Кіріспе
Корея асүйінде суль (хангул=술) деп аталатын көптеген дәстүрлі алкогольдік сусындар бар. Осы сусындардың көпшілігі қытай-корей сөзі "жу" (хангул=주) мен аяқталады, ал кейбіреулері корей тіліндегі "суль" сөзімен аяқталады. Қытай-корейлік "жу" жеке есім ретінде қолданылмайды. Кореяда 1000-нан астам алкогольдік сусын түрі бар деп есептеледі. Көбінесе олар күріштен жасалады және ашытқы мен нуруктың (бидай негізіндегі амилоза ферментінің көзі) көмегімен ашытылады. Жемістер, гүлдер, шөптер және басқа да табиғи ингредиенттер дәстүрлі корей алкогольдік сусындарын жасау үшін де қолданылған. Алты ерекше дәм бар: тәтті, қышқыл, тікенектейтін, қуырылған, ащы және өткір. Дәмдер үйлесімді болса, алкогольдің сапасы жақсы деп саналады.
Korean cuisine has a wide variety of traditional alcoholic drinks, known as sul (hangul=술). Many of these drinks end with the Sino Korean word ju (hangul=주), and some end with the native Korean word sul. The Sino Korean ju is not used as an independent noun. There are an estimated 1,000 or more kinds of alcoholic drinks in Korea. Most are made from rice, and are fermented with the aid of yeast and nuruk (a wheat based source of the enzyme amylase). Fruits, flowers, herbs, and other natural ingredients have also been used to craft traditional Korean alcoholic drinks. There are six distinct flavors: sweet, sour, pungent, roasted, bitter, and spicy. When the flavors are balanced, the alcohol is considered of good quality.
Этимология
Суль сөзінің шығу тегі туралы бірнеше гипотеза бар. Біреуі, бұл сөз қытай іріп-құрылыстарынан немесе корей сүт қамыры (корейше Таракжук) деген мағына беретін Су эул сөзінен шыққан болуы мүмкін. Суль қалған сүт қамырын ашыту процесінен пайда болған болуы ықтимал. Сөздің ең басты шығу тегі – ашыған кезде қайнаған көрінісінен туындаған, судан от шыққандай сезім. Сөйтіп, корей тіліндегі «от» (Бұл) және «су» (Су) сөздері бірігіп, уақыт өте Сул сөзіне дейін қысқарған.
Мифология
Алғашқы алкоголь туралы мәліметтер Кореяның тарихи мұрағат кітабы "Жеван Унги" кітабында кездеседі.
Гогурё патшалығы
1145 жылы жинақталған жазбалар, Самгук саги (Үш патшалық тарихы) – Сул туралы ең көне жазбалардың бірі. Сулдың пайда болуы Гогурё патшалығының құрылуы туралы әңгімеде айтылады. Ағылшын тілінен аударғанда: «Аспан құдайының ұлы Хаэмосу су құдайы Хабектің үш қызын шақырып, оларды Сулмен күштіктеді. Үш қыз үйіне қайтып бара жатқанда, ол үлкен қызы Юхуаны сүйістіріп, түнді бірге өткізді. Содан кейін Юхва Гогурёнің болашақ негізін қалаушы Джумонгты дүниеге әкелді».
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, осы қайнату дағдылары мен техникаларын қытай және Силла әулеттері үйренген; Қытайдың Вэй әулеті кезінде Садонг аймағының губернаторы Гасахиоп бұл техникаларды Қытайға жеткізді және бұл сусында Гокаджу деп аталды.
Бейкжэ
Жапондықтар осы сыра қайнату шеберлігі мен техникаларын Бэкжеден үйренгенін көрсететін деректер бар; Госаги атты ескі жапондық тарихи әңгімелер кітабында Бэкжеден Жапонияға Инбэон сыра қайнату әдістерін жеткізгені, ал император ән шырқап, билегенде осы сусынды ішіп, осылайша "арақ құдайы" деген атқа ие болғаны айтылады.
Горео әулеті
Горё династиясы (918–1392) кезінде сыра қайнатушылар дәннен спирттік ішімдіктер жасау әдістерін жаңартты және жетілдірді. Сун династиясының Қытай елшісі Со Гын Корея туралы жазған кітабында Сульдің саудасы, жасалу әдістерінің ерекшеліктері мен олардың әсері туралы айтқан. «Донъи Богам» және «Бончо Гангмок» сияқты медициналық мәтіндер Кореядан тыс жерлерден келген дистилляциялау техникасы мен тәжірибелерінің куәліктерін көрсетеді. Будда ғибадатханалары Суль жасауға қабілетті және оған қажетті ресурстарға ие болды. Олар қонақүйлерінде ішімдіктер ұсынып, сатты; мемлекеттік басқарудағы қоғамдық ішімдік үйлері жаңа валюта айналымын – хаэдун тонгбоны арттырды, бұл өз кезегінде таверналардың көбеюіне әсер етті. Салтанатты шаралар мен ұлттық мерекелер үшін ең жоғары сапалы Суль Янгонсеода, сарайлардағы арнайы ғимараттарда жасалды. Горё династиясы кезінде көптеген түрлі ішімдіктер пайда болды, олар негізінен бірнеше топқа бөлінді: қалың күріштен жасалған такчу, жемістік гвасилчу, дистилляцияланған сочу және таза күріштен жасалған чхончу.
Жосон әулеті
Жосон әулеті (1392–1910) кезінде жеке отбасылардың үй сыра қайнатушылары ең жоғары сапалы арақ жасау техникаларын дамытты, сол себепті осы дәуірде Сул мәдениетінің гүлденуі мен техникалық прогресі тіркелді. 1610 жылы корей медицинасының үлгісі саналатын «Донги богам» жинағы дәрілік шөптерді қолдана отырып, жаңа ішімдік жасауға көмектесті. Осы кезеңде соджу үшін арналған дистиллятордың бір түрі – соджу өндірісін және оның тұтынуын арттырды. Соджу Жосон әулетінде соншалықты танымал болды, оның елдің азық-түлік қорын азайтуы мүмкін деп ойланды. Осыған байланысты белгілі ғалым және саясаткер Чон Якён патшаға қарапайым халықтан дистилляторларды тәркілеп, күрішті сақтауды ұсынды. Ал байлар мен аристократиялық топтар сәнді ішімдіктерді тұтынуға дайын болды. Осы кезеңде елде әр аймаққа тән ерекшеліктері бар жергілікті ішімдіктер дамыды. Солтүстік аймақта соджу, орталық аймақта якчу, ал оңтүстік аймақта такчу өндірілді. Кейінгі Жосон дәуірінде гуахажу – күріштен жасалған шарап, оған дистилленген спирт – соджу қосылды. Бұл бастапқыда жаз айларында күріш шараптарын сақтау үшін жасалған.
1910-1945 жылдар
Жапон отарлауына дейін суль үйде шағын көлемде пісірілетін. Жаңа отаршылдық үкімет алкогольдік ішімдіктер жасауға тек лицензиясы бар өндірушілерге ғана рұқсат берді. Үкіметті қолдау мақсатында өндірушілерге лицензия беріп, алкогольге салық салу туралы қаулы қабылдады. Бұл үй шаруасында суль пісіруге тыйым салуға, мыңдаған дәстүрлі ішімдіктердің жойылуына және Кореяда суль өндірісінің индустриялануына әкелді. Дегенмен, көптеген корей отбасылары сульді заңсыз пісіріп отырды. 1916 жылы корейлік үй шаруасында суль пісірушілерді басу үшін алкогольге салық салу туралы заң қабылданды. Кореяға пиво, виски сияқты батыс сусындары әкелінді және олар байлардың арасында танымал болды, ал қарапайым халық дәстүрлі корей ішімдіктерін ішуді жалғастырды. 1945 жылы ел бостандыққа шыққаннан кейін де алкогольге салынатын салық күшінде болды. Корей соғысынан туындаған азық-түлік тапшылығы салдарынан нурук өндірісіне алаңдаушылық туды, сондықтан 1965 жылы астық басқару заңы қабылданды, ол алкогольдік бақылауды күшейтті. Бостандықтан кейін суль өндірісі осыған дейінгі көрсеткіштерге қарағанда ең төменгі деңгейге жетті. Осы кезеңде көптеген дәстүрлі рецепттер өзгертіліп, дәстүрлі ішімдіктердің көптеген түрлері жоғалып кетті. Сульді дайындаудың көптеген техникалары, дағдылары мен білімі жазбаға түспей, ауызша беріліп, дәстүрлі үй шаруасында суль пісірудің жоғалуына себеп болды. 1980 жылы үкімет сульге қатысты кейбір шектеулерді алып тастады, нәтижесінде сульдің кейбір түрлері қайта пайда болды. 1980 жылдардың соңында дәстүрлі ішімдіктерді мемлекеттік мұра ретінде тану мәселесі қарастырылды. 1995 жылы үкімет үй шаруасында суль пісіруге рұқсат берді.
Дәм, түс және иіс
Дәстүрлі корейлік спирттерде гүлдер, шөп тамырлары немесе ағаш қабықтары сияқты қосылған ингредиенттерге қарамастан, түстердің кең спектрі болмайды, нәтижесінде өте қарапайым түстер шығады. Кореяның ең жақсы дәстүрлі сусындарының түсі ашық, терең алтын түсті болады. Алтын түс – әртүрлі реңктердің ішінде ең бағалысы, ал терең күлгін түс – ең қолайсыз, ал ақшамыр – екінші бағалы реңк. Алкогольдің түсінен өзге, оның мөлдірлігі де сапасын анықтауда маңызды рөл атқарады. Ішімдік неғұрлым мөлдір болса, соғұрлым оның класы жоғары болады. Тек күріш пен нурукты ғана қолданып, басқа қоспаларсыз да жүзім, жидектер (құлунақ, алма, шабдалы, өрік) немесе лотос сияқты хош иістерді шығаруға болады. Егер процеске бұзылғандық болса, нурук саңырауқұлақтарының иісі сияқты жағымсыз иіс пайда болуы мүмкін, сондықтан ашыту процесін бірнеше рет қайталау және жағымсыз иіс болдырмау үшін жеткілікті уақыт беру қажет. Жақсы дәм, түс және хош иіс үшін көбірек ашыту және ұзақ пісіру қажет.
Түрлері
Кореяның дәстүрлі алкогольдік сусындарының көпшілігі күріштен жасалған шараптар, олар ашытқы және нуруктың (бидай негізіндегі амилоза ферментінің көзі) көмегімен ашытылады. Басты түрлеріне: мөлдір күріш шараптары (чхонджу), ақ күріш шараптары (такжу), дистилляцияланған спирттік ішімдік (сожу), жеміс шараптары (гвасил джу), гүл шараптары және емдік шараптар кіреді.
Сүт
Макгеолли (такжу және нонджу деп те аталады) – күріштен жасалған сүтті, тәтті алкогольді сусын. Бұл Кореяның ең танымал алкогольдік сусындарының бірі. Оның спирттің құрамы 6-7 пайызды құрайды. Макгеолли табиғи ашыту арқылы жасалады және сүзгіленбейді, сондықтан ол сүтті ақ түсті болып келеді және түбінде шөгінді қалдырады. Тығыз және тегіс құрылымы бар, тәтті әрі аздап қышқыл, салқын қорытындысымен ерекшеленеді. Макгеолли әдетте тостағанның орнына ыдыста беріледі. Горёо әулеті (918–1392) тұсында жазылған «Императорлар мен патшалардың поэзиялық жазбаларында» бұл сусын алғаш рет Корейдің Когурё мемлекетінің құрылу тарихында, король Донгмённың (б.з.д. 37–19 ж.) билігінде айтылған. Макгеолли классикалық әдістермен дайындалады, құрамында нурук (ашытқының өсуі үшін макромолекулаларды мономерлерге ыдырататын гидролизделетін ферменттерді өндіретін қалыпталған дәнді дақылдар), пісірілген күріш, су, арпа және ашытқы болады. Дайындау процесі екі кезеңнен тұрады: бастапқы және негізгі қамыр, содан кейін негізгі ашыту. Бастапқы қамыр – ашытқы мен нурук қоспасынан белсенді өсетін ашытқылар мен ферменттерді алу процесі. Негізгі қамыр күріштен алынған қоректік заттар мен аминқышқылдарының өзгеруінен дәм мен хош иіс алады. Негізгі ашыту шамамен бір аптаға созылады. Ашыту кезіндегі микроорганизмдердің болуына байланысты, құрамында 1,9% белок, 10-нан астам аминқышқылдары, В витамині, инозитол және холин бар. Макгеолли метаболизмді жақсартады, шаршауды басады және терінің түсін жақсартады деп хабарланады. Ихважу көбінесе тым тығыз болғандықтан, оны қасықпен жейді. Ұқсас сусын Гамжу деп те аталады; бұл атау алкогольсіз тәтті сусындар үшін де қолданылады, оның ішінде Сикхе (식혜) де бар.
Ашық
Cheongju немесе yakju – бірнеше ашыту сатысынан өткен буланған күріштен жасалған тазартылған күріш шарабы. Сондай-ақ, myeongyakju немесе beopju деп те аталады, ол takju-дан айқындығымен ерекшеленеді. Оның ішінде баекхаджу (백하주) – кілегейлі күріш пен нуруктан, ал хёкмееджу (хангул=흑미주; қара күріштен жасалады) түрлері бар. Yakju қайнатылған күріш, ашытқы және судан дайындалады. Егер хризантема қосылса, оны гукхавужу деп атайды; егер азалия қосылса, онда ол дугьонжу деп аталады; егер қарағайдың жас бүршіктері қолданылса, онда ол сонгсунжу деп аталады; егер лотостың жапырақтары қосылса, онда ол ювеньопжу деп аталады; егер женьшень қолданылса, онда ол инсамжу деп аталады. Takju және cheongju кейде араққа айналдырылып, оған дәрілік шөптер қосылады. Бұл аралас су шөптердің емдік әсерін күшейту үшін дайындалады. Cheongju жапондық сакеге ұқсас. Chung Ha – корей мейрамханаларында кеңінен таралған танымал бренд. Жергілікті түрлерінің бірі – Кёнджуда пісірілген beopju. Baekhwaju деп аталатын гүл шарабының бір әйгілі түріне шөптер мен 100 түрлі құрғатылған гүлдер қосылады. Dugyeonju (두견주, 杜鵑酒) – Чунчхон провинциясында өндірілетін азалия гүлдерінен жасалған шарап. Ол тәтті, тұтқыр және ашық сары-қоңыр түсті, құрамында шамамен 21 пайыз спирт бар. Myeoncheon Dugyeonju – Оңтүстік Корея үкіметінің маңызды материалдық емес мәдени мұрасының №86 2. Yagyongju (약용주, 藥用酒) деп аталатын дәрілік ликерлер тұқымдарды, шөптерді және тамырларды спиртпен араластыру арқылы жасалады. Baekse ju (брендтік атауы Bek Se Ju) – дәрілік шараптың коммерциялық түрі, жастар арасында ең танымал (бірақ оны көбінесе емдік қасиеттері үшін ішпейді). Ол соджуға тамаша балама ретінде мейрамханалар мен барларда кеңінен таралған. Baekse ju – жүзім мен он бір түрлі шөптен, соның ішінде лакрица, омиджа (Schisandra chinensis), гугиджа (қытайлық вольфберри), астрагал, имбирь және корицадан жасалған күріш шарабы, спирт мөлшері 13 пайыз. Bem ju – жыланды дестилленген араққа (сожу сияқты) салып, оны ескірту арқылы жасалады. Бұл халықтық ем, әсіресе ерлерге пайдалы деп есептеледі. Жыландардың әртүрлі түрлері қолданылады. Жергілікті әңгімелерде айтылғандай, жыланның уы қаншалықты күшті болса, емдік қасиеті де соншалықты жоғары (сонымен қатар бағасы да жоғары). Beolddeok ju: ерлердің күш-қуатын арттырады деп есептелетін, дәрілік шөптермен араластырылған және тылсым қантпен тәттіленген күріш шарабы. Бөтелкелердің үстіне көбінесе күлкілі беті бар қыштан жасалған мүсін қойылады. Chuseongju – күріш пен шөптерден, соның ішінде омиджа (Schisandra chinensis) және Eucommia ulmoides-тен жасалған дәстүрлі шарап. Ол бамбук пішіндес бөтелкеде сатылады. Daeipsul (대잎술) – Оңтүстік Чжола провинциясындағы Дамян округінің дәстүрлі халық шарабы, оны кілегейлі және қоңыр күріштен, бамбук жапырақтарынан және он түрлі дәрілік шөптен дайындайды. Dosoju – дәстүр бойынша Жаңа жыл күні ұсынылатын, шөптерден жасалған танымал шарап. Insamju – женьшеньмен дайындалған, қарт адамдар арасында ең танымал дәрілік шарап. Jugyeopcheongju – бамбук жапырақтарынан жасалған дәстүрлі арақ. Ogalpiju – Eleutherococcus sessiliflorus қабығынан, сожу және қантпен араластырылған. Sansachun – санса немесе қытай шыршасының (Crataegus pinnatifida) қызыл жемісінен жасалған коммерциялық корей шарабы. Bae Sang Myun сыра зауыты компаниясы бұл шарапты емдік әсері бар деп сатады. Songsunju – кілегейлі күріштен және жұмсақ, піспеген қарағай бүршіктерінен немесе жас шыбықтарынан жасалған сожу.
Қуаттандырылған
Хонжу дәнді соджу қосып қайнатылады. Гуаха джу және сонгсун джу – хонжудың түрлері.
Дистильденген ликёрлер
Хонгжу – күріш, қызыл громвелл (Lithospermum erythrorhizon) және нуруктан жасалған қызыл спирттік ішімдік. Оны тек Оңтүстік Чолла провинциясының Джиндо аралында ғана дайындайды. Хонгжу өндірушілері Джиндо аралында табылған ингредиенттерді ғана пайдалануға міндеттенді. Соджу – мөлдір, сәл тәтті спирттік ішімдік, Кореяда ең танымал. Оны «өмірдің досы» және «қалың жұрттың сусыны» деп атайды. Соджу дәнді дақылдардан (күріш, арпа, бидай сияқты) немесе картоп, тәтті картоп, тапиока сияқты крахмалдан жасалады. Соджуды көбінесе водкамен салыстырса да, оған қант қосылғандықтан тәттілеу болады. Ішімдік әдетте шөлмекте беріледі. Оның жұмсақ, таза дәмі бар және корей тағамдарының көптеген түрлерімен үйлеседі. Соджу әдетте арзан: әдеттегі бір бөтелкесі шамамен 1800 вонға сатылады, бұл 1,65 доллардан (қолайлы дүкендер стандарты) кем. Оның спирт мөлшері 40 градус (көлем бойынша 20% спирт). 13 ғасырда, Корё әулеті тұсында моңғол басқыншылары соджуді (араки деп аталды) өздерімен бірге әкелді. Араки арабша araq (спирттік ішімдік) сөзінен шыққан. Соджу бастапқыда Арабияда дамыған, Кореяға келгенде Моңғолия арқылы өтіп, корейлерге жаңалық болды, олар бұрын макколли сияқты ашытылған спирттік ішімдіктерге үйренген. Кейсон, Андон және Чеджу аралы сияқты моңғол лагерьлері соджу өндіретін аймақтар ретінде белгілі. 20 ғасырдың соңында лимон немесе жасыл шай қосылған соджу да қолжетімді болды. Жапондық аналогы шёчу деп аталады. Даньянбэоп (бір рет қайнату) немесе лиянбэоп (екі рет қайнату) – дәстүрлі дәнді шарап жасау әдістері. Такчу немесе чхонджу соджу алу үшін дистиллендіріледі. Андон соджудың ерекше дәмі қала тұрғындарына жақсы таныс. Кёнги провинциясындағы Окроджу Жосон әулетінің соңғы кезеңінде Ханьяңда пайда болды. Мунбэю – Оңтүстік Кореяның маңызды материалдық емес мәдени мұрасының 86-1 нөмірі. Ол қарақұмық, бидай, күріш және нуруктан жасалған дәстүрлі спирттік ішімдік, спирттің құрамы 40%. Мунбэю Пхеньян аймағында пайда болды және мунбэ (алма) гүлінің хош иісімен танымал. Дистиллендірілген спирттік ішімдіктердің қатарында горянджу және окроджу да бар.
Жеміс-жидек шараптары
Кореяда жемістерді немесе жидектерді спиртпен араластырып дайындалатын көптеген дәстүрлі жеміс шараптары бар. Подожу (포도주, 葡萄酒) жүзім қосылған күріш шарабынан жасалады. Ең танымал жеміс шараптарының ішінде маэсил джу (сұңғақтан жасалған), бокбунджа джу (корей қара бүлдіргенінен жасалған), сондай-ақ қытай квинсінен, шиеден және анирден жасалған шараптар бар. Гвасилжу көбінесе жемістерден немесе дәнді дақылдардан дайындалады. Көктемде адамдар азалия, форсития, шабдалы және алмұрттан спирттік сусындар жасайды. Жазда лотос пен раушан гүлдері жиі қолданылады. Күзде хризантема, юзу, корей жабайы жүзімі, қара бүлдірген және алма жиі қосылады. Қыста кейде ақжеміш пайдаланылады.
Сүт
Еуропалықтар Кореяға сыраны (маекжу деп аталады; хангыль=맥주) әкелді, және Оңтүстік Кореяда бірнеше сыра зауыты бар.
Сеул
Сеул Сонгжёлу – сонгжёль және қарағай бұтақтары қосылып қайнатылған хош иісті арақ, оның құрамында емдік әсер бар. Жосон дәуірінде бұл арақты Кореяның орта тап өкілдері жиі ішкен. Қарағай – адалдықтың символы болғандықтан, ол ғалымдардың арасында ерекше танымал болды. Жосон әулетінің патшасы Суньо (1800–1834) тұсында Самхэджу Андонг Ким әулетіне берілді. Бұл арақ Горё дәуірінен бастап патша отбасыларының арасында кеңінен таралған. Ол күріш пен нуруктан үш күн ішінде, бірінші айдың шошқа күнінде жасалған үш қайнатылған массадан тұрады. Сондай-ақ, ол бейгилиджу (100 күндік арақ) деп те аталады. Хянгонжу – күріш крахмалынан жасалған мөлдір шарап. Ол тек патша отбасыларына ғана арналған және патшалық шарап жасаумен айналысатын арнайы мекемеде дайындалған.
Кёнсангнам-до провинциясы
Гёнсаннам провинциясында Хамянг Сонгсунжу күрішпен, көктемдегі қарағай бүршіктерімен жасалған нурукпен медициналық мақсатта дайындалған. Бұл рецептураның тарихы Корео дәуіріне дейін барып жетеді, бұл туралы құжаттарда жазылған. Қазіргі кезде маусымды болмаған кезде қарағай бүршіктерінің орнына қарағай инелері қолданылады. Ежелгі заманнан сақталған суреттерде түрлі жағдайларда, мерекелерде, әртүрлі оқиғаларда адамдардың ішімдік ішуі бейнеленген, мысалы, ғалымдар Суль ішіп демалып, қарапайым халық көңілді әңгімелермен уақыт өткізген. Сын Юн бок салған "Жусагеобае" ("Ішу тойын өткізу; Ганьсонг өнер мұражайының қорынан"), Ким Хонның "Жұмақ" ("Таверна; Корея Ұлттық мұражайының қорынан") сияқты суреттерде ішімдік ішу кезіндегі әдет-ғұрыптар, әлеуметтік жіктелу, көңіл көтеру, сондай-ақ табиғаттағы тауларда немесе Жұмақтағы, пабтағы, банкеттегі, жауынгерлік жарыстарда немесе маусымдық рәсімдердегі ішімдік ішу орындары нақты бейнеленген.
Материалдық емес мәдени мұра
Сул – қала және провинция деңгейіндегі материалдық емес мәдени мұра. Жапон отарлауынан кейін дәстүрлі корейлік алкогольдік сусындардың күрт азаюы мен жоғалуы мәдениетті, шеберлікті және алкогольді сақтау үшін қатаң шаралар қабылдауды қажет етті. Осы маңызды қадамдардың бірі – сулды материалдық емес мәдени мұра ретінде жариялау, мұражайлар ашу және тақырыптық туризмді ұйымдастыру болды.