Кіріспе

Будданың шәкірті Будданың көрнекті және жетекші шәкірті Шарипутра (; тибет. ཤཱ་རིའི་བུ་, пали: Sāriputta, мағынасы "Шаридің ұлы", туған аты Упатишья, пали: Upatissa) Будданың ең жақын шәкірттерінің бірі. Ол Будданың Модгальяяна (пали: Moggallāna) есімді тағы бір бас шәкіртімен бірге екі басты еркек шәкіртінің біріншісі саналады. Шарипутра Будданың миссиясында жетекші рөл атқарды және көптеген буддалық мектептерде буддалық Абхидхарманың дамуына үлкен үлес қосты деп есептеледі. Ол Махаяна сутраларында жиі кездеседі, ал кейбір сутраларда буддизмнің Хинаяна мектебін көрсету үшін контрастты тұлға ретінде қолданылады. Тарихшылар Шарипутраның б.з.д. 6-шы немесе 5-ші ғасырда ежелгі Үндістанның Магада патшалығында дүниеге келгенін айтады. Буддалық мәтіндерде Шарипутра мен Модгальяяна балалық шақта достас болғаны, бірақ жас кезінде рухани ізденіске шыққандары айтылады. Олар сол замандағы басқа ұстаздармен рухани шындықты іздеп, Будданың үйретімен танысып, оның басшылығымен монахтар болып қабылданды. Будда осы екі досын өзінің ең жақын шәкірттері деп жариялады. Шарипутра монахқа қабылданғаннан кейін екі аптадан соң архат дәрежесіне жеткендігі айтылады. Бас шәкірт ретінде Шарипутра Сангхада жетекшілік рөл атқарып, монахтарға күтім жасау, оларға медитация үшін нысандар тағайындау және доктринаны түсіндіру сияқты міндеттерді орындады. Будданың басқа монахтарды қабылдауға рұқсат берген алғашқы шәкірті Шарипутра болды. Шарипутра Буддадан аз уақыт бұрын туған жерінде қайтыс болып, кремацияланды. Буддалық мәтіндерге сәйкес, оның қалдықтары Джетавана монастырында сақталған. 1800 жылдардағы археологиялық зерттеулер оның қалдықтары кейінгі патшалар тарапынан Үндістан субконтинентіне таратылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Шарипутра Будданың маңызды және дана шәкірті ретінде есептеледі, әсіресе Тхеравада буддизмінде оған екінші Буддаға жақын мәртебе беріледі. Буддалық өнерде ол көбінесе Будданың оң жағында бейнеленеді. Шарипутра буддалық монахтар ережелерін қатаң сақтағанымен, сондай-ақ даналығымен және оқыту қабілетімен танымал болды, осыған байланысты оған "Дхарманың генералы" (санскрит: Dharmasenāpati; пали: Dhammasenāpati) деген лақап ат қойылды. Шарипутра Будданың ең дана шәкірті саналады. Оның әйел аналогы Кшема (пали: Khemā) болды.

Өмірбаян

Буддалық мәтіндерге сәйкес, толық ағартылған Будда әлемге келген кезде, оның әрқашан басты шәкірттері болады. Қазіргі Будда, Гаутама үшін оның басты ер шәкірттері Шарипутра мен Маудгальяяна, ал басты әйел шәкірттері Хема мен Упалаванна болды. Буддавансаға сәйкес, бұрынғы Буддалардың барлығы осы үлгіні – екі басты ер шәкірт және екі басты әйел шәкірт таңдауды – ұстанған. Неміс буддалық ғалымы және монах Ньянапоника Тера Буддалардың әрқашан екі басты шәкірт таңдауының себебін, әр шәкірттің ерекше дағдыларына сәйкес жауапкершілікті теңестірумен түсіндіреді. Пали каноны бойынша, тым алыс өткенде Шарипутра Сарада есімді бай адам болып дүниеге келді, ол байлығын жұмсап, көптеген ізбасарлары бар аскет болды. Сол кезде Сарада мен оның ізбасарларына бұрынғы Будда, Аномадасси Будда келіп, Аномадасси Будда мен оның басты шәкірттері уағыз айтты. Аномадасси Будданың алғашқы басты шәкірті Нисабханың уағызын естіген соң, Сарада шабыттанып, болашақ Будданың бірінші басты шәкірті болуға бел буды. Одан кейін ол бұл тілегін Аномадасси Будданың алдында айтты, ол болашаққа қарап, тілегінің орындалатынын жариялады. Алдын ала болжамды естіген соң, Сарада жақын досы Сириваддханаға барып, сол Будданың екінші басты шәкірті болуға шешім қабылдауын сұрады. Содан кейін Сириваддхана Аномадасси Будда мен оның ізбасарларына үлкен сыйлық берді, сондай-ақ ұсынылған тілегін жасады. Аномадасси Будда болашаққа қарап, Сириваддхананың тілегі де орындалатынын жариялады. Екеуі де содан кейін өмірлерінің қалған бөлігін және көптеген болашақ өмірлерін жақсылыққа арнады. Буддалық аңыз бойынша, бұл ниет Гаутама Будданың кезінде орындалды, Сарада Шарипутра болып, ал Сириваддхана Маудгальяяна болып қайта туды.

Ерте өмір

Буддистік мәтіндер Шарипутраның Упатишья (пали: Upatissa) деген атпен ежелгі Үндістанның Магадха патшалығындағы Раджагахаға жақын ауылдағы бай отбасында туғанын айтады. Мұласарвастивада дәстүрінің мәтіндерінде ол әкесінің атымен аталыпты, ал Тхеравада дәстүрінің пали түсіндірмелері оның туған ауылының атымен аталғанын көрсетеді. Қытай буддасы Факсиан Шарипутраның туған ауылын Нала (Налака) деп, ал қытайлық саяхатшы Сюаньцзан Қалапинака деп атаған. Ауыл қазіргі Сарышақ, Чандиман (Чандимау) немесе Наннан (дұрыс орын деп есептеледі) деп әртүрлі анықталған. Упатишьяның "алтын түсті" терісі болған деп сипатталады. Оның алты бауыр-сіңлісі болған: үш інісі – Упасена, Кунда және Ревата, үш қарындасы – Кала, Упакала және Сисупакала. Оның барлық бауырлары Будданың архат шәкірттеріне айналған. Пали дәстүрінде Упатишьяның әкесі Вангунта деп, ал Мұласарвастивада дәстүрінде Тишья (пали: Тисса) деп аталған. Упатишьяның анасы Шари (кейде Рупашари, Шарика немесе Шарадвати деп те аталған), себебі оның көзі шарика құсына ұқсаған. Анасының арқасында Упатишья кейін Шарипутра (Шаридің ұлы) және кейде Шарадватипутра (Шарадватидің ұлы) деп танылған. Упатишья Колитамен (кейін Маудгальяна деп аталған) бір күні туған. Ол көрші ауылдың баласы, оның отбасы жеті ұрпақтан бері Упатишьяның отбасымен дос болған және бала кезінен онымен жақын болған. Упатишья мен Колита екеуі де білім арқылы Веданың шеберлеріне жеткен және көптеген жастарды өзіне бауырлар еткен. Бір күні Раджагахадағы мереке кезінде екі досқа өмірдің тұрақсыздығы айқын болды, соның нәтижесінде олардың рухани құлшынысы оянды. Тұрақсыз материалдық дүниенің мәнсіздігін түсінген екі дос аскеттер болып, жаңа туудан құтылудың жолын іздеуге шықты. Мұласарвастивада мәтіндерінде екі дос сол кездегі Үндістанның алты ірі ұстазына барған, бірақ олардың ешқайсысының дұрыс жолы жоқ екенін түсінген. Пали мәтіндеріне сәйкес, екі дос және олардың ізбасарлары жақын жерде тұратын аскет Санджая Вайратипуттаның (пали: Санджая Белаттапутта) студенттеріне айналған. Пали мәтіндері Санджаяны Үнді скептиктері дәстүріндегі ұстаз ретінде сипаттайды, ал Упатишья мен Колита оның ілімдеріне көңілі толмай, кетіп қалады. Мұласарвастивада мәтіндерінде, қытай буддалық канонында және тибеттік жазбаларда ол медитативтік көруі бар дана ұстаз ретінде бейнеленген, ол ауырып қайтыс болады. Кейбір деректерде ол өзінің аян арқылы Будданың келуін болжаған. Олар іздегенін таба алмағаннан кейін екі дос әрқайсысы өз жолымен кетті, бірақ егер біреуі Нирванаға апаратын жолды тапса, екіншісіне хабарлайтынына уәде берді.

Бас шәкірті

Шарипутра Будданың ең алғашқы басты шәкірті, даналық жағынан ең білгірлісі саналады, бұл атақты ол монахиня Ксемамен (пали: Кхема) бөлісті. Ол Маудгальяянамен бірге бас ер шәкірт атағын бөлісті, және олар екеуі Махападана Суттада «шәкірттердің басты жұбы, ұлы жұп» (пали: sāvakayugaṁ aggaṁ bhaddayugaṁ) деп сипатталған. Махаваггада Будда өзінің екі басты ер шәкіртін – даналық және паранормальдық қабілеттері жағынан ең алдыңғы қатарлы деп жариялады, олар Шарипутра мен Маудгальяяна болды. Мәтіндерде Будданың басқа шәкірттерінің ешқайсысы Маудгальяяна жауап бере алатын сұрақтарға жауап бере алмайтыны, ал Маудгальяяна Шарипутра жауап бере алатын сұрақтарға жауап бере алмайтыны айтылады. Буддалық дәстүрде бірінші басты шәкірт Шарипутра әдетте Будданың оң жағында отыратын, ал екінші басты шәкірт Маудгальяяна сол жағында отыратын. Сондықтан, шәкірттер Будданың оң және сол қолы ретінде буддалық дәстүр мен өнерде бейнеленеді. Шарипутраның басты шәкірт ретіндегі рөлі – Будданың үйретулерін жүйелеу және талдау. Буддалық канон жиі Шарипутраның Буддаға сұрақтар қойып, үйретуін сұрағанын, сондай-ақ өзі мәселелерді түсіндіріп, шәкірттерінен сұрақтар қоятынын көрсетеді, кейде шәкірттерінің білімін тексеру үшін. Будда көбінесе бір тақырыпты ұсынатын, содан кейін Шарипутра оны кеңейтіп, уағыз айтатын. Трипитакада жазылған Дасуттара Сутта және Сангити Суттада Будда арқасын демалдыру қажет екенін айтты және Будда тыңдап отырғанда Шарипутра оның орнына сабақ берді. Дхарманы үйрету қабілеті оған «Дхарманың генералы» (санскрит: Дхармасенапати) атағын сыйлады. Дегенмен, буддалық мәтіндер Шарипутраның да кейбір кемшіліктері болғанын көрсетеді. Катума-суттада жас монахтардың шу шығаруына Будда оларды кетуге бұйырғанда, Будда Шарипутраны монахтарға қарау басты шәкірттердің міндеті екенін түсінбегені үшін сөккен, ал Маудгальяяна осы тұжырымға келді. Басқа бір жағдайда Будда Шарипутраны өлім аузында жатқан Дхананджаниге үйреткені үшін, оны ағартуға жеткізгеннің орнына Брахма әлеміне қайта тууға себеп болғаны үшін сөккен. Шарипутра Будданың монахтар қауымдастығында, яғни Сангхада басшылық рөл атқарды. Буддалық мәтіндерде Шарипутраның Будданың өзі атқаратын монахтар ісін, мысалы, ауру монахтарға көмектесу немесе олардың өлімінен бұрын жақтастарына баруды жиі өз міндетіне алғаны айтылады. Бірде монахтардың тобы басқа жаққа саяхаттауды жоспарлағанда, Будда оларға алдымен Шарипутрадан рұқсат сұрауға бұйырды. Шарипутра Будданың бірінші шәкірті болды, оған оның орнына монахтарды қабылдауға тапсырылды, және Будда оған қабылдау рәсімін үйретті. Сонымен қатар, ол Будданың ұлы Рахуланы да қабылдауға тапсырылды. Шарипутра шәкірттерін тәрбиелегенде, оларға материалдық және рухани көмек көрсетті, сондай-ақ оларға медитация үшін нысан таңдап берді. Саккавибханга суттасында Будда Шарипутраны бала тудырған анамен, ал Маудгальяяны баланың өсуін қадағалайтын мейірбикемен теңеді. Шарипутра шәкірттерді сотапаннаға, яғни ағартудың бірінші сатысына жеткізсе, Маудгальяяна шәкірттерді архаттыққа, яғни ағартудың ең жоғары сатысына жеткізетін. Алайда, Ньянапоника Тера Шарипутраның монахтарды ағартудың жоғары сатыларына жетелеген бірнеше жеке жағдайлардың болғанын атап өтті.

Жеке тұлға

Буддистік мәтіндер Шарипутраны еретиктермен пікір таластырып, оларды дінге қайтаруда белсенді рөл атқарған адам ретінде бейнелейді, бұл оның маңызды қасиеттерінің бірі саналады. Мұласарвастивада дәстүрінде, сол кездегі алты еретик ұстаз буддалықтарға күрес ұсынғанда, Будда Шарипутраны оларға қарсы шығарды. Мұласарвастивада мәтіндерінде Шарипутраның психикалық күшін қолданып, зор дауыл тудырғаны және өзін түрлі бейнелерге айналдырғаны, қарсыластарына жеңіс алып, Саватхи халқын қайта дінге келтіргені айтылады. Девадатта Будданың монахтар қауымында жарық тудырып, Будданың бірнеше шәкірттерін алып кеткенде, Шарипутра қауымды қайта құруда маңызды рөл атқарды. Мәтіндерге сәйкес, Шарипутра мен Маудгальяна жарық туралы естіген соң, Девадаттаның қауымына қосылуға әрекеттенді. Бас шәкірттер қосылғаннан кейін, Девадатта арқасы ауырғанын айтып, Шарипутраға өз орнында уағыз оқуды тапсырды, бірақ Девадатта ұйықтап қалды, ал Шарипутра мен Маудгальяна осы мүмкіндікті пайдаланып, жамағатты Буддаға қайта оралуға итермеледі. Буддистік мәтіндер монастырь ережелерін қалыптастыру еңбегін Шарипутраға жатқызады, оның Буддадан ережелер жасауды сұрағаны айтылады. Шарипутра Буддадан сұрағанда, ол оларды тиісті уақытта белгілейтінін мәлімдеді. Шарипутра адалдығымен және монастырь ережелерін қатаң сақтауымен танымал болды. Бір оқиғада Шарипутра сарымсақпен емделетін ауруға шалдыққан, бірақ Будда монахтарға сарымсақ жеуге тыйым салған ережені бұрынғыда белгілегендіктен, одан бас тартты. Шарипутра Будда ережені жойғаннан кейін ғана оны қабылдады. Тағы бір оқиғада Шарипутра тамақ пісіруден ашкөздікке ұшырайтынын сезіп, одан бас тартуға ант берді. Буддистік түсіндірмеде бірде басқа монахтар садақа жинауға кеткенде, Шарипутра еретиктердің шәкірттерді сынауына жол бермеу үшін монастырды мұқият тазалап, ұйымдастырғаны айтылады. Бірнеше буддалық мәтіндер Шарипутраның бұрынғы өмірінде жыланға айналғанын және оның кейбір тікелейлігінің себебі осы екенін көрсетеді. Махасангхика мәтінінде Будда Шарипутраны кейбір монахтардың дұрыс емес пікірлерін айтуына кедергі келтірмегені үшін күнге тұруға мәжбүрлеп жазалады. Кейінірек басқа монахтар Буддадан жазаны тоқтатуды сұрағанда, Будда Шарипутраның жазаны қабылдау туралы шешімін өзгертуге болмайтынын айтты, өйткені ол жылан болған кезде өз ойын өзгертуге дайын емес еді. Махисасака мәтінінде Шарипутра басқа монах оны дәмді тағамдарды жасырын жеп жүргендігіне күдік танытқаннан кейін, тіпті дәрі ретінде тағайындалған кезде де жемістерден бас тартты. Будда да Шарипутраның жылан ретіндегі өмірін атап, оның тікелейлігін түсіндірді. Маудгальяна психикалық күштерде ең білгір болса да, буддалық мәтіндер Шарипутраның да осындай күштерді көрсеткенін айтады. Әртүрлі мәтіндерде Шарипутраның левитация және басқа өмірлерге бару қабілеті сияқты бірнеше психикалық қабілеттері, сондай-ақ архаттар арасында өткен өмірлерді еске түсіру және болжам жасау сияқты жалпы қабілеттері бар екені айтылады. Бір оқиғада Шарипутра медитация жасап отырғанда якша, немесе рух, оның басына соққы берді. Маудгальяна оқиғаны көріп, Шарипутрадан жағдайы қалай екенін сұрағанда, Шарипутра соққыны байқамағанын және жеңіл бас ауруын ғана сезінгенін айтты. Содан кейін Маудгальяна Шарипутраны аз ескертумен соққыны қабылдай алатын психикалық қабілеті үшін мақтады, бұл Патисамбидамагга мәтінінде "концентрация арқылы араласудың күші" (пали: samādhivipphāra iddhi) мысалы ретінде сипатталған. Мұласарвастивада мәтіндерінде Шарипутра мен Маудгальяна Девадаттаға болашақта ол пратиекабудда болатыны туралы пайғамбарлық беру үшін тозаққа түсті. Бұл сапар кезінде Маудгальяна тозақтағылардың азаптарын жаңбыр жаудырып жеңілдетуге тырысты, бірақ жаңбыр тарап кетті. Шарипутра осыны көргеннен кейін, тозақтағылардың азаптарын жеңілдететін жаңбыр жаудырды, бұл даналыққа негізделген медитация арқылы болды. Мұласарвастиваданың басқа бір мәтінінде Будда Маудгальяяны тігіншілікпен айналысып жатқан Шарипутраны алуға жіберді. Шарипутра тігін жұмысын аяқтағаннан кейін баратынын айтқанда, Маудгальяна өзінің психикалық күшін қолданып, оны күшпен ертіп әкелуге тырысты, бірақ Шарипутраға ешқандай әсер етпеді. Шарипутра оған алдымен қайтуды бұйырғанда, Маудгальяна Буддаға қайта оралды және Шарипутраның келгенін көрді. Мұны көрген Маудгальяна психикалық қабілеттердің күші даналықтың күшіне жете алмайтынын айтты.

Өлім

Буддистік мәтіндердің барлығы Шарипутра Буддадан аз уақыт бұрын қайтыс болғанын айтады, ал мәтіндер көбінесе оның туған қаласында қайтыс болғанын көрсетеді. Пали түсіндірмелеріне сәйкес, Шарипутра бір күні медитациядан оянғанда, медитативтік түсінігі арқылы басты шәкірттердің Буддадан бұрын паринирванаға жетуі керек екенін, ал өзінің өмір сүруге тағы жеті күні бар екенін сезген. Содан кейін Шарипутра анасына буддизмді үйрету үшін туған қаласына сапар шегеді, ол әлі буддизмге өтпеген еді. Анасын дінге өткізгеннен кейін, Шарипутра Буддадан бірнеше ай бұрын Картика айының толу күнінде бейбіт қайтыс болды. Бірақ, Мұласарвастивада мәтіндеріне сәйкес, Шарипутра Будданың өлімін көргісі келмегендіктен өз еркімен паранирванаға қол жеткізді, ал кейбір деректерде ол Маудгальяянаның қарсы діни топтан зор соққыға ұшырап, өлімге жеткеннен кейін паранирванаға қол жеткізуді ниеттенгенін айтады. Сарвастивада есебінде, Шарипутра мен Маудгальяяна екеуі де Будданың өлімін көргісі келмегендіктен бір күні өз еркімен паранирванаға қол жеткізді. Әңгіменің бірнеше нұсқасында, буддалық космологиядан келген түрлі көктегі жандар Шарипутраның өліміне жақын кезде оған құрмет көрсету үшін келгендігі айтылады. Шарипутраның жерлеу рәсімі Раджгир қаласында өтті, ал оның денесі кремацияланды. Оның реликвиялары Шарипутраның көмекшісі Кунда арқылы Шравастидегі Буддаға жеткізілді. Анупада сутта Будда Шарипутраның зиялы қабілетін және ізгілігін мақтап, оған мақтау айтты. Дигханикая түсіндірмесіне сәйкес, Будда Шарипутраның реликвияларын Джетаванадағы цетияда сақтады. Ал Мұласарвастивада мәтіндерінде реликвиялар Анатапиндикаға берілді, ол ступа салып, реликвияларды Джетаванада орналастырды.

Әбдіхарма

Шарипутра буддалық Трипитаканың Абхидхарма мәтіндерін әзірлеуде маңызды рөл атқарғаны айтылады. Буддистік ғалым-монахтар Ревата Дхамма мен Бхикху Бодхи Абхидхарманы «доктринаның абстрактілі және жоғары техникалық жүйеленген түрі» деп сипаттайды. Тхеравада дәстүріне сәйкес, Абхидхарма немесе «Жоғары Дхарма» Будданың деваларға Таватимса көгінде жаңбырлы маусымды өткізген кезде уағыздағаны айтылады. Будда күн сайын жерге оралып, Шарипутраға қорытынды беріп, ол осы ілімдерді жіктестіріп, қайта реттеп, шәкірттеріне Абхидхарма Питака болып білінетін түрінде жеткізген. Дегенмен, буддизмнің сарвастивада мектебінің әртүрлі бағыттары Абхидхарманың жеті кітабының әрқайсысын түрлі авторларға жатқызады. Шарипутра қытайлық сарвастивада дәстүрінде Сангитипараяның авторы, ал санскрит және тибет сарвастивада дәстүрлерінде Дхармаскандханың авторы ретінде танылады. Сарвастивада мектебінің бір тармағы – Ваципутрия дәстүрінде Шарипутра Абхидхарманы Рахулаға жеткізгені, ал ол кейіннен оны мектептің негізін қалаушы Ваципутраға бергені айтылады. Буддистік дәстүрде Абхидхарманың авторы ретінде Шарипутра Абхидхармашылардың қадірлісі саналады. Француз дін зерттеушісі Андре Мигот Абхидхарма император Ашоканың заманынан бұрын қалыптаспағанын, сондықтан оны тарихи Шарипутраға жатқызу мүмкін емес дейді, әсіресе қазіргі ғалымдар білетін нұсқасын. Ағылшын тарихшысы Эдвард Дж. Томас Абхидхарманың дамуын б.з.д. үшінші ғасыр мен б.з. бірінші ғасыры аралығында болғанын айтады. Бірақ Мигот Абхидхарманың қарапайым түрі ерте буддизмде, қазіргі формада қалыптасып, жазылмас бұрын болғанын мәлімдейді. Мигот Куллавагга мәтіндеріндегі «Матрка» Питаканың Абхидхарма Питаканың алғы күші ретінде еске алынғанын көрсетеді. Миготтың пікірінше, Ашокавадана мәтіндеріне сәйкес, бірінші буддалық кеңесте Махакашьяпа оқыған Матрка Питака, уақыт өте келе метафизикалық ерекшеліктерге ие болып, Абхидхармаға айналған буддалық ілімнің қысқартылған нұсқасы ретінде бастау алған. Томас та Абхидхарманың ертерек тамырлары бар екенін, ол Будданың ілімдерінің қағидаларын талқылау әдісі ретінде, мүмкін, қолда бар материалға сүйене отырып дамығанын айтады. Томасқа сәйкес, әртүрлі будда мектептері өздерінің Абхидхарма еңбектерін жеке-жеке жинақтаған, бірақ оларды жалпы қолда бар материалға негізделген.

Махаяна сүрелерінде

Шарипутра Махаяна сутраларында жиі кездеседі, көбінесе Буддадан үйретуді сұрайды немесе өзі диалогке қатысады. Мигот Шарипутраның Махаяна мәтіндеріндегі тұрақтылығының маңызды екенін айтады, себебі Будданың көптеген ұлы шәкірттері Махаяна әдебиетінде көрінбейді. Мигот Шарипутраның ертедегі Ваципутрия будда мектебіндегі рөлінің, оның Махаяна мәтіндерінде жиі кездесуіне себеп болғанын айтады. Пали канонындағы Шарипутра бейнелері оны Буддадан кейінгі ең дана және күшті архат ретінде көрсетеді, бірақ Махаяна мәтіндері оның бейнесін әртүрліше бейнелейді. Кейбір Махаяна сутралары оны ұлы буддалық шәкірт ретінде бейнелейді, ал басқалары оны Махаяна доктринасын толық түсінбеген, Хинаяна дәстүрінің өкілі ретінде көрсетеді. Буддистік зерттеулер жөніндегі ғалым Дональд С. Лопес кіші мұны "қасақана ирония" деп сипаттайды, бұл Махаяна доктринасының тереңдігін көрсету үшін жасалған, тіпті ең дана "Хинаяна" шәкіртінің оны түсінуде қиындықтарға тап болатынын көрсету арқылы.

Вималакирт Сутрасы

Вималакирти сутрасында Шарипутра екіұштылық және бослық сияқты Махаяна ілімдерін түсіне алмайтындай бейнеленген. Сутрада Вималакиртині тыңдап тұрған қадірлі әйел Шарипутраның киіміне гүлдер шашып жібереді. Монастық ережелер гүлдермен әшекейленуге тыйым салғандықтан, ол оларды алып тастауға тырысады, бірақ одан қол жеткізе алмайды. Сосын қадірлі әйел Шарипутраны дұрыс пен бұрыстың екіұштылығына байланып қалғаны үшін кінәлайды. Кейін сутрада Шарипутра қадірлі әйел осылай рухани жағынан жетілген болса, неге әйел бейнесінен өзгермейді деп сұрайды, бұл мәдени сексизмді көрсетеді. Қадірлі әйел өзінің күштерін пайдаланып, Шарипутрамен дене ауыстырып, еркек және әйелдің тек қана иллюзия екенін көрсету үшін жауап береді, себебі Махаяна ілімі бойынша барлық нәрсе бос, сондықтан еркек пен әйел шын мәнінде жоқ.

Праджапарамита сүрелері

Праджнапарамита сутраларында Шарипутра көбінесе праджнапарамитаның нағыз мағынасына қарама-қарсы тұрған ретінде бейнеленеді. Асташасарика Праджняпарамита сутрасында Шарипутра праджнапарамитаның түпкі мағынасын түсіне алмайды және оның орнына шәкірті Субхутиден нұсқау алуға тиіс деп суреттеледі. Буддизм ғалымы Эдвард Конзе айтуынша, сутрада Шарипутра екіұштылықтармен айналысып, праджнапарамитаның шынайы мәнін ұға алмайтындай етіп көрсетілген. Махапраджнапарамита сутрасында Шарипутра сұрақтар қойып, нұсқау алатын басты әңгімелесушілердің бірі болып табылады. Конзе Шарипутраға осы сутраны үйрету қажеттігін айтады, себебі оның зор даналығына қарамастан, праджнапарамита доктринасы оның түсінігіне тым жетілген еді. Сутраға Да жиду лун түсіндірмесінде Шарипутра бұрынғы өмірінде бодхисаттва жолын ұстанған, бірақ бір сұраныш иесіне көзін сыйлағаннан кейін, ол көзін жерге лақтырғандықтан, одан бас тартып, Шравака жолына жүзген адам ретінде сипатталған. Дінтану ғалымы Дуглас Осто Шарипутраның Праджапарамита сутраларында Абхидхармамен байланысы болғандықтан, дхармалардың соңғы шындық екендігін үйрететіндігіне байланысты осылай бейнеленгенін айтады. Бұл Праджнапарамита сутраларының негізгі тұжырымдарына қайшы келеді, олар барлық дхармалар бос екенін үйретеді, осылайша Шарипутраны идеалды қарсы тұрушыға айналдырады.

Басқа да Махаяна сутралары

Шарипутра Жүрек сутрасында маңызды рөл атқарады, онда оқыту оған бағытталған. Шарипутра Махаяна бодхисаттвасы Авалокитешварадан даналықты қалай дамыту керектігін сұрап, сутраның оқылуына себепкер болады. Авалокитешвараның Шарипутраға берген жауабы сутраның мазмұнын құрайды. Авалокитешвара сутраны аяқтағаннан кейін Будда оқытуды мақұлдайды, ал Шарипутра, Авалокитешвара және жиналған қауым қуанышқа бөленеді. Лотос сутрасында Будда буддалардың жоғары даналығы және Дхарманы үйрету үшін шеберлік құралдарын (санскрит: upāya) пайдалану туралы айта бастайды, бұл жиналған архаттарды қыңырқалтады. Содан кейін Шарипутра Буддадан басқа жандардың пайдасы үшін оқытуларын түсіндіруді сұрайды, осылайша Будда Лотос сутрасын оқытуға итермелейді. Кейін Будда Шарипутраның бұрынғы өмірлерінде бодхисаттва жолын ұстанғанын, бірақ осы өмірде оны ұмытып, Шравака жолын ұстанғанын түсіндіреді. Будда Шарипутраға ол да буддалыққа жететініне сендіреді және Шарипутраның болашақта Падмапрабха Буддасы болатынын жариялайды. Ұзын Сухавативуха сутрасында жиналған үлкен архаттардың тізімінде Шарипутра үлкен архаттардың он бесіншісі ретінде есімдері аталады, ал Қысқа Сухавативуха сутрасында ол бірінші болып көрсетілген.

Ескерткіштер

VII ғасырдағы қытай саяхатшысы Сюаньцзянның баяндамасына сәйкес, Шарипутра мен Маудгальянаның реліквилері Үндістанның Матура қаласында Ашока патша салған ступаларда табылды. Алайда, 1999 жылға дейін қытай паломниктері мен буддалық мәтіндерде айтылған орындарда мұндай жайттарды растайтын археологиялық есептер жоқ болды, бірақ басқа жерлерде табыстар болды. 1851 жылы археологтар Александр Каннингем мен лейтенант Фред. С. Мейси Санчи қаласындағы ступалардың бірін қазғанда, ішінде сүйек сынықтары бар құмтас қораптарды тапты. Оларға брахми жазуымен Шарипутра мен Маудгальянаның есімдері жазылған. Шарипутраның қорабында сандал ағашының бөліктері болды, Каннингем бұл Шарипутраның өртеу тақтарының бір бөлігі деп санайды. Шарипутраның қорабы оңтүстікке, ал Маудгальянаның қорабы солтүстікке орналастырылған. Каннингемнің сөзіне қарағанда, ежелгі Үндістанда адамдар діни рәсімдер кезінде шығысқа қарап отырып, тіпті "алды" деген сөзді шығыс (пара) деп, "оң" деген сөзді оңтүстік (дакшина) деп, ал "сол" деген сөзді солтүстік (вами) деп қолданған. Сондықтан қораптардың орналасуы әрбір шәкірттің оң және сол қол шәкірті ретіндегі салыстырмалы орнын білдіреді. Бұл орналасу Будданың дәстүрлі түрде шығысқа қарауымен де түсіндіріледі, онда оңтүстік оның оң жағы, ал солтүстік сол жағы болар еді. Каннингем мен Мейсидің жақын маңдағы Сатдхара қаласындағы ступаларды қазғанда, екі басты шәкірттің есімдері жазылған тағы бір жұп қорап табылды. Каннингемнің пікірінше, шәкірттер қайтыс болғаннан кейін Ашока патшаның кезіне дейін реликвилер Раджагаха маңындағы ступаларда сақталған, содан кейін бүкіл Үндістанға таратылған. Ғалымдар Сунга патшасы да Будда мен оның басты шәкірттерінің реликвилерін ұқсас түрде қайта бөлістіріп, оларды сақтау үшін Санчидегідей ступалар салған болуы мүмкін деп болжайды. Кейін Каннингем мен Мейси өздерінің табылғандарын бір-бірімен бөлісті, Мейси Сатдхара реликвилерін Ұлыбританияға алып келді және 1866 жылы Лондондағы Виктория және Альберт мұражайына уақытша берді. 1921 жылы Мейсидің ұлынан мұражай оларды сатып алды. Каннингем өзінің табылғандарын екі кемемен Ұлыбританияға жеткізді, бірақ олардың бірі суға батып, Санчи реликвилері жоғалды деп есептеледі. Алайда, тарихшы Торкель Брекке Мейси барлық реликвилерді өзімен алып кеткенін, сондықтан Санчи реликвилері Сатдхара реликвилерімен бірге Ұлыбританияға барғанын айтады. ХХ ғасырдың басында Үндістан мен Бірмадағы буддалық ұйымдар британ үкіметіне реликвилерді Үндістанға қайтаруға талап ете бастады, олардың онда лайықты құрметке ие болуын қалады. Виктория және Альберт мұражайы бастапқыда қарсылық көрсеткенімен, британ үкіметі дипломатиялық себептермен реликвилерді қайтаруға бұйрық берді. 1947 жылы буддалық ұйымдармен жасалған келісімге сәйкес, реликвилер буддалық Шри-Ланкаға жеткізілді, онда олар Коломбо мұражайында уақытша көрмеге қойылды. Үндістанда қалған реликвилердің бір бөлігі 1952 жылы Санчидегі Четиягири вихарасында сақталды.

Мұра

Будданың басты шәкірті ретінде Шарипутра буддизмде, әсіресе Тхеравада дәстүрінде ерекше маңызды тұлға саналады. Буддистік ғалым Реджинальд Рейдің айтуынша, Шарипутра Пали канонындағы ең ұлы архат және канонда екінші Буддаға жақын деп есептеледі. Бір мәтінде ол «Дхарма патшасы» (санскрит: Дхармараджа) деп аталады, бұл атақ әдетте Буддаға арналған, ал бірнеше мәтінде ол «Дхарма дөңгелегін айналдыратын» адам ретінде сипатталады, бұл әдетте Буддалармен байланысты. Пали канонында Будда оның терең үйрету қабілетіне сенгендіктен, Шарипутра бірнеше сутталардың негізгі түсіндірушісі ретінде есептеледі. Индолог Алекс Уэйман Шарипутраны төрт брахма вихараның үлгісі ретінде сипаттайды және Будданың оған Сангха басшылығын сеніп тапсыруының себебі осы қасиеттер екенін айтады. Буддалық өнерде ол көбінесе Будда мен Модгальянаның қасында бейнеленеді, Шарипутра әдетте Будданың оң жағында, ал Модгальяна Будданың сол жағында бейнеленеді. Ньянапоника Тераның айтуынша, бұл бейнелер өмірде алған олардың салыстырмалы орнын көрсетеді, Шарипутра Будданың оң қолы болған. Махаяна буддизмінде Будданың оң және сол жағындағы иконография кейде басқа тұлғалар үшін де қолданылады, мысалы Махаяна бодхисаттвалары Самантабхадра мен Маньюшри, немесе шәкірттері Ананда мен Махакашьяпа. Бірмада Шарипутра ғибадат етушілерге даналық сыйлайды деп есептеледі және қорғаныш ритуалдарында жиі құрмет көрсетілетін сегіз архаттың бірі болып табылады. Шарипутра Будданың басты шәкірттерінің көпшілігімен байланысты орман буддизміне қарағанда, ғылыммен айналысу және тұрақты монахтық өмір салтын ұстанумен ерекшеленеді. Рей Шарипутраны ежелгі Косамбиде дамыған Оңтүстік буддизмнің идеалын бейнелеген «прототиптік» буддалық қасиетті ретінде сипаттайды. Алайда, Рей кейбір Пали мәтіндері, мысалы Удана мен Терагата, Шарипутраны орман қасиеттісі ретінде бейнелейтінін айтады. Ол Пали мәтіндерінде оған байланысты кем дегенде екі дәстүр бар екенін – орман және ғылымды – көрсетеді. Мигот Шарипутраның ғылыми сипатын жоққа шығаратын мәтіндерді ең ерте деректер ретінде анықтайды және тарихи Шарипутра Пали канонында сақталған тұлғадан өзгеше болды деп мәлімдейді. Ол Шарипутраның ежелгі Косамби аймағында қасиетті ретінде құрметтелгенін және Буддизмнің ертедегі Стхавира мектебі оның ғылыми жағын сол кездегі аймақтағы дәстүрлі құндылықтарға сәйкес дамытқандығын, бұл Шарипутраның бастапқыда орман қасиеттісі болғанын көрсетеді деп санайды. Рейдің айтуынша, Шарипутраның ғылыми сипаты кейінірек қосылған мәтіндердің нәтижесі болуы мүмкін, бірақ оны дәлелдеуге жеткілікті мәлімет жоқ.