеді, ал «Үш А Жерге Сіңірілді» пьесасының бастапқы режиссері көңілі қалғандықтан кетіп қалды; оның орнына коммунистік партияны қолдауымен танымал және Мәскеуден жақында оралған Джозеф Лози келді. «Үш А Жерге Сіңірілді» пьесасы шаңды дала фермерлерінің қиын жағдайын көрсетіп, фермерлер мен жұмысшылардың «аралық делдалдарды» – дилерлерді және басқа да коммерциялық мүдделерді жою үшін бірігуі керектігін ұсынды. Пьеса аталымындағы «Үш А» 1933 жылғы Ауыл шаруашылығын реттеу заңынан алынған, оны пьеса сынға алды. Басқа «Тірі газеттер» сияқты, ол да «Тірі газеттің дауысын» – оқиғаға түсіндіріп, баяндайтын дауыссыз дауысты; көлеңкелерді; бейне проекцияларын; дыбыс эффектілері мен музыкасы бар күрделі дыбыс дизайнын; кенеттен қараңғылық пен сахна ауысуларын; және көрермендердің назарын аударуға және пьесаның мазмұнын қолдауға көмектесетін басқа да реалистік емес тәсілдерді пайдаланды. «Үш А Жерге Сіңірілді» пьесасынан кейін «1935 жылғы оқиғалар» атты шағын «Тірі газет» жарық көрді. 1935 жылғы көптеген жаңалықтардан алынған көріністердің монтажы, атақтылар туралы әңгімелерден бастап маңызды сот істеріне дейін, «1935 жылғы оқиғалар» пьесасы тек 34 қойылымға ғана ие болды. Косгроув оны барлық «Тірі газеттердің» «ең сәттісі емес» деп атайды. «Үш А» үкімет шешімдерін сынап, «саудагерге» қарағанда жұмысшыны қолдағанмен қатар, топтың үшінші «Тірі газеті», сонымен қатар Лозидің режиссерлігімен, жұмысшылар ұйымдарын ашық қолдап, федералды үкімет мүшелерін ашуландырды. «Үш А» пьесасының жабылуынан кейін төрт айдан соң ашылған «Injunction Granted» пьесасы H. J. Heinz және газет магнаты Уильям Рэндольф Херст сияқты ірі бизнесмендерді паш етіп, кәсіподақтарды ірі, белсенді жұмысшылар бірлестігі – Өнеркәсіптік ұйымдар конгресіне (CIO) қосылуға шақырды. Бұл туынды асыра басу және ашық пікір білдірумен ерекшеленді: Хайнц алып қияр ұстап тұрып таныстырылды; Газет гильдиясының деканы Дженнингс бокс матчында Херстті жеңді; ал актер Норман Ллойд ойнаған клоун бүкіл қойылымның рәсімдер шебері болды, деді Косгроув.
Өзгеріс: Билік пен ұлттың үштен бірі
Міне, батыры немесе батыршасы жоқ, ең ұлы тұлғасы немесе фантастикалық кейіпкері жоқ пьеса. Міне, сіз туралы пьеса. Сиэтлдегі Living Newspaper Power өндірісінің жарнамалық материалдары. Эфиопиядағы цензура және Injunction Granted-қа жағымсыз реакция болғандықтан, Living Newspaper Unit оны қаржыландыратын үкімет тарапынан екі рет сынға ұшырады. Федералды бағдарлама ретінде жалғастыру үшін ол тақырыптарды таңдауда көбірек сақтық танытып, саяси радикализмнен алыстады, бірақ ірі әлеуметтік мәселелер туралы хабарлауға және әлеуметтік өзгерістерге шақыруға деген адалдығынан бас тартпады. Injunction Granted-тан кейінгі алғашқы өндірісі осы жаңа басымдылықты көрсетті. 1937 жылдың басында ашылған Power, New Deal және Works Progress Administration саясатын қолдады. Power пьесасы тұтынушылардың қолжетімді электр энергиясын іздеуін баяндады және Теннесси аңғарының электр энергиясын өндіру жөніндегі агенттігінің жобасын осындай энергияның қайдан алынуы мүмкін екендігінің мысалы ретінде көрсетті. Пьесада "қарапайым адам" кейіпкері де енгізілді – тұтынушы мен жұртшылықты бейнелейтін, пьеса бойына сұрақтар қойып, түсіндірмелер алатын кейіпкер. Power 140 қойылымға дейін көрсетілді және жағымды қабылдауға ие болды, содан кейін қала бойынша ашық ауадағы жазғы қойылымдар үшін шағын саяхаттық формаға айналды. Келесі Living Newspaper да көпшілік пен сыншылардың ризашылығына ие болді. 1937 жылдың жазында Фланаган Вассар колледжінде Федералдық театр жобасының жазғы мектебін басқарды; осы бағдарламаға шақырылған қырық театр әртісі жалға алуға берілген тұрғын үйлер туралы Living Newspaper-дің алғашқы нұсқасын жасады, ол "Ұлттың үштен бірі" пьесасына айналды. Аяқталған түрінде "Ұлттың үштен бірі" 1938 жылдың басында ашылып, 237 қойылым көрсетті, бұл оны Living Newspapers-тің ең табыстысы етті.
FTP және "Тірі газет" бөлімшесінің жойылуы
Оның табыстылығының артуына және радикалдық сипатының азайғанына қарамастан, 1938 жылы үкіметтік пікір Федералды театр жобасына – әсіресе "Жанды газеттерге" – қарсы бұрылды. Осы жылы құрылған Америкалықтардың антидемократиялық қызметін зерттеу комитеті (HUAC) FTP-ді тергеуді бастады, оның назар аударған мәселесі – жобаның коммунистік көзқарастарға бейімділігі және антиамерикандық үгіт-насихаты. Фланаган FTP-ді және "Жанды газеттерді" қорғады, бағдарлама үгіт-насихатты ұсынғанын мойындап, бірақ ол "демократия үшін, жақсы тұрғын үй үшін" болғанын, үкіметке қарсы емес екенін айтты. Оның бағдарламаны қорғауына және президент Рузвельттің наразылығына қарамастан, Конгресс 1939 жылдың 30 шілдесінде FTP-ді және оның құрамындағы Нью-Йорк "Жанды газет" бөлімін таратып жіберді. FTP-нің және бөлімнің тарауы көптеген дайын және жартылай дамыған "Жанды газет" сценарийлерін орындалмай, аяқталмай қалдырды. Олардың арасында афроамерикандық драматургтардың үш туындысы болды, олар нәсілдік мәселелер мен расизмді қарастырды, соның ішінде Абрам Хилл мен Джон Сильвераның "Кейінгіге қалдырылған еркіндік" (Liberty Deferred) атты пьесасы АҚШ-тағы құлдықтың тарихын және Оңтүстікте афроамерикандықтарды дарға асуды көрсетті. Кейбір тарихшылар Конгресс Федералды театр жобасын афроамерикандық театр өкілдерінің дауысын басу және АҚШ-тағы расизмді сынау үшін жапқан деп санайды, немесе FTP осындай жазадан қорқып, осы пьесалардың қойылуын кейінге шеккен болуы мүмкін. "Жанды газет" жобасы 21-шы ғасырдағы прогрессивті театрға әсер етті. Осы стильде өнер көрсететін театр ұжымының жақсы мысалы – прогрессивті DC Театр ұжымы, олардың "The Tea Party Project" атты қойылымы 2010 жылдың шілдесінде Вашингтонда көрсетілді.
Нью-Йорктен тыс газеттер
Нью-Йорк тірі газеттер бірлігі негізгі тірі газеттердің көпшілігін шығарса да, АҚШ-тың басқа қалаларындағы бірліктер де тірі газеттерді өндірді немесе жоспарлады. Көп жағдайда, бұл өнімдер Нью-Йорк тірі газеттерінің жергілікті қойылымдары болды. «Power» және «One Third of a Nation» АҚШ-тың барлық аймақтарында қойылды, сценарийлер жергілікті жағдайларға қарай түрлі деңгейде өзгертілді. Сиэтл қаласында әкім «Энергия аптасын» жариялады, бұл «Power» қойылымының уақтылылығын мойындау үшін жасалды: Боневилл гидроэлектр станциясының құрылысы жоспарланған кезде, жеке және мемлекеттік энергетика компаниялары қалада қолдау үшін күресіп жатты. Нью-Йоркқа қарасты емес бірліктер өздерінің тірі газеттерін зерттеп, жазды. Калифорниядағы Оңтүстік-Батыс бірлігі «спекулятивтік жер мәмілелері» арқылы қауымдастықтардан жерді тартып алған тарихи оқиғаға арналған «Испаниялық грант» және 1848 жылы Калифорнияның АҚШ-қа қосылуы мен оған әкелген сыбайлас жемқорлық жер мәмілелері туралы «Жер гранты» жобаларын зерттеді. Вашингтон бірлігі «Timber», Айова бірлігі «Dirt», Коннектикут бірлігі «Stars and Bars» қойылымдарын жоспарлады, бірақ бұл аймақтық тірі газеттердің ешқайсысы толық өндіріске енбеді. Алайда, Чикаго өзінің әсері мен жағымды қабылдануымен кейінгі Нью-Йорк тірі газеттерімен бәсекелесетін түпнұсқа тірі газет шығарды. 1938 жылы Чикагода Арнольд Сундгаардтың сифилис тарихына арналған «Spirochete» тірі газеті ашылды. Нью-Йорк бірлігі қалыпқа келтірген «Spirochete» сифилис тарихын 15 ғасырда Еуропаға енгеннен бастап 1930 жылдардағы оған байланысты әлеуметтік ұятқа дейін көрсетті. Қойылым көрермендерді 1937 жылғы Некеге түсу алдында сифилис тестілеуін міндеттейтін заңды қолдауға шақырды.
FTP тірі газеттерінің стилі
blockquote "Жанды газет" – проблеманы сахналық қойылым түрінде бейнелеу, ол түрлі жаңалықтардан құралады, олардың бәрі бір мәселеге қатысты және осы жаңалықтардың адамдарға, яғни проблеманың маңыздылығын сезінетін жандарға тигізетін әсерінің нақты емес, бірақ типік мысалдарымен толықтырылған. Бұл "Жанды газеттердің" көптеген авторы саналатын Артур Аренттың сөзі. Хэлли Фланаган "Жанды газеттер" объективті және әділ болуы керек деп жиі айтқанмен,
Ресейдегі газеттер
"Жанды газеттер" жасаушылары большевиктік Ресей, Германия және Еуропадағы жұмысшылар театрларында кездескен театрлық формаларға ден қойып, оларды дамытты. 1919 жылдан бастап большевиктік Ресейде "жанды газеттер" сияқты қойылымдар пайда болды. Олар сауатсыз халыққа жаңалықтар мен үгіт тарату үшін түрлі тәсілдерді – фонарь көрсетілімдері, әндер, газеттерді оқу, кинофрагменттер сияқты – пайдаланды. Ресейде бұл форма жетіліп, жұмысшылар топтары жергілікті мәселелер мен қоғамдық алаңдаушылықты көтеретін "жанды газеттерді" қоя бастады. "Живая Газета" ("Жанды газет" – орысша) 1923-1928 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. 1926 жылы Халли Фланаган бұл елге сапар шегіп, жұмысшылардың сол кездегі қойылымдарын көрді. Халыққа жаңалықтар жеткізу үшін сатира мен күрделі акробатиканы қолданған "Көк блуз" театр ұжымдары Фланаганның ерекше назарын аударды. Осы кезеңде жұмыс істеген орыс театр өнер шеберлері Всеволод Мейерхольд пен Владимир Маяковскийтің, сондай-ақ неміс театр өнер шеберлері Бертольд Брехт пен Эрвин Пискатордың еңбектері де бұл форманың қалыптасуына ықпал етті.