Венгрия королі II Иштван: Өмір және билік

Кіріспе

Венгрия королі II Стефан (II. Истван; ; ; 1101 – 1131 жылдың басында), Венгрия және Хорватияның королі, 1116 жылдан 1131 жылға дейін билік етті. Оның әкесі, король Коломан, оны бала кезінде тәж кигізіп, оның ағасы Альмостың тәжге ие болуына жол бермеді. Оның билігінің алғашқы жылында Венеция Далмацияны басып алды және Стефан сол провинциядағы билігін қалпына келтіре алмады. Оның билігі көрші елдермен үздіксіз соғыстармен сипатталды.

Алғашқы жылдары (116 жылға дейін)

Стефан мен оның егіз інісі Ладислав, Венгрия патшасы Коломанның Сицилиялық Фелициядан туған ұлдары еді. "Аңғарған жылнама" кітабында айтылғандай, олар "Құдайдың 1101 жылында" дүниеге келген. Стефан, 1083 жылы қасиетті деп жарияланған Венгрияның алғашқы патшасының құрметіне аталған, бұл оның әкесінің мұрагері екенін көрсетеді. Шамамен 1105 жылы Задарда жазылған құжатта "біздің ең танымал патшамыз Стефан" Коломанмен бірге есімдері тізілген, бұл оның төрт жасар ұлын патша етіп тағайындағанын дәлелдейді. Стефан таққа отырған кезде Коломан ұлына мұрагерлік құқығын беру ниетін көрсеткен. Коломанның амбициялы ағасы Альмос, 1098 жылы патшаға қарсы көтеріліс жасаған болатын, бұл жоспарға қарсылық білдіріп, Венгриядан кетіп қалды. Ол бірінші кезекте Киелі Рим императоры Генрих V-тен көмек сұрады, содан кейін Польша герцогы Болеслав III-ке жүгінді. Барлық әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін Альмос Коломанға бағынып, Венгрияға оралды, бірақ ол келесі он жылда Коломанды тақтан түсіруге бірнеше рет әрекеттенді. Осы қастандықтардың Стефанның мұрагерлігіне қауіп төндіретінін жою үшін Коломан Альмосты және Альмостың кішкентай ұлы Беланы соқыр етті. 1116 жылдың басында ауыр сырқатқа шалдыққан Коломан өзінің ағасын да түрмеге қамады. "Аңғарған жылнама" кітабында, өлім төсегінде жатқан патша, 1099 жылы Польшадағы Перемышль (Пшемысль) қаласын қоршауда Коломанның жеңілісі үшін кек алу мақсатымен "өз ұлы мен оның билеушілеріне" Руське шабуыл жасауды бұйырғанын айтады. Коломан 1116 жылдың 3 ақпанында қайтыс болды.

Соғыстар мен ішкі қақтығыстар (11161127)

Степан әкесінің қайтысынан кейін отыз күн ішінде Эстергом архиепископы Лоуренс оны Секешфехерварда патшалыққа көтерді. Оның бейбіт түрде мұрагерлікке отыруы Коломанның Альмостың таққа таласуына жол бермеу үшін жасаған шараларының тиімділігін көрсетті. Кеңесшілерінің кеңесімен Стефан екі елдің қарым-қатынасын жақсарту үшін, бұрынғы он жылда нашарлаған Богемия герцогы Владислав I-мен кездесуді бастады. Екі монарх өз мемлекеттерінің шекарасын белгілейтін Ольшава өзенінде кездесті. Дегенмен, өзара сенімсіздік келіссөздерді бастауға кедергі келтірді, нәтижесінде 13 мамырда шайқасқа ұласқан қарулы қақтығыс болды. Шайқас алаңында богемиялық әскер Степанның әскеріне ауыр жеңіліс сыйлады. Прагалық Косма жас патшаның кеңесшілерін осы сәтсіздікке кінәлады, бірақ кейінгі ортағасырлық венгр жылнамалары, Степанның қарсыласы Альмостың ұрпақтарының тұсында аяқталған, патша кеңесшілерімен ақылдаспай әрекет еткенін жазды, "өйткені ол асығыс мінезді болған". Венгр халқының күші зор, денесі мықты, әскери қару-жарағы өте қуатты, кез келген елдің патшасымен соғысуға жетеді. Патшалары Коломан қайтыс болғаннан кейін, олардың князьдері жаңа патша Стефанмен ежелгі бейбітшілік пен достықты жаңарту және растау үшін герцог Владиславқа елшілік жіберді. Владислав Ольшава өзеніне келді, ол Венгрия мен Моравия патшалықтарын бөліп тұрады. Бірден венгр халқы, құмдай немесе жаңбыр тамшыларындай көп, Лучское даласындағы жердің бүкіл бетін шегірткедей жапты. Бірақ, кітапта жазылғандай, "Патшасы бала болған елге қиындық болсын". Олардың князьдері, туған мақтаныштарына беріліп, герцогтің бейбіт сөздерінен адасып, бейбітшілік сүйісіне қарағанда дау-дамай тудыру үшін жауаптар жіберді. 15 шілдеде ол Задарды азат етуге келген венгр әскерлерін талқандады. Содан кейін Биоград-на-Мору, Шибеник, Сплит және Трогир сияқты барлық қалалар Венецияға берілді, бұл Стефан II-нің Адриатика теңізінің жағалауындағы билігін тоқтатты. Алайда 1117 немесе 1118 жылы венгр әскерлері венециялықтарды жеңе алды, оның ішінде Орделафо Фалиероның өзі Задар маңындағы шайқаста қаза тапты, бұл Биоград-на-Мору, Сплит және Трогирдің венгр монархының билігіне қайта қосылуына мүмкіндік берді. Алайда жаңа дог Доменико Микеле бүкіл Далмацияны басып алып, қайтадан жаулап алды. 1117 немесе 1118 жылы жасалған бес жылдық бітімгершілік жағдайды бекітті: Далмацияның Венецияға қосылуы. 1118 жылы Стефанның әскерлері Австрияға қарақшылықпен шабуыл жасады, сол жылы Австрия маркграфы Леопольд III қарсы шабуыл жасады. Богемия герцогы Боривой II Леопольдты қолдап, Венгрия Корольдігінің солтүстік-батыс аймақтарын тонады. Осыған қарамастан, 1120 жылы Владислав I ағасы Боривойды тақтан түсірген кезде, Боривой Венгрияға қашып барып, Стефанның сарайына қоныстанды. 1120-жылдардың басында Стефан Капуа королі Роберт I-нің қызына үйленді. Тарихшы Пол Стивенсон Стефанның Оңтүстік Италиядағы нормандықтармен некелесуі "бір жағынан венециялықтарға қарсы бағытталған болуы керек" деп жазды. Капуаның нормандық князьдері Инвеституралық дау кезінде папаның берік қолдаушылары болды, бұл оның некесі әкесінің Папаға қол ұшын беретін сыртқы саясатын жалғастырғанын білдіреді. Влодзимиер Дворцачектің айтуынша, 1121 жылы Стефан Регенсбургтің бурграфы Генрихтің қызы Адельхайдқа үйленді. 1123 жылдың басында Венгрияға Стефанның туысы және оның ағасы Альмостың қызы Аделаида келді. Прагалық Косманың айтуынша, Стефан "Оны туысы ретінде қабылдады", бұл оның сол кездегі ағасымен қарым-қатынасының жылы болғанын білдіреді. Сол жылы жас патша, оның қуылған ханзадасы Ярослав Святополковичтің тағын қайтарып алуына көмектесу үшін, Волынь княздігіне қарсы әскери экспедиция жасады. Святпольчич өзінің бұрынғы резиденциясы Володя Волынскийді қоршау кезінде өлтірілгенімен, Стефан соғысты жалғастыруға шешім қабылдады. Алайда, "Ағартылған хроника" бойынша, егер ол шабуылдауды жалғастыра берсе, оның қолбасшылары оны тақтан айырамыз деп қорқытып, Стивенді қоршауды алып тастауға және Венгрияға оралуға мәжбүр етті. Пазнанның ұрпағы Косма патшаның алдына келіп: "Уа, патшам, не істеп жатырсыз? Егер сенің жауынгерлеріңнің көпшілігі өлсе де, сендер қаланы басып алсаңдар, кімді оның әміршісі етіп тағайындайсыңдар? Егер бір ақсүйекті таңдасаң, ол мұнда қалмайды. Әлде патшалығыңды тастап, өзіңнің әміршілігіңді аласың ба? Біз барондықтар қаланы шабуылдамаймыз. Егер шабуылдағың келсе, жалғыз шабуылда. Біз Венгрияға қайтамыз және өзімізге патша таңдаймыз." Сонда ақсүйектердің бұйрығымен жаршылар лагерь бойынша венгрлердің мүмкіндігінше жылдам Венгрияға оралуын жариялады. Патша халқының көмегінен әділ айырылғанын көргенде, Венгрияға қайтты. Венеция флоты Адриатика теңізінен кеткендігін пайдаланып, Стефан 1124 жылдың бірінші жартысында Далмацияға басып кірді. Оның 1124 жылдың шілдесінде Сплит пен Трогирді азат етуді растаған хаты Далмацияның орталық аймақтары оның билігіне қайта оралғанын көрсетеді. Алайда венециялық армада келгеннен кейін Далмациялық қалалар бірінен соң бірі қайтадан тапсырылды. Historia Ducum Veneticorum бойынша, Биоград-на-Мору тұрғындары ғана "дог пен оның әскеріне қарсы тұруға батылдық танытты", бірақ "олардың қаласы негізінен қиратылды". "Ағартылған хроника" бойынша, соқыр Альмос "Степанның қолынан өлімнен қорқып", ол Стефанның "императорға елшілік жіберіп, [Альмосты] Византия империясынан қууды талап еткенін" қосты, бірақ оның өтініші қабылданбады. Көздер Альмостың қашан қашқанын нақты көрсетпейді, бірақ ол шамамен 1125 жылы болған болуы мүмкін. Тарихшы Ференц Макк Альмос Стефанның Волынь мен Далмациядағы сәтсіздіктерін пайдаланып, Степанға қарсы қастандық жасағандықтан Венгриядан қашуға мәжбүр болғанын жазды. Стефан 1126 жылдың қазанында Собеславпен, Богемияның жаңа герцогымен кездесті. Олардың кездесуі екі мемлекет арасындағы жауынгерлікке соңғы нүкте қойды. Сонымен қатар, сол жылы Стефан Зальцбург архиепископы Конрад I-мен де келісімге келді.

Stephen was crowned king by Archbishop Lawrence of Esztergom in Székesfehérvár within thirty days of his father's death. His peaceful succession showed the effectiveness of the measures Coloman had implemented to prevent Álmos from usurping the throne. Upon his councilor's advice, Stephen initiated a meeting with Vladislaus I, Duke of Bohemia, in order to improve the countries' relations, which had deteriorated in the previous decade. The two monarchs met on the river Olšava, which marked the border of their realms. However, the lack of mutual confidence hindered the opening of negotiations, leading to armed conflicts which evolved into a battle on 13 May. On the battlefield, the Bohemian army inflicted a serious defeat on Stephen's troops. The contemporaneous Cosmas of Prague blamed the young king's advisors for the fiasco, but later medieval Hungarian chronicles all completed under kings descending from Stephen's opponent, Álmos wrote that the king acted without consulting his advisors "for he was of an impetuous nature". The Hungarian people are prodigious in energy, mighty in strength, and very powerful in military arms, sufficient to fight with a king of lands anywhere. After the death of their king, Coloman, their princes sent to Duke Vladislav to renew and confirm with the new king, named Stephen, their ancient peace and friendship. Vladislav came to the River Olšava, which separates the realms of Hungary and Moravia. Immediately, the Hungarian people, innumerable as the sands or drops of rain, covered the whole surface of the land in the field of Lučsko, like locusts. But, as scripture says, "Woe to the land whose king is a child." Their princes, through their inborn pride in themselves, strayed from the duke's peaceful words and sent replies more to stir up strife than to bring the kiss of peace.|Cosmas of Prague: The Chronicle of the Czechs

Doge Ordelafo Faliero, who had conquered an island in the Gulf of Kvarner during the last year of Coloman's reign, returned to Dalmatia at the head of the Venetian fleet in May 1116. On 15 July, he vanquished the Hungarian troops which had arrived to relieve Zadar. Thereafter all towns including Biograd na Moru, Šibenik, Split, and Trogir surrendered to Venice, terminating Stephen II's suzerainty along the coastline of the Adriatic Sea. However, in either 1117 or 1118, the Hungarian troops were able to defeat the Venetians, during which Ordelafo Faliero himself died at a battle near Zadar, enabling Biograd na Moru, Split, and Trogir to rejoin the sovereignty of the Hungarian monarch. However, the new doge, Domenico Michele, invaded and reconquered all Dalmatia. A five year truce, which was concluded in 1117 or 1118, confirmed the status quo: the seizure of Dalmatia by Venice. Stephen's troops launched a plundering raid into Austria in 1118, provoking a counter attack by Leopold III, Margrave of Austria, later that same year. Bořivoj II, Duke of Bohemia, supported Leopold and pillaged the northwestern regions of the Kingdom of Hungary. Despite this, when Vladislaus I dethroned his brother Bořivoj in 1120, Bořivoj fled to Hungary and settled at Stephen's court. Stephen married a daughter of Robert I of Capua, in the early 1120s. Historian Paul Stephenson wrote that Stephen's marriage alliance with the Normans of Southern Italy "must have been partly directed against the Venetians." The Norman princes of Capua had been the pope's staunch supporters during the Investiture Controversy, suggesting that his marriage also continued his father's pro Papal foreign policy. According to Włodzimierz Dworzaczek, Stephen in 1121 married Adelhaid, daughter of Heinrich, burgrave of Regensburg. Stephen's cousin and the daughter of his uncle Álmos, Adelaide, whose husband Soběslav had been expelled from Moravia, arrived in Hungary in early 1123. According to Cosmas of Prague, Stephen "kindly received her, acknowledging her as his relative", which implies that his relations with his uncle were cordial around that time. In the same year, the young king launched a military expedition against the Principality of Volhynia in order to assist its expelled prince, Iaroslav Sviatopolkovich, regain his throne. Even though Sviatopolchich was assassinated at the beginning of the siege of his former seat, Volodymyr Volynskyi, Stephen decided to continue the war. However, according to the Illuminated Chronicle, his commanders threatened to dethrone him if he continued the aggression, forcing Stephen to lift the siege and return to Hungary. Cosma, of the line of Paznan, stood up before the King and said: "Lord, what is this thing which you are doing? If with the death of a multitude of your soldiers you take the castle, whom will you appoint as its lord? If you choose one among your nobles, he will not remain here. Or do you wish to abandon your kingdom and yourself have the dukedom? We barons will not storm the castle. If you wish to storm it, storm it alone. We are returning to Hungary and we will choose for ourselves a king." Then by order of the nobles the heralds announced throughout the camp that the Hungarians should return as speedily as possible to Hungary. When the King thus saw himself justly deprived of the help of his people, he returned to Hungary.|The Hungarian Illuminated Chronicle

Taking advantage of the absence of the Venetian fleet from the Adriatic Sea because of a naval expedition in the Levant, Stephen invaded Dalmatia in the first half of 1124. His charter confirming the liberation of Split and Trogir in July 1124 is evidence that the central regions of Dalmatia returned to his rule. However, upon the return of the Venetian armada the Dalmatian towns once again surrendered, one after another. According to the Historia Ducum Veneticorum, only the citizens of Biograd na Moru "dared resist the doge and his army", but "their city was razed to its foundations." According to the Illuminated Chronicle, the blind Álmos, "fearing death at the hands of King Stephen", He added that Stephen "sent his envoys to the emperor and demanded that [Álmos] be expelled from the Byzantine Empire", but his request was rejected. The sources do not specify the date which Álmos's fled, but it likely occurred circa 1125. Historian Ferenc Makk wrote that Álmos was forced to flee from Hungary because he had taken advantage of Stephen's failures in Volhynia and Dalmatia, and conspired against Stephen. Stephen met Soběslav, the new duke of Bohemia, in October 1126. Their meeting brought an end to the hostilities between their two states. Around the same year, Stephen also concluded an agreement with Archbishop Conrad I of Salzburg.

Соңғы жылдары (11271131)

Византиялық шежіреші Никетас Хониаттың айтуынша, Византияның Браничево қаласының тұрғындары «[Византия империясына] сауда үшін келген венгрлерге шабуыл жасап, тонап, оларға қарсы ең қатты қылмыстар жасады». Степан бұған жауап ретінде Византия империясына қарсы соғыс ашты. «Нұрлы жылнама» хабарлайды, баласыз Степан «өлімінен кейін әпкесі Софияның ұлы Саул таққа отыруын белгіледі». Жылнама оқиғаның күнін көрсетпейді, бірақ Ференц Макк Степанның, әлдеқайда бұрын, 1127 жылдың бірінші жартысында Саулды мұрагері деп жариялағанын айтады, Византия империясына шабуыл жасамас бұрын. Степан жазда Византия шекарасын бұзып өтті. Оның әскері Белградты, Браничево мен Ништи тонады, Сердика (София, Болгария) және Филиппополис (Пловдив, Болгария) маңындағы аймақтарды талқандады, сосын Венгрияға қайтты. Жауап ретінде император Иоанн II 1128 жылы Венгрияға жорық жасады, онда ол Харам шайқасында патша әскерін жеңіп, «Венгрияның ең бай жері Франгохорионды» (қазіргі Сербия) басып алды. Джон Киннамосқа сәйкес, Степан «денесі сырқаттанғандықтан, өз жерінің ортасында бір жерде емделіп жатқандықтан» шайқасқа қатыса алмады. «Нұрлы жылнамада» оның ауруы соншалықты ауыр болғаны айтылады, «барлығы оның өлімін күтті». Жылнамада «сатқындық» көрсетіп, екі патшаны, «граф Борс пен Иванды» сайлағаны жазылған. Сауыққаннан кейін Степан Иванды өлімге кесті, ал Борсты патшалығынан қуды. Джон Киннамос Степанның Византияға қарсы екінші жорығы туралы жазды. Оломуц герцогы Вацлавтың басшылығымен келген чех әскерлерінің көмегімен венгр әскері Браничевоны шабуылдап алып, бекінісін қиратты. Император Иоанн II Комнен шегінуге және бейбітшілік сұрауға мәжбүр болды. Тарихшы Ференц Макктың айтуынша, осыдан туған бейбіт келісімге 1129 жылдың қазан айында қол қойылды. [Иоанн] екінші рет Браничевоға барып, оны қайта салуға асықты. Жұмысқа біраз уақыт кеткендіктен, әскер қыс суынан және қажетті заттардың жетіспеуінен қатты қиындыққа тап болды. Бұл туралы білген венгр патшасы Дунайды мүмкіндігінше жылдам кесіп өтіп, күтпеген шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірақ венгр жерінде байлығымен және басқа да ерекшеліктерімен көзге түскен латын текті әйел болды. Ол императорға хабар жіберіп, жоспарланып жатқандарды айтты. Әскері ауру мен қажеттіліктердің жетіспеуінен әлсірегендіктен, оған тең күшпен қарсы тұру мүмкін болмады, сондықтан ол қаланы мүмкін болған жерде нығайтып, шегінді. Джон Киннамос: Джон мен Мануил Комненнің істері.

According to the Byzantine chronicler Niketas Choniates, the citizens of the Byzantine town Braničevo "attacked and plundered the Hungarians who had come to [the Byzantine Empire] to trade, perpetrating the worst crimes against them." In retaliation, Stephen decided to wage war against the Byzantine Empire. The Illuminated Chronicle relates that the childless Stephen "so ordered the succession to the throne that after his death the son of his sister Sophia, by name Saul, should reign." The chronicle does not specify the date of this event, but Ferenc Makk says that Stephen most probably declared Saul as his heir during the first half of 1127, before attacking the Byzantine Empire. Stephen broke through the Byzantine border in the summer. His troops sacked Belgrade, Braničevo and Niš, and plundered the regions around Serdica (Sofia, Bulgaria) and Philippopolis (Plovdiv, Bulgaria), before returning to Hungary. In response, Emperor John II marched against Hungary in 1128, where he defeated the royal troops in a battle at Haram, and "captured Frangochorion, the richest land in Hungary" (now in Serbia). Stephen was unable to participate in the fighting because "he happened to be sickly in body and was recuperating someplace in the midst of his land", according to John Kinnamos. The Illuminated Chronicle said that his illness was so serious that "all expected his death." The chronicle added that "traitors" went so far as to elect two kings, the "Counts Bors and Ivan". Upon regaining his health, Stephen had Ivan executed and expelled Bors from his kingdom. John Kinnamos wrote of a second campaign by Stephen against the Byzantines. The Hungarian troops, supported by Czech reinforcements under the command of Duke Vaclav of Olomouc, took Braničevo by storm and destroyed its fortress. Emperor John II Komnenos was forced to retreat and sue for peace. Historian Ferenc Makk writes that the resulting peace treaty was signed in October 1129. Going to Branitshevo for a second time, [Emperor John] made haste to rebuild it. Since some time elapsed in the task, the army, suffering from winter weather and lack of necessities, was in severe distress. When he learned this, the Hungarians' king decided to cross the Danube as quickly as possible and attack them unexpectedly. In the Hungarians' land, however, there was a woman, a Latin by birth, outstanding in wealth and other distinction. Sending to the emperor, she revealed what was being planned. Since he was unable to engage them with an equivalent force, because as stated his army had already been overcome by disease and lack of necessities, he fortified the city where possible and withdrew.|John Kinnamos: Deeds of John and Manuel Comnenus

Көп жыл бойы Степан өзінің туысы Беланың Степанның әкесінің бұйрығымен соқырланғаннан кейін қайтыс болғанына сенді. 1129 жыл шамасында Беланың тірі екенін білген патша «қатты қуанды». Ол 1131 жылдың көктемінде дизентериядан қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні ешбір деректе көрсетілмеген, бірақ көптеген өмірбаянында ол 1 наурызда қайтыс болғаны айтылады. Ол Варад соборында (Орадея, Румыния) жерленді.

Отбасы

Жарқын жылнамада Стефанның "заңды әйелге үйленгісі келмегені, керісінше, өзіне қарындастар мен тоғышарларды алғаны" жазылған. Дегенмен, оның кеңесшілері "патшалықтың жағдайы нашар екенін және патшаның мұрагері жоқ екенін" қайғырып, оны үйленуге көндірді. Олар өз монархының әйелі ретінде қайтыс болған Роберт I Капуаның қызын таңдады, бірақ оның аты жазылмаған. Стефан баласыз қайтыс болды. Төмендегі шежіреде Стефанның ата-тегі және мақалада есімдері аталған кейбір туыстары көрсетілген. *Гезаның бірінші немесе екінші әйелі оның балаларының анасы болғаны белгісіз.

Негізгі дереккөздер

Косма Прага: Чехтардың хроникасы (Лиза Вулвертонның кіріспесі мен түсіндірмелерімен аударылған) (2009). Американың католиктік университетінің баспасы. Джон Киннамостың "Жон мен Мануил Комненнің істері" (Чарльз М. Брэнд аударған) (1976). Колумбия университетінің баспасы. «Византия қаласы», Никетас Хониаттың жылнамалары (Гарри Дж. Магулиас аударған) (1984). Уэйн мемлекеттік университетінің баспасы. Венгр жарықтанған жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциялаған) (1970). Корвина, Таплингер баспасы. .