Рокишкис – Литваның солтүстік-шығысындағы қала. 14 мыңнан астам халқы бар. Қаланың құрылу тарихы, аңыздары және 1499 жылғы алғашқы жазбалары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рокишкис – Литваның солтүстік-шығысындағы қала, халқы шамамен 14 400 адамды құрайды.
Rokiškis is a city in northeastern Lithuania with a population of about 14,400.
Тарих
Рокишкистің құрылуы туралы аңыз Рокас есімді аңшыны айтады, ол қоян аңдаған (лит. "kiškis"). Алайда, "kiškis" сөзімен аяқталатын қалалар бұл аймақта жиі кездеседі. Қала тұңғыш рет 1499 жылы тарихқа енген. Алғашқыда бұл Крошинский князінің резиденциясы болды, кейін граф Тизенхаус Санкт-Матиас шіркеуін неоготикалық стильде және Рокишкис сарайын салды. Сарай бүгінге дейін жақсы сақталған және Рокишкис аймақтық мұражайына орналасқан. Қала жоспары классицизм стилінде жасалған. Рокишкис Литва Ұлы Герцогтығының құрамында болды, кейін 1795 жылға дейін Польша-Литва Ұлтақ одағының бөлігі болды. Одан кейін бөлініп, Ресей империясы Рокишкисті аннексиялады. Рокишкис 1843 жылға дейін Вильно генерал-губернаторлығына қарасты, содан кейін Зарасай округі жаңа құрылған Ковно генерал-губернаторлығына берілді. Қала 1873 жылы Либау-Ромны темір жолының бір тармағы салынғаннан кейін дамуын бастады, бұл тармақ Дюнабург/Даугавпилс қаласын шығысқа қарай Балтық теңізіндегі мұзсыз Либау/Лиепая портымен байланыстырды. 1915 жылдың жазында Императорлық Германия армиясы қаланы басып алды. Соғыс аяқталғаннан кейін бұл аймақ жаңадан құрылған Литва Республикасының құрамына кірді. Рокишкиске 1920 жылы қала мәртебесі берілді. Литва мен жақын орналасқан Польша және Латвия республикалары арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуіне байланысты Рокишкис соғыстар аралық кезеңде экономикалық тұрғыдан оқшауланды.
The legend of the founding of Rokiškis tells about a hunter called Rokas who had been hunting for hares (Lit. "kiškis"). However, cities ending in " kiškis" are quite popular in the region. The city was first mentioned in 1499. At first, it was Prince Kroszinski's residence, later count Tyzenhaus build a neogothic church of St. Matthias and Rokiškis Manor, which is well preserved today and houses the Rokiškis Regional Museum. The town was planned in a classicist manner. Rokiškis was part of the Grand Duchy of Lithuania that was later also part of the Polish–Lithuanian Commonwealth until 1795 when it was partitioned out of existence and Rokiškis annexed by the Russian Empire. Rokiškis was included in the Vilna Governorate, until 1843 when the Zarasai County was transferred to the newly established Kovno Governorate. The city started to grow in 1873 when a branch of the Libau–Romny Railway was built which connected Dünaburg/Daugavpils to the east with the ice free Baltic port of Libau/Liepāja. In the summer of 1915, the Imperial German army occupied the city. When the war ended, the area became part of the new Republic of Lithuania. Rokiškis was granted city rights in 1920. Because of strained relationships between Lithuania and the nearby newly created Republics of Poland and Latvia, Rokiškis was economically isolated during the inter war period.
Елтаңба
Қаланың алғашқы қарулары 1970 жылы жасалды, бірақ сол жылы қолданыстан шығарылды. Қазіргі елтаңба 1993 жылы бекітілді. Елтаңбаның қалқаны 4 бөлікке бөлінген. 3 бөлігі қаламен билік еткен 3 әулетті бейнелейді: шамдан Крошинский әулетін, бұқа – Тайзенхаус әулетінің символы, ал үш жолақ және лилия гүлі Przezdziecki әулетінің қаруынан алынған. Төртінші бөлікте Әулие Матиас шіркеуінде сақталатын орган бейнеленген, ол қаланың музыкалық дәстүрін көрсетеді (Рокишкис музыка мектебін қараңыз).
The first arms for the city were designed in 1970 but were abolished the same year. The current coat of arms was approved in 1993. The shield is divided into 4 quarters. 3 of the quarters depict 3 families that ruled the city: the candelabrum represents the Kroszinski family; the bull is a symbol of the Tyzenhaus family, and three bars and a fleur de lis are taken from the arms of the Przezdziecki family. The fourth quarter shows the organ that is housed at the Church of St. Matthias and reflects city's musical heritage (see Rokiškis Music School).
Өнеркәсіп
Даугавпилс-Лиепая темір жолының бойында орналасқан Рокишкис 19 ғасырда кең ауылдық аймақтың сауда орталығы және ағаш, астық және зығыр экспорттау орталығы болды. Рокишкис ірімшігімен әйгілі. "Rokiškio sūris" Литвадағы ең ірі ірімшік өндіруші компаниялардың бірі. Ол 1925 жылы құрылған шағын жергілікті сүт зауытынан өсті. 1964 жылы кеңес үкіметі мамандандырылған зауыт салды. Қазіргі таңда, жаңартулар мен шетелдік капиталдың инвестицияларынан кейін, оның сатылымы 400 миллион лит (шамамен 155 миллион АҚШ доллары) құрайды. Өндірістің 60 пайызы шетелдік нарықтарға сатылады. Компания аймақтағы маңызды жұмыс берушілердің бірі. Сонымен қатар, ол қоғамдық бастамаларды қолдауда да маңызды рөл атқарады.
Situated on the Daugavpils Liepaja railroad, during the 19th century Rokiškis served as a commercial center for a large rural area and a point for the export of wood, grain, and flax. Rokiškis is well known for its cheese. "Rokiškio sūris" is one of the largest cheese manufacturing companies in Lithuania. It grew from a small local dairy established in 1925. In 1964 Soviets built a specialized factory. At present after reconstructions and foreign capital investments, its sales reach 400 million litas (about 155 million USD). 60% of the production is sold in foreign markets. The company is a very important employer in the region. It is also an important supporter of community initiatives.
Яһуди тарихы
Рокишкисте жүздеген жылдар бойы өмір сүрген зор еврей қауымы болды. Алғашқы еврей қонысы 1574 жылға дейін болған болуы мүмкін және қазіргі ескі еврей зираты орналасқан жерде (базар алаңынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен жарты шақырымдай) 1700 жылдардың ортасына дейін орналасқан. Кейін қауым базар алаңы мен Камай көшесінің жанына (қазіргі Республика көшесі) көшіп келді. 1847 жылы қалада 593 еврей, ал 1897 жылы 2067 (жалпы халықтың 75%) тұрды. Қауымда Любавич, Бабройзер және Ладьер синагогтары бар күшті хасидтік қозғалыс болды. Алайда, 20 ғасырдың басында хаскала (еврейлік ағартушылық) ықпалын тигізді, зайырлы пәндері бар еврей мектебі ашылды. Кейбір еврей оқушылары Рокишкис және Двинск гимназияларына барды, ал 1910 жылы еврей оқушылары үшін орыс гимназиясы құрылды. Сонымен қатар, қауымда маңызды революциялық қозғалыс болды. 1915 жылдың мамырында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде патша үкіметінің бұйрығымен Литваның орталық бөлігіндегі еврейлер күштеп шығысқа жер аударылды. Рокишкис аймағындағы еврейлерге депортация бұйрығы қолданбағанымен, ресейлік әскерлер шегіне бастағанда, тылдан қызмет ететін казактар Литваның солтүстік-шығысындағы еврейлерді қорқытып, Рокишкистегі еврейлердің көпшілігі Ресейдің ішкі аймақтарына қашты. Кеткендердің бірі Яков (Янкель) Смушкевич болды, ол кейіннен Кеңес Әуе Күштерінің қолбасшысы болды, бірақ 1941 жылы тазаланып, атылды. 1918 жылға дейін Рокишкисті немістер басып алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Литва Республикасы құрылғаннан кейін, литвалық еврейлерге елге оралуға рұқсат берілді. 1923 жылы Рокишкис еврей қауымы 2013 адамды құрады. Бастапқыда қауым гүлденді, синагогтар қайта ашылды, сонымен қатар күшті, бәсекелес социалистік және сионистік қозғалыстар болды. Рокишкис Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қарқынды дамыды, бірақ басқа экономикалық жағдайларда. Мысалы, соғысқа дейін Рокишкис жақын маңдағы Двинск/Даугавпилс/Дунабург (Латвия) қаласымен сауда жасады, оған теміржол арқылы байланыс бар еді. 1920 жылдары Литва мен Латвия шекарасы жабылды. Нәтижесінде, Panevėžys/Ponevizh, Šiauliai/Shavli және Kaunas/Kovno сияқты теміржол желілерімен байланысты қалалармен сауда көбейді. (Панделис/Пониделге тар теміржол желісі де болды.) Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін христианға тиесілі дүкендер тек 3 ғана болды. Соғыстан кейін көптеген литвалықтар айналасындағы ауылдардан Рокишкиске келіп, дүкендер ашты. Сонымен қатар, литвалық кооперативтер құрылды, зығыр және өнім саудасы мемлекеттік басқаруға көшті, және басқа да факторлар еврейлер үшін ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. 1925 жылы көптеген еврей бизнесі банкротқа ұшырады, ал 1926-1930 жылдар аралығында көптеген еврей отбасылары Оңтүстік Африкаға көшіп кетті, онда Йоханнесбургте жер иеленушілік қоғам құрылды. Неміс әскерінің ресми есебінде («Ягер есебі») 1941 жылдың 15-16 тамызында барлығы 3207 еврей өлтірілгендігі айтылған. Басқа еврейлер Йоношкис геттосына жер аударылып, сонда қаза болды.
There was a vibrant Jewish community in Rokiškis for hundreds of years. The first Jewish settlement may have been prior to 1574 and was located at the present site of the old Jewish cemetery (about half a kilometer southwest from the market square) until the mid 1700s, when the community moved to the area near the market square and Kamai Street (now Respublikos gatvė). In 1847 there were 593 Jews in the town and in 1897 2,067 (75% of the total population). The community had a strong Hasidic movement with Lubavitch, Babroiser, and Ladier shuls. By the early 20th century, however, the haskalah (Jewish Enlightenment) had had an impact and a Jewish school with secular subjects had started, some Jewish students attended the gymnasia in Rokiškis and Dvinsk, and in 1910 a Russian gymnasium for Jewish students was established. There was also a significant revolutionary movement in the community. In May 1915, during World War I, Jews in central Lithuania were forcibly deported to the east by order of the Czarist government. Although Jews in the Rokiškis area were not the subject of the deportation order, as the Russian forces retreated Cossacks serving in a rearguard capacity terrorized the Jews in northeastern Lithuania and most of the Jews in the Rokiškis fled to the interior of Russia. One of those who left was Yakov (Yankel) Smushkevich who later became the commander of the Soviet Air Forces before being purged and executed in 1941. The Germans occupied Rokiškis until 1918. When World War I ended and the Republic of Lithuania was established, Lithuanian Jews were permitted to return home. The Jewish community of Rokiškis numbered 2,013 in 1923. Initially the community thrived, shuls reopened and in addition there were strong, competing socialist and Zionist movements. Rokiškis developed rapidly after World War I but under different economic conditions. Before the war, for example, Rokiškis could trade with nearby Dvinsk/Daugavpils/Dunaburg, Latvia, to which it was connected by a rail line. During the 1920s, however, Lithuania's border with Latvia was closed. As a result, trade increased with towns to the west which were connected by rail lines, such as Panevėžys/Ponevizh, Šiauliai/Shavli, and Kaunas/Kovno. (There was also a narrow gauge rail line to Pandėlys/Ponidel.) Prior to World War I, only 3 stores had been Christian owned. After the war, however, many Lithuanians from surrounding villages came to settle in Rokiškis and open stores. Ori Further, Lithuanian cooperatives came into being, trade in flax and produce was nationalized, and other factors caused a severe economic decline for the Jews. Many Jewish businesses went bankrupt in 1925 and between 1926 and 1930 many Jewish families emigrated to South Africa where a landmanschaft was established in Johannesburg, The official German army report (“the Jager Report”) states that on August 15–16, 1941, a total of 3,207 Jews were killed. Other Jews were deported to the ghetto of Joniškis and killed there.