Линцтік еврей және Гитлер: Витгенштейннің әсері

Кіріспе

1998 жылғы Кимберли Корниш кітабы

"Линцтің яхудиі" – австралиялық жазушы Кимберли Корништің 1998 жылғы кітабы. Кітапта автор Австрия философы Людвиг Витгенштейннің 1900-жылдардың басында Линц, Австриядағы Realschule (төменгі орта мектеп) оқушылары болған кезде Адольф Гитлерге зор әсер еткенін алға тартады. Корниш сондай-ақ Витгенштейннің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Кембриджтік бестік" кеңес тыңшылар желісіне қатысқандығын мәлімдейді.

Қорытынды

Адольф Гитлердің антисемит болуына себепші болған нәрсе – 1904 жыл шамасында Линц қаласында Людвиг Витгенштейнмен мектеп оқушысы ретінде болған әрекеттесуі. 1920 жылдары Витгенштейн Коминтернге қосылды. Тринити колледжінің профессоры және Кембридж елшілерінің мүшесі ретінде Витгенштейн Гай Берджесс, Ким Филби және Энтони Блант сияқты елшілерді, сондай-ақ жақын орналасқан Тринити Холлдан Дональд Маклинды Кеңес Одағы үшін жұмыс істеуге тартты. Витгенштейн неміс "Энигма" кодын жасыру құпиясын Иосиф Сталинге жеткізуге жауапты болды, бұл нәтижесінде Шығыс майданында нацистер жеңіліске ұшырады және аман қалған еврейлер лагерьлерден босатылды. Гитлердің шешендігі де, Витгенштейннің тіл философиясы да герметикалық дәстүрден бастау алады, оның кілті – Витгенштейннің П. Ф. Строусонның "Жеке тұлғалар" (1958) кітабында сипатталған "меншіксіздік" сана теориясы.

Реал мектеп

Корниш өзінің кітабының мұқабасында Австрияның Линц қаласындағы Realschule (азаматтар орта мектебі) мектебінің суретін пайдаланды. Сол жақ жоғарғы бұрыштағы бала – сөзсіз Гитлер (оң жақ жоғарғы бетке қараңыз). Корниш Витгенштейннің сол жақ төменгі бұрыштағы бала екенін айтады; Австралия полициясының фотоқұжаттар бөлімі суретті сараптап, баланың Витгенштейн болуының "жоғары ықтимал" екенін растаған деседі. Германия үкіметі мен АҚШ деректері фотосуретті 1901 жылға жатқызады, бұл Гитлер мектепке келгеннен кейін, бірақ Витгенштейн оқуға түскенге дейін екі жыл бұрынғы уақыт. Витгенштейн мен Гитлер екеуі де 300-ге жуық оқушысы бар Линц Realschule мемлекеттік мектебінде оқыды және Витгенштейннің өмірбаяндарына сәйкес, 1903-1904 жылдары бірге болды. Гитлер Витгенштейннен алты күн ғана үлкен болғанымен, мектепте екі сыныппен оқылды – Гитлер бір жылды қайталады, ал Витгенштейн бір жылға көтерілді. Корништің тұжырымы – Гитлер жас Витгенштейнді білгені ғана емес, сондай-ақ оны жек көргені, ал Витгенштейн "Менің күресімде" айтылған мектептегі жалғыз еврей баласы болған. Бұл талап келесі цитатаға сілтеме жасайды: Корниш Гитлердің антисемитизмінің жас Витгенштейннің ерекшеліктерін бүкіл еврей халқына жатқызумен байланысты екенін дәлелдейді. Витгенштейннің үш еврей әжесі мен атасы болған, бірақ Витгенштейннің өзі, анасы және әкесі – римдік католиктер болған.

Кембридж бестігі

Корниш сонымен қатар Витгенштейннің "Кембриджтік бестік" тыңшылар желісін ұйымдастырушы болуы ең мүмкін деген пікірді келтіреді. Автор Витгенштейннің неміс "Энигма" кодын бұзу үшін британдық технологияны Кеңес Армиясына жеткізуге жауапты болғанын, осылайша Кеңес Армиясының Шығыс майданындағы жеңістеріне, лагерьлерді азат етуге және соңында Рейхті құлатуға мүмкіндік бергенін айтады. Ол Кеңес үкіметі Витгенштейнге Ленин атындағы (Казан) университеттің философия кафедрасын ұсынғанын жазады. Бұл кезде (Ұлы тазалау кезінде) кеңес ғалымдары үшін идеологиялық тұжырымдамаға сәйкестік аса маңызды болды және ең қатал жазалармен қамтамасыз етілді. Витгенштейн 1920 жылдары, ал кейін 1930 жылдары, жұмысшы немесе философия оқытушысы болып жұмыс істеу үшін Ресейге эмиграциялауды қалағандығын Пауль Энгельманға жазған хатында көрсеткен. Корниш Кеңес режимінің сипатын ескере отырып, марксистік емес философқа (немесе тіпті үкіметтің идеологиялық бақылауына көнбеген адамға) мұндай қызмет ұсынылуының өте қиын екенін айтады.

Меншіксіз ақыл теориясы

Кітаптың басқа бөлімдері Корништің теориясын қарастырады, ол Витгенштейн мен Гитлер философиясының мистика, сиқыр және "меншіксіздік" санасы теориясындағы ортақ түбірі бар деп санайды. Корниш мұны Витгенштейннің Артур Шопенгауэрдің "Еркінің бірлігі" тұжырымын жалпылауы ретінде қарастырады, онда сырттай көрінетін әртүрлілікке қарамастан, барлық тірі жандардың денелері арқылы әрекет ететін жалғыз ғана ерік бар. Бұл доктрина ойлау сияқты басқа да ақыл-ой қабілеттеріне таратылған және Ральф Уолдо Эмерсонның "Мақалаларында" ұсынылған. Корништің сөзіне сүйенсек, бұл доктринаны Оксфорд философы Р.Г. Коллингвуд та ұстанған, ол Витгенштейннің Кембридж кафедрасына сайлау комиссиясының мүшесі болған. Корниш бұл тұжырымды Витгенштейннің "ақыл-ойдың жеке құпиясы" деген идеяға қарсы аргументтерімен байланыстыруға тырысады және қорытындысында: "Мен Холокосттың бастауын ерте арий діни доктриналарының адам табиғаты туралы бұрмалануында іздеуге тырыстым" дейді. Сонымен қатар, Корниш Гитлердің көпшілік алдында сөйлеу шеберлігінің және Витгенштейннің тіл философиясы мен ақыл-ойдың жеке құпиясының жоққа шығаруының осы доктринаның практикалық және теориялық салдары екенін ұсынады.

Қабылдау

Кітап polemika тудырды, сыншылар оны байланысы жоқ екі оқиғаның арасында негіссіз байланыс жасады деп сынады. Басты сын: Корништің дәлелдері күмәнді. Гитлер мен Витгенштейн бір мектепте бір уақытта оқыған, бірақ олардың бір-бірін танығандығына аз ғана дәлел бар. Олардың арасында жеке қарсылық болғандығына немесе Гитлердің Витгенштейнге деген ұнатпауы нацистік антисемитизмнің бағытын қалыптастырғанына ешқандай дәлел жоқ. КГБ архивтерінен Кеңес Одағы құлағаннан бері көптеген материалдар табылды, бірақ Витгенштейннің Ұлыбританиядағы жоғары деңгейдегі кеңес тыңшыларының қатарында болғанына, кеңес агенті болғанына немесе кеңес жақтастарына деген симпатиясы болғанына ешқандай дәлел жоқ. Корниш Витгенштейннің ойын және оның философиялық контекстін дұрыс түсінбейді немесе мүлдем түсінбейді. Даудың негізгі мәселесі – Витгенштейннің мектепте оқыған кезде Гитлердің антисемитизмін тудырғаны немесе оған маңызды үлес қосқаны туралы талап. Бұл пікірге қолдау білдіретіндер де бар. Британ профессоры Лоренс Голдштейн өзінің "Ашық және нақты ойлау: Витгенштейннің дамуы және қазіргі ойлаудағы маңызы" (1999) атты еңбегінде Корништің кітабын маңызды деп атап, былай деп жазды: "Біріншіден, Витгенштейн Линцтегі K.u.k. Realschule-де Гитлермен кездесіп, оған еврейлерге деген жеккөрушілік сезімін сіңірген болуы мүмкін, бұл соңынан Холокостқа әкелді. Бұл, әрине, Витгенштейннің кейінгі жылдарында санасын ауырлатты. Гитлер мен Витгенштейннің кездескені өте мүмкін, және бұл әлем тарихы үшін ауыр салдарға алып келді." Голдштейннің кітабына шолу жасай отырып, Мэри МакГинн оны ойсыз және жауапкершіліктен шеттес аргумент деп атады: "[О]л "Менің күресім" кітабында Гитлер жалпы еврейлерге қарсы ашуланып тұрған жерлерде, оның ойында жас Людвиг Витгенштейн болғанын айтуға болатын ойдың қаншалықты шалаңдығына таңғалады және Витгенштейн "еврейлерге деген жеккөрушілікті тудырған болуы мүмкін, бұл соңынан Холокостқа әкелді" деген пікірді білдіреді. Дәл осындай ойсыз, жауапкершіліктен шеттес, "сенімді" ойлау стиліне қарсы Витгенштейннің философиясы, ерекшелікке назар аударуы және қажеттіден артық немесе аз айтпауы арналған."

The book proved controversial, with reviewers criticizing it for drawing unwarranted connections between disparate events. The main criticisms were that:

Cornish's evidence is contentious. Hitler and Wittgenstein did attend the same school at the same time, but there is little evidence that they knew each other. There is no evidence that there was a personal antagonism between them, or that Hitler's dislike of Wittgenstein shaped the course of Nazi anti Semitism. Despite the wealth of material which has emerged from the archives of the KGB since the collapse of the Soviet Union, there is no evidence that Wittgenstein was amongst the higher level Soviet spies in the UK, or that he was a Soviet agent, or that he had pro Soviet sympathies at all. Cornish misrepresents Wittgenstein's thought and his philosophical context, or simply does not understand him. One of the main issues of contention is the claim that Wittgenstein triggered or substantially contributed to Hitler's antisemitism while they were at school together. It is a view that has some support. British professor Laurence Goldstein, in his Clear and Queer Thinking: Wittgenstein's Development and His Relevance to Modern Thought (1999), called Cornish's book important, writing: "For one thing, at the K. u. k. Realschule in Linz, Wittgenstein met Hitler and may have inspired in him a hatred of Jews which led, ultimately, to the Holocaust. This, naturally enough, weighed heavily on Wittgenstein's conscience in his later years It is overwhelmingly probable that Hitler and Wittgenstein did meet, and with dire consequences for the history of the world." Reviewing Goldstein's own book, Mary McGinn called it a sloppy and irresponsible argument: "[O]ne is amazed at the sheer looseness of thought that allows him to assert that 'at certain points in Mein Kampf where Hitler seems to be raging against Jews in general it is the individual young Ludwig Wittgenstein whom he has in mind', and to suggest that Wittgenstein 'may have inspired (the) hatred of Jews which led, ultimately, to the Holocaust'. It is exactly this sort of sloppy, irresponsible, 'plausible' style of thought that Wittgenstein's philosophy, by its careful attention to the particular and to not saying more or less than is warranted, is directed against."

Таңдалған шолулар

Рей Монк, Витгенштейннің бірінші биографтарының бірі, Корништің Витгенштейннің Кембридж шпиондық желісінің басшысы болғаны туралы теориясындағы қайшылықтарға назар аударады және Корништің неге КГБ мұрағаттарын тексеру арқылы өз теорияларын растауға тырыспағанын сұрайды. Соңында Монк былай дейді: «Линц еврейін» оқығанда, Корништің осындай ерекше туындыны қалай жасағанын ойладым. Мен оны қызықты, күлкілі, қиын және ақылға сыймайтын деп таптым. Корниш кітабын «детективтік жұмыстың бастауы» деп атайды, бірақ мен оны детективтік көркем әдебиеттің бастауы деп санаймын». Дэниел Джонсон «Линц еврейін» «психоистория ретінде жасырылған ревизионистік трактат» деп қарастырды. Ол былай деп жазды: «Корниш «тергеудің өзегін» Гитлердің жазбаларында көрінетін нацистік метафизиканың – Витгенштейннің сана теориясының, оның ойлап тапқан халықтың нәсілінен шығарылған нұсқасы екендігі деп дұрыс анықтайды». Демек, Линц еврейі, кем дегенде, Холокостқа жанама түрде жауапты болды. Корниш өзінің аргументінің салдарларын былайша сейілтуге тырысады: «Еврейлер не істегеніне қарамастан, оларға жасалғандарды адамдық тұрғыдан ақтауға болмайды». Бірақ ол кейін «хасидтік еврейдің ойына келуі мүмкін бір ойды ұсынады, бұл басқа ұлттарға қарағанда еврейлердің ойлануы үшін қолайлы: Гитлердің өрлеуіне және Холокостқа мүмкіндік берген сиқырлы күштерге ие болуын қозғалтқан нәрсе – Витгенштейн келісімін бұзу болды». Осы тұста, ақылға сыймайтын нәрсе тікелей зұлымдыққа айналады. Шон Френч New Statesman журналында былай деп жазды: «Бұл аргументте бір қаһармандық бар және ол жоқтан теория жасаудың қауіптілігі туралы романға тамаша тақырып болар еді. Владимир Набоков оны жазуы керек еді. Мәселе тек теориядағы әлсіз тұстарда ғана емес. Теорияда ешқандай байланыс жоқ. Гитлердің соңғы бақытсыз жылында өзінен екі жас үлкен баламен танысқанына ешқандай дәлел жоқ. Егер олар бір-бірін танысса, онда Гитлердің сенімсіздік білдірген бала екеніне ешқандай дәлел жоқ, Гитлердің сымшылдық туралы айтқандары Линц Реалшхуледегі нақты оқиғаларға байланысты екеніне ешқандай дәлел жоқ, Витгенштейн өзінің сыныптастарына хабарласқанына ешқандай дәлел жоқ». Сол журналда Роз Кавени оны «ақымақ және адал емес кітап» деп атайды және былай дейді: «Корништің ниеті – Витгенштейннің мистикалық ойлауын өзінің түсінігіне қабылдау, оны ол индоевропалықтардың (немесе, ол оларды өзгермейтіндей, арийлер) индуизм мен буддизмге әкелген ұлы түсінік деп анықтайды». Антони Флю аралас пікір білдіреді: «Корниш мырза КСРО үкіметі Витгенштейнге ерекше кеңпейілділікпен қараған себебі, ол Кембридж шпиондарының барлығын жалдаған деп санайды. Бұл гипотезаның дұрыс немесе бұрыс екендігін анықтау үшін тиісті кеңестік архивтер тексерілген кезде ғана мүмкін болады. Бірақ мен өзімді сенімдімін, мұндай нақты тексерусіз Корниш мырзаның дұрыс екеніне сенемін. Екінші жағынан, «III бөлімнің бірінші бетінде Корниш мырза бұл ілімнің мәні Эмерсонның сана туралы бастапқы арийлік ілімді қайталауында айтылғанын түсіндіреді: «көруші және көрілген нәрсе, көруші және көрініс, субъект және объект – біреу». Мен осындай ілімдермен бетпе-бет келгенде, қиындықсыз Граучо Маркстың сөздерін келтіргім келеді: «Бұл абсурд көрінеді. Бірақ қателеспеңіз. Бұл – ақымақтық»». Немец тарихшысы Майкл Риссманн Корниш Гитлердің зиялық қабілетін асыра бағалап, Гитлердің оккультизмге деген қызығушылығын дәлелдеу үшін Герман Раушнингтің Гитлермен болған деп мәлімдеген жалған әңгімелерін пайдаланады деп санайды». Philosophy Now журналында Джон Манн кітаптың көптеген сыншыларын ашуға мәжбүр еткен даулар, оқырмандарды көбірек тарту үшін жасалған Корништің ақылды айла-амалы болды деп санайды. Манн былай деп жазады: «Корниш тілдің «меншігі жоқ» теориясы туралы кітап жазса, оның көп оқырмандары болатынын біледі. Егер ол бұл «меншігі жоқ» теориясын Витгенштейн үйреткенін, Гитлер оны өз мақсаттары үшін үйреніп, бұрмалағанын және кітаптың қалған бөлігінде бәрін егжей-тегжейлі түсіндіру үшін Корништің қажет екенін айтса, онда кітабы әр газетте жарияланып, тіпті Sunday Times газетінде серияға шығарылады. Егер сіз тарих, саясат, сиқыр және философияны қамтитын кітап іздесеңіз, «Линц еврейін» таңдаңыз».

Ray Monk, one of Wittgenstein's biographers, concentrates on the inconsistencies in Cornish's theory that Wittgenstein was the head of the Cambridge spy ring, asking why Cornish has apparently not bothered to verify any of his theories by checking the KGB archives. Ultimately, Monk says "As I read The Jew of Linz, I found myself wondering how on earth Cornish had confected so strange a piece of work. I found it by turns puzzling, funny, challenging and outrageously nutty Cornish calls his book 'pioneer detective work', but I think it is really pioneer detective fiction." Daniel Johnson viewed The Jew of Linz as a "revisionist tract masquerading as psycho history". He wrote, "Cornish correctly identifies 'the twist of the investigation' as the thesis that 'Nazi metaphysics, as discernible in Hitler's writings is nothing but Wittgenstein's theory of the mind modified so as to exclude the race of its inventor'. So the Jew of Linz was indirectly responsible, at least in part, for the Holocaust. Cornish tries to deflect the implications of his argument thus: 'Whatever 'the Jews' may have done, nothing humanly justifies what was done to them.' But he then offers 'a thought that might occur to a Hasidic Jew, and that is more fittingly a matter for Jewish, as opposed to gentile, reflection: the very engine that drove Hitler's acquisition of the magical powers that made his ascent and the Holocaust possible was the Wittgenstein Covenant violation'. At this point, the nonsensical shades into the downright sinister. Sean French wrote in the New Statesman: "There is something heroic about this argument and it would be a good subject for a novel about the dangers of creating theories out of nothing. Vladimir Nabokov should have written it. It is not just that there are weak links in the theory. There are no links in the theory. No evidence that Hitler, in his final unhappy year, even knew a boy two years above him. If they did know each other, there is no evidence that he was the boy Hitler distrusted, no evidence that Hitler's remarks on snitching related to specific incidents at the Linz Realschule, no evidence that Wittgenstein informed on his fellow pupils." In the same journal, Roz Kaveney calls it "a stupid and dishonest book", and says "[Cornish's] intention is to claim Wittgenstein for his own brand of contemplative mysticism, which he defines as the great insight that IndoEuropeans (or, as he unregenerately terms them, Aryans) brought to Hinduism and Buddhism." Antony Flew offers a mixed review: "Mr Cornish contends that the reason why the government of the USSR treated Wittgenstein with such peculiar generosity was that he had been the recruiter of all the Cambridge spies. The question whether or not this hypothesis is true or false can be definitively settled only if and when the relevant Soviet archives are examined. But I am myself as confident as without such knock down decisive verification it is possible to be that Mr Cornish is right. On the other hand, 'On the very first page of Part III, Mr Cornish explains that the essence of this doctrine was expressed by Emerson in his restatement of the original Aryan doctrine of consciousness: ' the act of seeing and the thing seen, the see er and the spectacle, the subject and the object is one'. I confess, not very shamefacedly, that confronted with such doctrines I want to quote Groucho Marx: 'It appears absurd. But don't be misled. It is absurd.'" German historian Michael Rissmann argues that Cornish overestimates Hitler's intellectual capacities and uses fraudulent talks Hermann Rauschning claims to have had with Hitler to prove Hitler's alleged occultist interest." In Philosophy Now, John Mann argues that the contentions that so riled up the book's many critics were simply a clever ruse by Cornish designed to attract more readers. Mann writes: "Cornish is clever enough to know if he wrote a book on his 'no ownership' theory of language it would not have a wide readership. If he says this 'no ownership' theory was taught by Wittgenstein, learned and twisted for his own ends by Hitler, and actually needs Cornish to explain it all in great detail for the rest of the book he has the book reviewed in every paper and even serialised in the Sunday Times. If you’re looking for a book which offers history, politics, magic and philosophy, try The Jew of Linz."