Кіріспе
1747 жылғы Вольтердің повесі
Задиг; немесе, Тағдыр кітабы (; 1747) – ағартушылық жазушы Вольтердің повесі және философиялық көркем шығармасы. Онда ежелгі Вавилониядағы зороастризм философы Задиг туралы айтылады. Задигтің тарихы – құрастырылған әңгіме. Вольтер тарихи нақтылыққа ұмтылмайды. Задигтің ерекше баяны мен бірегей саяхаты әлі де «ешнәрсе екіншісімен салыстырылмаса, жақсы немесе жаман бола алмайды» деген философиялық ойды көрсетеді.
Алғаш рет ол Амстердамда «Мемнон» деген атпен жарияланды (Лондон басылғаны туралы жалған мәлімдеме жасалды) және 1748 жылы көбірек танымал атымен жарық көрді. Кітапта парсы ертегісі «Серендиптің үш ханзадасы» қолданылған. Ол философиялық мәні бар, адам өмірін адам бақылауынан тыс тағдырдың қолында көрсетеді. Вольтер Задигте бейнеленген моральдық төңкеріс арқылы діни және метафизикалық догмаларға қарсы тұрады. Задиг – Вольтердің «Кандидтен» кейінгі ең танымал туындыларының бірі. Көптеген әдеби сыншылар Вольтердің қарама-қайшылықты және қатар қоюды пайдалануын жоғары бағалады. Басты кейіпкердің аты еврей тіліндегі «цзадик» сөзінен алынған, бұл иудаизмде ерекше ізгі адамға берілетін атақ. Алайда Вольтердің кейіпкері еврей ретінде көрсетілмейді және еврей дәстүрінде терминді қолдану шарттарына толық сәйкес келмейді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Задиг - Бабылдан келген жақсы жүректі, сұлу жігіт Семирге ғашық болып, олар үйленбек. Алайда Семиреде тағы бір еріктісі бар: оны өзіне алғысы келетін Оркан. Задиг өзінің сүйіктісін Орканның қатерінен қорғауға тырысады, бірақ оның көзі жараланады. Семире бұл жарақаттан жиреніп, оны жауымен бірге кетуге мәжбүр етеді. Көп ұзамай Задиг толық сауығып, басқа әйелдің қолына түседі, Азора, ол оған үйленеді, бірақ ол оған тез сатқындық жасайды. Әйелдермен көңілі қалды, Задиг ғылымға бет бұрады, бірақ оның білімі оны түрмеге қамауға алады, бұл оған төнетін бірнеше әділетсіздіктердің алғашқысы. Шынында да, конте өзінің қарқыны мен ырғағын басты кейіпкердің әрдайым өзгеріп отыратын тағдырына байланысты алады, ол оны үлкен биіктіктерге көтеріліп, үлкен төмендіктерге ұшырағанын көреді. Түрмеден босағаннан кейін, Задиг Бабыл патшасы мен патшайымымен риза болып, ақырында премьер-министр болып тағайындалады; бұл рөлде ол өзін өте адал адам екенін дәлелдейді, патша оған жағымды қарайды, өйткені ол өз азаматтарына әділ үкім шығарады. Алайда, Моабдар патшасымен қарым-қатынасы бұзылғанда, ол патшалықтан қашуға мәжбүр болады: Задигтің патшайым Астартаға деген сүйіспеншілігі анықталады және ол патшаның кек алу құмарлығы оны патшайымды өлтіруге итермелеуі мүмкін деп қорқады. Мысырға жеткенде, Садық мысырлық адамды өлтіріп, бір әйелді қорғайды. Бұл қылмыс үшін ол құл болуға тиіс. Жаңа қожайыны Сеток тез арада Задигтің даналығына таңғалады және олар достар болады. Бірде Задиг кейбір тайпалардың ежелгі салтын бұзады. Басқа да діни дауларды шешуге тырысқаннан кейін, Задиг жергілікті дін қызметкерлерінің ашуын туғызады. Алайда, оның бақытына орай, ол жанудан құтқарған әйел (Альмона) оның өлімін болдырмау үшін араласады. Алмона Сетокқа үйленеді, ол өз кезегінде Задигке бостандық береді, содан кейін ол Астартаға не болғанын білу үшін Вавилонияға сапар шегеді. (Бірнеше нұсқада ол Серендибке барып, патшаға қазынашы мен әйелді таңдау туралы кеңес береді.) Жолда ол арабтардың бір тобымен тұтқындалады, одан Моабдар патшаның өлтірілгенін біледі, бірақ Астартаның не болғанын білмейді. Арабтардың басшысы Арбогат оны босатып, Бабылға қайта оралады. Ол патшаны құлату үшін көтеріліс жасалғанын біледі. Бұл сапарда ол ақшасы жоқ болғандықтан, өзін-өзі өлтіруге дайын бақытсыз балықшымен кездеседі, бірақ Задиг оған аздап ақша береді, оның қайғысын жеңілдету үшін, оның бақытсыздығының көзі оның жүрегінде екенін, ал балықшының тек қаржылық мәселелерде екенін айтады. Задиг оны өз-өзіне қол жұмсаудан сақтайды да, ол өз жолын жалғастырады. Задиг ауру иесіне базилиск іздеп жүрген әйелдер бар шалғынды жерге тап болады. Дәрігердің бұйрығы бойынша, оның ауруын емдеу үшін осы сирек кездесетін жануарлардың бірін табу керек. Ием Базилискті тапқан әйелге үйленуге уәде берді. Сол жерде Задиг жерге "ZADIG" деп жазған әйелді көріп, оны Астарте деп таниды. Оның бұрынғы сүйіктісі Задиг Бабылдан қашқаннан кейін оған не болғанын баяндайды: ол кеткен кезде мүсіннің ішінде өмір сүрді, бірақ бір күні күйеуі мүсін алдында дұға етіп жатқанда сөйледі. Патшаның еліне шабуыл жасалып, Астарте мен оның жаңа әйелі Мисуфты тұтқынға алады. Патшаның әйелі Астартамен бірге оған қашып құтылуға көмектесу жоспарын жасауға келіседі, сонда ол патшаға қарсылас болмайды. Астарта Арбогадпен аяқталады, Задиг кездескен қарақшы, оны қазіргі қожайыны Огулға сатып жіберді. Астартаның Огулдан босатылуын қамтамасыз ету үшін Задиг дәрігер болып көрінеді. Ол Огул иесіне Астартаға бостандық берсе, оған базилиск әкелуді ұсынады; базилискті берудің орнына, иесі оны жаттығуларға итермелейді, бұл оны ауруынан сауықтыру үшін қажет. Астарта Бабылға оралады, онда ол жаңа патшаны табу үшін жарысқа қатысудан бұрын, патшайым деп жарияланады. Задигке Астарте ақ қару мен жақсы ат береді. Ақ қару-жарақты Задиг төрт аты-жөнін атамаған салт аттылар арасында өтетін айтыста жеңіске жетеді, бірақ жеңілген бәсекелестердің бірі Итобад мырза Задигтің қару-жарағын ұрлап, жеңімпазды анықтамай тұрып, оны өзінен алмастырады. Задиг Итобадтың қаруын киюге мәжбүр болады және халық оны жеңілген ерлік ретінде таниды. Задигті мазақтап, өз тағдырын жоқтап, ешқашан бақытты бола алмайтынына күмән келтіреді. Евфрат өзенінің жағасында жүрген Садық "жазмыш кітабын" оқып жүрген бір ермекті кездестіреді. Задиг, қандай жағдай болмасын, ол ермекті тастамайтынына байланысты, ертедегі бірнеше күн бойы ермекті ерті�...
Ықпал
"Задиг" романында бейнеленген детективтік іздестірулер зор ықпал етті. Маркиз де Сад 1791 жылы жарық көрген "Жустин немесе ізгіліктің қасіреті" атты туындысының алғашқы беттерінде Вольтердің еңбегіне тікелей сілтеме жасайды. Жорж Кувье 1834 жылы палеонтологияның жаңа ғылымы аясында былай деп жазды:
Эдгар Аллан По "Ру-Моргтағы кісі өлтірулер" повесінде К. Огюст Дюпенді жасағанда "Задигтен" шабыттанған болуы мүмкін, По оны "ой-қиялымен шешілетін әңгіме" деп атады және ол қазіргі заманғы детективтік жанрдың негізін қалады. Эмиль Габориау мен Артур Конан Дойл да "Задигтің" ықпалында болған болуы мүмкін. Бұл мәтін исланд романтикалық сағасы "Фиммбраддра сагасына" да әсер етті, оның авторы Йон Оддссон Хяльталин "Задигтің" өзін исланд тіліне аударды.