Кіріспе

Беовульфтің жалғыз сақталған қолжазбасы

Ноуэлл кодексі – бұл төрт маңызды көне ағылшын поэзиялық қолжазбасының бірі, Cotton MS Vitellius A XV жинағындағы екі қолжазбаның екіншісі. Ол ең әйгілісі Беовульф дастанының бірегей көшірмесін сақтайтын қолжазба ретінде танымал. Бұдан басқа, онда алдымен Әулие Кристофердің өмірінен үзінді, содан кейін Шығыстың ғажайыптары мен Александрдың Аристотельге жазған хатының толық мәтіндері, ал Беовульфтен кейін Юдиттің поэтикалық аудармасы бар. Беовульфтің әйгілілігіне байланысты Ноуэлл кодексі кейде Беовульф қолжазбасы деп те аталады. Қолжазба Британ кітапханасында, Катон жинағының қалған бөлігімен бірге сақтаулы.

Атауы және күні

Қазіргі кодекс кем дегенде екі қолжазбадан тұрады. Басты бөлініс – екі толыққандай бөлек кітапқа, олар 17 ғасырға дейін бірге тілмеленбеген. Олардың біріншісі, бастапқыда Хэмпширдегі Саутвик аббаттығына тиесілі болған, 12 ғасырға жатады және төрт проза туындысын қамтиды. Көбінесе танымал болғаны – екінші, көнерек қолжазба. Бұл екінші қолжазба антиквар Лоуренс Ноуэллдің есімімен аталады, оның аты алғашқы бетіне жазылған; ол, шамамен, 16 ғасырдың ортасында оның иесі болған. Бір кезде ол бірінші кодекспен біріктірілді. Кейіннен оны сэр Роберт Коттон сатып алды. Ол кітапханасында император Вителлидің бюсті орналасқан кітап сөресінің бірінші қатарына (А) 15-ші қолжазба (XV) ретінде қойды, осылайша жинаққа оның атын берді. Ноуэлл кодексі әдетте бірінші мыңжылдыққа жатқызылады. Жақындағы басылымдар 1000 жылдан кейінгі он жылдықта жазылған болуы мүмкін деген болжамды келтіреді.

Қолжазбаның жағдайы

Ноуэлл кодексі екі қолмен жазылған. Біріншісі қолжазбаның басынан (fol. 94a) Беовульфтың 1939-шы жолындағы «scyran» сөзіне дейін, ал екіншісі сол жолдағы «moste» сөзінен бастап «Джудиттің» соңына дейін жалғасады. Эллиотт Ван Кирк Добби екі қолдың авторлары замандас болғанымен, сыртқы пішіндері айқын ерекшеленеді деп атап көрсетеді, екінші қол «өзінің серігіне қарағанда оқшау жазудың көне мектебіне жатады». 1731 жылы Коттон кітапханасының бір бөлігі өртенген кезде кітап қатты зақымданды. Кітаптың өзі сақталғанмен, беттерінің жиектері күйіп бітті; 19 ғасырға дейін кітапты қалпына келтіруге күшті әрекеттер жасалмады, сол кезде жиектері қайта қалпына келмейтіндей күйреп, көптеген беттердің жиектерін оқу мүмкін емес болды. Үш бет – fol. 182a, fol. 182b және fol. 201b – ерекше жағдайда, олар Коттон өртімен түсіндірілмейтіндей көп зақымдалған, көптеген сөздер өшіп кеткен немесе оқылмайтын, олардың кейбіреулері беттің жиегінен алыс орналасқан. Ван Кирк Добби бұл беттердің үшіншісіне келген зақымның себебі Беовульфтың 17 ғасырға дейін Джудиттен бөлініп кеткенімен байланысты екенін болжайды, ал fol. 201b кітапқа мұқабасы болмағандықтан, кітаптың сыртында қалған. Бірақ ол алғашқы екі беттің жағдайына түсінік бермейді. Ноуэлл кодексіне келген зақымды әртүрлі деңгейде жоюға болады. Жоғарыда аталған үш беттің нашар жағдайда болуы ультракүлгін сәулелермен зерттелді, ал нәтижелері жарияланды. Бұл қолжазбаның үш транскрипциясы белгілі. Олардың екеуі, А және В деп аталатындары, 1786 және 1787 жылдары, Коттон өртінен кейін, бірақ қолжазба қазіргідей нашарламаған кезде, «Беовульфтің» алғашқы редакторы Гримур Йонссон Торкелиннің басшылығымен жасалған. А транскрипциясын белгісіз кәсіби көшіруші жасаған, ал В транскрипциясын Торкелин өзі жасаған. Үшінші транскрипция (MS Junius 105, қазір Бодлеян кітапханасында сақталады) – «Джудит» поэмасы және оны 1621 және 1651 жылдар аралығында Франсискус Юниус жасаған. Поэманың тек кейде ғана қателіктері бар мұқият көшірмесі, Юниус транскрипциясы поэманың мәтінін өртенгенге дейін сақтап қалды.

Бірінші кодекс

Бірінші кодексте ежескі ағылшын тіліндегі төрт туынды бар: Альфредтің Августинның «Монологтар» аудармасының көшірмесі, Никодим ішіндегі жақсы жаңалықтың аудармасы, Соломон мен Сатурн прозасы және Әулие Квентиннің өмірінен үзінді.

Екінші кодекс

Екінші кодекс үш прозалық туындымен басталады: әулие Кристофердің өмірі, Шығыс ғажайыптары (алыс-қашық елдер мен олардың керемет тұрғындарының сипаттамасы), және Александрдың Аристотельге жазған хатының аудармасы. Одан кейін "Беовульф" келеді, ол томның басым бөлігін құрайды, содан кейін "Юдит" – Юдит кітабының бір бөлігінің поэзиялық қайтажаралуы. "Беовульфтің" соңғы бетінің қатты тозуы және құрт тесіктерінің үлгілері сияқты басқа қолжазбалық белгілер "Юдиттің" бастапқыда қолжазбаның соңғы бөлігі болмағанын көрсетеді, дегенмен ол "Беовульфтің" кейінгі бөліктерімен бір қолымен жазылған. Бұл кодекстің сәл әртүрлі мазмұны осы нақты туындылардың неге таңдалғаны туралы көптеген пікірталастарға әкелді. Бір теория бойынша, түзушілер тақырыптық байланысты байқаған: барлық бес туындыда белгілі бір дәрежеде монстрлар немесе монстрларға тән мінез-құлық суреттелген.