Кіріспе

Молюск түрі
Молюск
Түр туралы мәліметтер

| атауы = Жалпы шағала
| сурет = Sea snail, төменгі, толық көрініс. jpg
| сурет сипаттамасы = Швецияда қабығынан шығып келе жатқан шағала
| сурет2 = Littorina littorea 001. jpg
| сурет2 сипаттамасы = Массачусетс штатындағы Вудс-Хоулдағы кішкентай құмды жағалаудың шетіндегі L. littorea
| таксон = Littorina littorea
| авторы = (Linnaeus, 1758)
| синонимдер сілтемесі =

Бұл берік, таяздағы түр, қара және кейде жолақты қабықшасы бар. Ол Солтүстік-Шығыс Атлант мұхитының тасты жағалауларына тән, ал Солтүстік-Батыс Атлант мұхитына әкелінген.

Сипаттама

Қабықшасы жалпақ жұмыртқа тәрізді, қалың және эрозияға ұшырамаса өткір болады. Қабықшасында жіңішке жіптері мен бүршіктері бар алты-жеті айналым бар. Түсі сұрғылттан сұр қоңырға дейін өзгеріп, көбінесе қара спиральді жолақтармен кездеседі. Колумланың негізі ақ. L. littorea фенотипі бойынша әртүрлі болуы мүмкін, бірнеше морф түрлері белгілі. Оның фенотиптік вариациялары фенотиптік икемділікке қарамастан, түрленудің белгісі болуы мүмкін. Бұл эволюциялық биология үшін өте маңызды, себебі организмнің эволюциясындағы аралық фазаны бақылауға мүмкіндік береді.

Өмірлік цикл

L. littorea жұмыртқа салатын, жыл сайын көбейетін организм. Ішкі ұрықтану арқылы тікелей теңізге түсетін жұмыртқа қапшықтары пайда болады, нәтижесінде планктотрофты дернәсілдің даму мерзімі төрт-жеті аптаға созылады. Кейбір жекелемелер 20 жылға дейін өмір сүреді. Әйелдерінің пісіп жетілуі ақпаннан мамыр айының соңына дейін байқалады, осы кезде көпшілігі шағылысады. Еркектері негізінен қаңтардан мамыр айының соңына дейін пісіп, жұптасқаннан кейін салмақтан төмендейді. Жастар негізінен мамыр айының соңынан маусым айының соңына дейін төмен тұнады, бірақ басқа деректер одан ертерек тұнуға нұсқайды.

Тарату

Жалпы, бұл ұлулар Атлант мұхитының солтүстік-шығыс жағалауында, оның ішінде Солтүстік Испанияда, Францияда, Ұлыбританияда, Ирландияда, Скандинавияда және Ресейде табиғи түрде өседі. Оларды зерттеуге болады. Таралу туралы толық ақпарат Ocean Biographic Information System Littorina littorea сайтында және NBN Gateway Littorina littorea сайтындағы Ұлыбритания мен Ирландия аймалдарының картасында кездеседі. Бұл деректер жиынтықтары бір-бірімен қабаттасуы мүмкін.

Солтүстік Америкамен танысу

Жалпы шаян Солтүстік Американың Атлантика жағалауына, мүмкін 19 ғасырдың ортасында тас балласт арқылы әкелінген. Қазір ол Нью-Джерсиден Ньюфаундлендке дейінгі тасты жағалауларда кең таралған.

Аймақ

Жарық пен қараңғыға, сондай-ақ температураға жауап ретінде көлденең және тік қозғалыс байқалады, бірақ қысқа мерзім ішінде қозғалыс ретсіз болып көрінеді. Тәжірибелер көрсеткендей, шаян жарық пен токқа сезіктейді және оған сәйкес қозғалады.

Тамақтандыру

L. littorea – бұл барлық нәрсені жейтін, аралық аймақта жайылатын гастропод ұлуы. Егер ұсынылса, көк шүберектерді де жей алады. Радуласы таениоглоссатты, әр қатарында жеті тіс болады: бір орталық тіс, екі жағында бір-бір жанама және екі-екі шеткі тіс. Радула балдырлар мен шөплеулерді сыпырып алу үшін қолданылады. Fucus vesiculosus және Ascophyllum nodosum қоңыр балдырларындағы флоротанниндер L. littorea-ға қарсы химиялық қорғаныс қызметін атқарады.

Паразиттер

Жалпы periwinkle түрлі паразиттерге, соның ішінде Renicola roscovita, Cryptocotyle lingua, Microphallus pygmaeus және Himasthla sp. қонақ бола алады. Паразиттердің өсімге тигізетін әсері туралы нақты қорытынды жасау үшін тағы зерттеулер қажет. Өсу қарқынына паразиттер емес, негізінен қолжетімді азық пен тамақтануға жұмсалатын уақыт әсер етеді. Ересек periwinkle-дің (10 мм-ден ұзын) қабығында Polydora ciliata да шұңқырлар қазады. Бұл тек ересектерде неге болатыны әлі белгісіз, бірақ бір гипотеза бойынша, ересектер P. ciliata дернәсілдерін тартатын сигналдық зат шығарады. Тағы бір гипотеза бойынша, ересектердің қабық бетінде P. ciliata дернәсілдерінің қоныстануына ыңғайлы жағдай тудыратын өзгерістер болады. Бұл паразитпен жұғу шаян қабығының өсуы мен пропорциясына әсер етпейді.

Жеткізу тізбегі

Теңіз өнімдерінің жалпы жеткізу тізбегі жинаушы, өңдеуші, дистрибьютор және соңында бөлшек саудагерден тұрады. Бірақ жеткізу тізбегінің нақты жағдайы көбінесе күрделі және түсініксіз болады, соның салдарынан аулау аймақтары мен уақыты туралы мәліметтер бұрмалануы мүмкін.

Жинақ

Көбінесе жұмысшылар төмен су кезінде суаралық аймақта жүріп, шелектерге жинайды; басқа да әдістер қолданылып көрген. Мэн штатында бұл қабықшалылар кемеден тартылатын қазба машинасымен жиналады. Норвегияда снорклинг те пайдаланылады. Ирландиядағы первинка индустриясының жай-күйі туралы есепте популяцияны сақтау мақсатында ең жоғары көлемде аулау ұсынылады.

Таратушы

Үлкен көлемде сату үшін дистрибьюторлар первинкльдерді бөлшек саудагерге жеткізу үшін көбінесе пайдаланылады. Олардың халықаралық, аймақтық және қала ішіндегі көлік желілері бар. Толық сапар барысында бірнеше дистрибьютор қатысады, олардың әрқайсысы көлік желісінің өзіне тиесілі бөлігіне назар аударады.

Кішігірім сауда

Дәрілік шатыр гүлді (первинкл) әлемнің ірі қалаларындағы теңіз өнімдері сататын сауда орындарында балық сатушылар сатады, сондай-ақ теңіз өнімдері ресторанында апетиттер ретінде немесе теңіз өнімдері табағының бір бөлігі ретінде жиі кездеседі. Кейбір елдерде пабтар шатыр гүлді шағын тағам ретінде ұсынады. Балық аулаудан алынған өнімнің көп бөлігін Франция, Бельгия, Испания және Нидерланды тұтынады.

Коммерциялық құнды арттыру әдістері

Өсімдіктерді өсіту коммерциялық құндылығын арттырудың мүмкін жолы ретінде зерттелді, бірақ ешқандай құжатталған пилоттық нысандар құрылмаған. Жазда бақақтарды жинап, желтоқсанға дейін оларды жеммен бірге сақтау арқылы, олардың сапасы ғана емес, қысқы суық айларда тауар жеткізілімі азайғандықтан, нарықтық құны да артуы мүмкін.

Аквакультура

Жалпы бұршақ көтеруге оның табиғатта көптеп өсуі және салыстырмалы түрде арзан болуы себепті көп көңіл бөлiнбеді; алайда, осы түрді аквакультураға арнаудан пайда болуы мүмкiн, оның iшiнде бақыланатын орта, оңай жинау, жаратылыстағы жыртқыштардан зиянның азаюы, сондай-ақ табиғи популяцияны коммерциялық жинаудан қорғау.

Қаптама

Өңдеушілер әдетте 3 кг-дық қораптарға жинап салады, қораптар нарық сұранысына қарай көбік немесе жұқа ағаштан жасалады. Қораптағы тесіктер ұлулардың жоғалтқан суының ағып кетуін қамтамасыз етеді, осылайша олар ұзақ уақыт бойы жақсы сақталады. Қораптың үстінде балық аулау аймағы, қаптама жасалған күні және заңмен бекітілген басқа да ақпарат көрсетіледі.

Сақтау

Тоңазытқышта қарапайым масканы әдетте бір аптаға дейін сақтауға болады, бірақ бұл сатуға дейін қанша уақыт сақталғанына және оларды аулаған сәттен бастап қалай ұстағанына байланысты өзгеруі мүмкін. Егер олар ылғалды және салқын сақталса, олар ұзақ уақыт бойы жақсы тірі қалуы мүмкін. 0 градус Цельсийден төмен температурада сақтау ұсынылмайды, тіпті зерттеулер олардың төменгі орташа өлім температурасы 13,0 градус Цельсий екенін көрсетсе де. Теңізге қайта жіберілген кезде, қарапайым маска тірі қалғанмен, олардың қимылдауы мен өрмелеуіне мүмкіндік болмайды.