Кіріспе

Нуннавут инуиттерінің заңды өкілі Nunavut Tunngavik Incorporated (NTI; , ) – Нуннавут инуиттерінің туған жер келісімдері мен келісімдерді талқылау мақсатындағы заңды өкілі. NTI, Makivik Corporation, Nunatsiavut және Inuvialuit Regional Corporation, төрт аймақтық жер талаптары ұйымдарының президенттері ұлттық орган – Инуиттік Тапириит Канатамиді (ITK) директорлар кеңесі ретінде басқарады. НТИ Нуннавут үкіметі құрылғаннан кейін де Нуннавутта маңызды рөл атқарады. Инуиттер атынан Нуннавут жер талаптары туралы келісімге қол қойған Туннавик федерациясының мұрагері ретінде НТИ Канада үкіметі мен Нуннавут үкіметінің Нуннавут жер талаптары туралы келісімді толық орындауын және барлық тараптардың міндеттемелерін орындауын қамтамасыз етеді. NTI-ге он мүшеден тұратын директорлар кеңесі басшылық етеді. Директорлардың үшеуі – Президент, Бірінші вице-президент және Екінші вице-президент – 16 жасқа толған және одан үлкен Нуннавут жер талаптары келісімінің иеленушілерімен тікелей сайланады. Директорлардың алтауы – Нуннавутта орналасқан үш аймақтық инуиттік қауымдастығының президенттері мен вице-президенттері. Төрт мүшелі атқару комитетіне NTI және үш РИА президенттері кіреді.

Мандат

НТИ-нің миссиясы – «Нунавут жері туралы келісім» арқылы «инуиттердің экономикалық, әлеуметтік және мәдени тұрмысын жақсарту». НТИ бастапқыда саяси белсенділердің ұйымы ретінде құрылған. Қазір ол «Нунавут жері туралы келісім» (NLCA) басқаруға жауапты ұйым болғанымен, инуиттердің құқықтарын қорғаушылық қызметін де жалғастыруда. НТИ инуиттер мен инуиттік ұйымдарға NLCA бойынша өздерінің құқықтары мен міндеттерін түсінуге көмектесуде жетекші рөл атқарады. Өз құқықтары мен мүмкіндіктерін пайдалануды көздейтін әрбір адам үшін NLCA-да не делінгенін білу – алғашқы қадам. Нунавут үкіметі Нунавут тұрғындарының мүдделерін қорғайды, ал НТИ – Нунавуттағы инуиттердің құқықтарын қорғайды.

Тарих

Қазір Нунавут деп белгілі аймақ 1999 жылдың 1 сәуірінде 1993 жылғы Нунавут заңы мен 1993 жылғы Нунавут жер дауы туралы келісім заңы арқылы Солтүстік-Батыс Территорияларынан ресми түрде бөлініп шықты.

Директорлар кеңесі

2021 жылы басқарма құрамына президент Алуки Котиерк, вице-президент Джеймс Этуолок, Китикмеот Инуиттер қауымдастығының президенті Стэнли Анаблак, KIA вице-президенті Клара Евалик, Киваллик Инуиттер қауымдастығының президенті Коно Таттуинэ, Киваллик Инуиттер қауымдастығының вице-президенті Тагак Керли, Кикиктани Инуиттер қауымдастығының президенті ПЖ Акиагок және Кикиктани Инуиттер қауымдастығының вице-президенті Олайук Акесук енді.

Департаменттер

ҰТИ он бөлімнен тұрады: Жер және ресурстар, Жабайы табиғат, Талаптарды іске асыру, Адам ресурстары, Бизнес және экономикалық даму, Байланыс, Заңдық қызметтер, Қаржы, Әкімшілік және Әлеуметтік-мәдени даму.

Нуньавут жері туралы келісім

1993 жылы мамыр айында инуиттер мен Канада үкіметі арасында қол қойылған Нунавут жер талаптары туралы келісім – НТИ үшін саясаттың басымдықтары мен бағыттарын анықтайтын негізгі құрылым. Саясат және бағдарламалық басымдықтар инуиттердің немесе үкіметтің орындалмаған міндеттемелеріне байланысты айқындалады. Басымдықтар инуиттердің үздіксіз міндеттемелерін орындау қажеттілігінен туындауы мүмкін. Инуиттерді Нунавуттың Тунгавик федерациясы өкілдік етті, ол кейіннен Nunavut Tunngavik Inc. болып өзгерді. Канада Үкіметі және Солтүстік-Батыс территориялар Үкіметі Королева атынан NLCA-ға қол қойды. NLCA тіл, мәдениет және әлеуметтік саясат саласында NTI сияқты инуиттік ұйымдарға арнайы міндеттер жүктеу арқылы осы жағдайды қорғауға мүмкіндік береді. Бұл міндеттерді тікелей НТИ немесе белгіленген инуиттік ұйымдар орындай алады. NLCA инуиттерге көптеген құқықтар мен пайдалар әкеледі. NLCA инуиттердің Канаданың тарихына, ұлттық ерекшелігіне және Арктикадағы егемендігіне қосқан үлесін мойындайды. NLCA қол қойылғаннан және Канада заңнамасына енгеннен кейін, Тунгавик федерациясы Нунавут TFN НТИ-ге айналды. НТИ NLCA-ның барлық 42 бабының орындалуын қамтамасыз ету үшін құрылды. НТИ бүгін де осы баптарды іске асыруда. Сондай-ақ, НТИ NLCA-да белгіленгендей, инуиттердің құқықтары мен пайдаларын қорғау үшін жұмыс істейді.

Ұйым

Ұйымды басқаруға сегіз мүшеден тұратын директорлар кеңесі жетекшілік етеді. Директорлар кеңесіне NTI президенті, вице-президенті, сондай-ақ үш аймақтық инуиттік қауымдастықтардың президенттері мен вице-президенттері кіреді. NTI президенті мен вице-президенті әрқайсы төрт жылдық мерзімге сайланады. NTI-де бес мүшеден тұратын атқару комитеті де бар. NTI президенті мен вице-президенті және үш аймақтық қауымдастықтың президенттері атқару комитетін құрайды. Кембридж шығанағында, Ранкин шығанағында, Икалуит және Оттавада NTI үшін шамамен 75 адам жұмыс істейді. NTI қызметкерлерінің көп бөлігі инуиттер. NTI-нің басшылары, директорлар кеңесі және қызметкерлерінің барлығы NLCA-ның іске асырылуын қамтамасыз ету үшін жұмыс істейді.

Өмірбаян

Нуннавут – инюкт тілінде «біздің жеріміз» – Канаданың шығыс Арктикасындағы инуиттердің отаны, мемлекеттік басқаруы бар аумақ. 1993 жылы Нунавут бойынша инуиттердің өткізген дауысы мен Канада Парламенті Нунавут келісімін бекітті. 1999 жылдың 1 сәуірінде Нунавут үкіметі мен Нунавут территориясы құрылғанда, бұл «мемлекет пен оның түпкілікті халқы арасында қол жеткізілген ең ірі және толыққанды жер дауының шешімі» болды. 1960 жылдардың соңында жас инуит ер және әйелдері Черчилль (Манитоба), Уайтхорс (Юкон) және Оттавадағы орта мектептер мен кәсіптік оқу орындарын бітіріп, түрлі аймақтардан келген жастармен кездесіп, ортақ мәселелерді талқылап, саяси өзгерістерді қарастыру мүмкіндігіне ие болды. Осының нәтижесінде 1970 жылы осы жас түлектер екі ұйым құрды. Бастапқы халықтардың құқықтары жөніндегі комитет (COPE) 1970 жылдың қазан айында Банкс аралындағы мұнай сейсмикалық жұмыстарына жауап ретінде құрылды, бұл жұмыс жергілікті аңшылардың күнкөрісіне қауіп төндірді. Шығыс Арктикада 1971 жылы Канаданың инуиттік тапирисаты (ITK) құрылды. 1973 жылы ITK инуиттердің жерді пайдалану және иемдену жобасын бастады, онда жерді пайдалану картасы немесе кері карталау әдістемелері қолданылды. Нәтижесінде Канада бойынша инуиттермен тығыз жұмыс істеген сарапшылар тобының зерттеулеріне негізделген үш томдық басылым жарық көрді. Жобаны басқарған Милтон Фрименнің айтуынша, ол «Маккензи өзенінен шығыс Баффин аралына дейін созылған Солтүстік-Батыс территориясындағы инуиттердің жерді пайдалану аумағын құжаттады» және «инуиттердің осы үлкен солтүстік жерді ежелден пайдаланып, қоныстанғанын және оны бүгінге дейін пайдаланып, қоныстанғанын растайтын ақпаратты» ұсынды. Хью Броди 1976-1978 жылдары Солтүстік Баффин аймағындағы үйлестіруші ретінде жобада жұмыс істеді. Ол сонымен қатар Солтүстік-Батыс территориясының барлық қауымдастықтарынан инуиттердің жерді иемдену туралы пікірлерін жинақтап, бір жинаққа біріктірді. 2018 жылдың 5 қыркүйегіндегі Калгари университетінің Children First Canada және O'Brien Public Health институтының «Балаларды тәрбиелеу» атты есебінде Нунавут Канададағы нәресте өлімі көрсеткішінің (IMR) ең жоғары деңгейін көрсетті – 1000 тірі туған балаға 17.7, бұл Канаданың орташа IMR көрсеткішінен (4.7) әлдеқайда жоғары. Нунавут Туннавик Incorporated президенті Алуки Котьерк бұл жағдай кейбір нунавуттық балалардың қиын өмірлік жағдайларына «ашуды тудырады» деп үміттенеді. Статистика Канада, Канаданың денсаулық сақтау ақпарат институты (CIHI), Канаданың денсаулық сақтау зерттеу институттары (CIHR), Health Canada, Канаданың қоғамдық денсаулық сақтау агенттігі (PHAC), Канада педиатриялық қоғамы, ЮНИСЕФ есептері және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) есептерінен жиналған деректерге негізделген есеп Канаданың IMR көрсеткіші басқа барлық еуропалық OECD елдерінен жоғары екенін көрсетті және барлық OECD елдерімен салыстырғанда Канада 44 елдің арасында 30-орында тұр.