Кіріспе

Смитсонов институтының мұражайы

Африка өнерінің ұлттық мұражайы – Смитсонов институтының Африка өнері мұражайы, АҚШ астанасының Ұлттық алаңында орналасқан. Оның коллекциясына Сахара аймағынан төменгі және Солтүстік Африкадан 9 000 дәстүрлі және қазіргі заманғы африкалық өнер туындылары, 300 000 фотосурет және 50 000 кітапханалық том кіреді. Бұл мұражай Америка Құрама Штаттарында африкалық өнерге арналған алғашқы мекеме болды және ең ірі коллекция болып табылады. «Вашингтон Пост» газеті бұл мұражайды халықаралық өнер әлемінің негізгі тірегі және АҚШ-тағы қазіргі африкалық өнердің маңызды орталығы деп атады. Мұражай 1964 жылы Капитолий төбесінде бұрынғы Сыртқы істер қызметінің қызметкері тарапынан құрылды. Коллекция Африканың дәстүрлі өнеріне және афроамерикандық мәдени мұраны оқытуға бағытталған білім беру миссиясына негізделген. Мұражайдың ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз ету үшін, құрылтайшы Конгресске Смитсоновтың басқаруымен мұражайды қабылдау туралы ұсыныс жасады. 1979 жылы Смитсонов институтына қосылып, екі жылдан кейін Африка өнерінің ұлттық мұражайы болып өзгерді. 1987 жылы Ұлттық алаңға жақын және басқа Смитсонов мұражайларының іргесінде, негізінен жер астында жатқан жаңа ғимарат аяқталды. Бұл Смитсонов институтының ең кішкентай мұражайларының бірі. Африка өнері мұражайы келесі жиырма жылда ғылыми бағытқа көшті, әлеуметтік бағдарламаларға көңіл бөлді. Ол тарихи маңызы бар дәстүрлі және қазіргі заманғы туындыларды жинады. Көрмелерде жеке авторлардың және қарызға алынған жұмыстар, сондай-ақ кең ауқымды көрмелер ұсынылады. Мұражай жыл сайын екі-үш уақытша көрме және ондаған арнайы шаралар өткізеді. Мұражай атауының қысқартылған түрі – NMAfA.

Тарих

1950 жылдардың аяғында америкалық Сыртқы істер қызметінің қызметкері Уоррен М. Роббинс Гамбург қаласына жақын жердегі антикварлық дүкеннен 32 африкалық өнер туындысын сатып алды. 1963 жылы ол коммерциялық емес білім беру институты және мәдени орталық – Мәдениеттер аралық қарым-қатынас орталығын құрды. 1964 жылы Капитолий төбесіндегі Фредерик Дуглас үйі сатылымға шықты. Роббинс барлық жинаған ақшасын сатып алу бағасының жартысына қолма-қол төлеп, қалғанын ипотекаға алды. Мәдениеттер аралық қарым-қатынас орталығы жинаған қаражат Роббинске Африка өнерінің мұражайын құруға мүмкіндік берді. Мұражай 1964 жылы Африка өнерінің мұражайы ретінде ресми түрде ашылды, ал оның алғашқы көрмесі коллекциядан және екі қосымша туындыдан тұрды. Роббинс мұражайдың қызметі негізінен дәстүрлі африкалық өнерге және қара мәдени мұрасын оқытуға бағытталды. Сонымен қатар, ол 1960 және 1970 жылдардағы Қара өнерлер қозғалысының Америкалықтардың африкалық мәдениеттерге деген көзқарасын өзгертуге жасаған күш-жігеріне сәйкес, американдық нәсілдік саясатқа қызығушылық танытқан адамдар үшін қолайлы кездесу орны болды. Роббинс өзінің мұражайын "мұражайы бар білім беру бөлімі" деп атады. 1976 жылға қарай Африка өнерінің мұражайында 20 қызметкер жұмыс істеді, 6000 экспонаттан тұратын коллекциясы болды және Роббинс Африкаға алғаш рет сапар шекті. Мұражайдың болашағын қамтамасыз ету үшін Роббинс ұлттық заң шығарушы органға (Конгресске) өзінің мұражайын Смитсониан институтына – мұражайлар мен зерттеу орталықтарының федералдық тобына қосуға шақыру жасады. Өкілдер палатасы 1978 жылы Джон Брэдемас, Линди Боггс, Рон Деллумс, Конгресс қаралар кокусы және бұрынғы вице-президент Хьюберт Хамфридің қолдауымен бұл жоспарды мақұлдады. Смитсониан институтының директорлары келесі жылы мұражайды қабылдап, коллекцияны қалалық үйлерден лайықты мұражайға көшіру жоспарларын бастады. 1981 жылы мұражай Ұлттық Африка өнері мұражайы деп аталды. 1983 жылдың басында Сильвия Уильямс мұражай директоры болды. Сол жылы Смитсониан институты Ұлттық алаңда Африка өнерінің мұражайына арналған жаңа ғимараттың іргетасын салды. Кешен көбінесе жер астында орналастырылды және 1987 жылдың қыркүйегінде ашылғаннан кейін мұражайдың көрме алаңын кеңейтті. Уақыт өте келе африкалық өнерге деген көзқарас этнографиялық қызығушылықтан олардың шеберлігі мен эстетикалық қасиеттері үшін дәстүрлі заттарды зерттеуге ауысты. Уильямс мұражайға ғылыми, өнер тарихшысы тұрғысынан қарады және олардың нақты құндылығы белгілі болмағанда тәуекелге ұшыраған, қымбат туындыларды іздеді. Коллекция қазіргі заманғы және Араб Солтүстік Африкасынан, дәстүрлі Сахарадан тыс аймақтардан алынған туындыларды қамтыды. Мұражайдың негізін қалаушы бұл бағытты сынға алды және мекеме "эзотерикалық зерттеулерге" баса назар аударып, өзінің қоғамдық рөлін ұмытып барады деп санады. 1996 жылы Уильямстың қайтысынан кейін куратор Рослин Уокер 1997 жылдан 2002 жылға дейін директор болып қызмет етті. Уокер өзінің алдыңғысының бағытын жалғастырып, қазіргі заманғы өнер галереясын және кураторды қосты. Ол сондай-ақ мұражай павильонын 2000 жылдардың басында жаңартуға қаражат жинаған даму кеңсесін құрды. Шерон Паттон, Оберлин колледжінің Аллен мемориалдық өнер мұражайының бұрынғы директоры, 2003-2008 жылдар аралығында директор болып қызмет етті. Оның қызметі балаларға арналған көбірек көрмелерді және Смитсониан институтының басшылығына байланысты кеңесші кеңестің жаппай отставкасын қамтыды. Джоннета Коул, антрополог және Спилман мен Беннет колледжінің бұрынғы президенті, 2009 жылы мұражай директоры болды. Оның қызметі 2015 жылы күлдіргіш Билл Косбидің жеке коллекциясынан алынған туындыларды ұсынған, оған қатысты жыныстық зорлық-зомбылық туралы мәлімдемелер жарияланған кезде, даулы жағдайға түсті. Коул 2017 жылдың наурыз айында зейнеткерлікке шықты және оның орнын 2018 жылдың ақпан айында британдық кинорежиссер, ғалым және куратор Гас Касли Хейфорд иеленді. 2021 жылы мұражай консультанты Нгайр Бланкенберг директор болды. 2022 жылы мұражай 29 тоналған Бенин бронзасын Нигерияға қайтарып берді. Мұражайға келушілер санының және қайырымдылық көмегінің айтарлықтай төмендеуі, сондай-ақ қызметкерлердің және кеңесші кеңестің кетуі байқалды. Бланкенберг 2023 жылдың наурыз айында директорлық қызметтен бас тартты. Мұражайды 2014 жылдан басталатын Смитсониан институтының Оңтүстік алаңы жобасының аясында қайта жаңарту жоспарланған, бірақ кейіннен жоспарлар қысқартылды.

Әкімшілік

2000 жылдардың соңында The Washington Post газеті мұражайдың келушілердің аздығы, шағын бюджеті, жасырын орналасқан жері және басшылықтың жиі ауысуымен күресіп жатқанын жазды. Смитсониялық кешеніне қосылғаннан кейін 30 жыл өткен соң да, мұражай кешендегі ең кішкентай мұражайлардың бірі болып қала береді, 2016 жылы 213 000 келушіні қабылдады – бұл 2009 жылғы көрсеткіштің жартысы және Смитсониялық мұражайларға жыл сайын келетін 28 миллион адамның бір пайызынан да аз. Бұл, ішінара, оның орналасқан жеріне байланысты, ол Ұлттық алаңынан Смитсониялық институтының алғашқы ғимараты – «Қала» деп аталатын ғимарат арқылы жасырылған. 2000 жылдан бері келушілер саны 200 000 мен 400 000 аралығында ауытқып келеді, ал 2000 жылдардың ортасында көрсеткіштер жер астындағы көрші мұражай – Саклер галереясымен салыстыруға болатын. Мұражайдың жылдық бюджеті 1990 жылдардың соңында 4,3 миллион доллардан 2000 жылдардың ортасында 6 миллион долларға дейін өзгеріп, 2016 жылы 5 миллион долларды құрады. Салыстырарлық етерлік жайт, 2016 жылы мұражайда 34 адам жұмыс істесе, 1990 жылдардың соңында бұл көрсеткіш 48 адамды құраған. Бланкенбергтің қызметтен кеткеннен кейін қызметкерлердің саны 20-дан асты. 2000 жылдардағы көптеген мұражайлар сияқты, бұл мұражай да жеке қаржыландыру мен қайырымдылық қорларын іздеуде. Ол қор жинау кампанияларында Смитсониялық ұйымдардан қалып қойды, мұражайға шамамен 2,1 миллион доллар төлеу қажет болды. 2016 жылдың соңында мұражай 500-ден астам қонаққа арналған алғашқы жылдық Африка өнері сыйлықтарын табыстау кешін өткізді.

Сәулет

Музейдің Ұлттық алаңындағы құрылыс 1983 жылдың ортасында басталды. Смитсоний институтының Азия өнері галереясы – Саклер галереясын да қамтитын жоба 73 миллион 200 мың долларға 368 000 шаршы фут көлемінде көрме алаңын құрды, оның жартысы федералдық үкіметтен қаржыландырылды. Бұл кеңістіктің көбі жер астында салынды, осылайша төртбұрыштың ескерткіш ғимараты – Смитсоний институтының (Қала) ғимаратына, оның жасыл желектеріне және көрінісіне ешқандай әсер етпеді. Смитсоний институтының қамалы мұражайды және Оңтүстік төртбұрышты Ұлттық алаңнан жасырады, бұл мұражайға басқа алаңдармен салыстырғанда келушілердің азын себепкер болды. Төртбұрыш жобасының бас архитекторлары – Жан Пол Карлхян (Shepley, Bulfinch, Richardson & Abbott фирмасынан), бұл жоба Джундзо Йошимураның идеялық тұжырымына негізделген. Екі жаңа мұражай архитектуралық жобаларды жасауға 1970 жылдарға дейін аз қатысты. Африка өнері және Саклер ғимараттары екі бірқабатты павильон ретінде салынды, олардың әрқайсысының көрме алаңы шамамен бірдей: бес галереядан тұрады, олардың тек біреуінде ғана табиғи жарық бар. Олардың шатырларын әшекейлеу арқылы ерекшеленеді: Африка өнері ғимаратында күмбездер, ал Саклерде пирамидалар орнатылған. Африка өнері павильоны қызыл граниттен салынды және дөңгелек пішіндегі архитектуралық стильді қолданды, оған дөңгелек терезелер, дөңгелек кіреберіс баспалдақтары және шатырында алты дөңгелек күмбез кіреді. Ішінде, сарайға көрінетін әк тастан жасалған вестибюль бар. Айналасындағы иілген баспалдақтар келушілерді галереяларға апарады. Галереялар кең және көрме дизайнерлері оларды кішігірім нысандарға сәйкес келетін кішігірім бөлмелерге бөліп жасайды. Ғимараттар Тәуелсіздік даңғылынан көрінеді, ал жаңа Энид А. Хаупт бағы олардың және Смитсоний институтының ғимараты арасында орналасқан. Жер астында мұражай мен кеңселер бірінші екі қабатты алып жатыр. Үшінші қабатта көрме және оқу залдары орналасқан. Қабаттар үш қабатты жабық аркадамен байланысты, оның үстіндегі бақтарға үлкен шамдар орнатылған, олар бірнеше метрлік топырақ қабаты арқылы жарық береді. Павильон 2000 жылдардың басында Eastman Kodak компаниясының үлкен қаржылық көмегімен жаңартылды. Мұражай 2 миллиард долларлық Смитсоний институтының Оңтүстік алаңы жобасының аясында қайта құрылымдалуы жоспарланған. Даниялық сәулетшілер тобы – Bjarke Ingels Group жасаған жобалар бойынша жер үсті павильоны жаңа, алаңға қараған кіреберістермен алмастырылуы тиіс еді. Жаңарту жұмыстары жеке және мемлекеттік инвестициялармен қаржыландырылып, 2016 жылы басталып, 10-20 жылға созылуы күтілген. Алайда, 2021 жылы Оңтүстік алаңды жаңарту жобасын кеңейтуге байланысты бұл жоспарлар тоқтатылды. 2022 жылдың наурыз айында мұражай 1897 жылғы Бенин экспедициясы кезінде тәркіленген 39 Бенин қоласын Нигерияға қайтару жоспарларын жариялады. Бұл туындылар Бенин қаласындағы Ұлттық мұражайда қойылмақ.

Көрмелер

Музей алғашқы 25 жылында 130 арнайы көрме өткізді, ал Смитсониан институтына қосылғаннан бері жылына екі-үш уақытша көрме ұйымдастырады. Смитсониан институтына қосылғанға дейін мұражай экспонаттары көбінесе қарызға алынды, мысалы, Рене және Хайм Гросс қорынан. 1980-жылдардың басында кураторлар жинақтағы бір ғана затқа шоғырланған "фокус" көрмелерін ұйымдастырды. Мұражай сыртқы кураторлар мен көшпелі көрмелерді қабылдады. Мұражайдың басқа музейлермен байланысы мен бюджеті арта келе көрмелері де мазмұндырақ болды. Ұлттық алаңдағы ғимараттың ашылуында мұражай бес шағын және орташа өлшемді көрмеде 375 жұмысты көрсетті. "Африка өнері өмір циклында" атты орталық көрмеде Африка тайпаларының өмірінің жеті кезеңін бейнелейтін жеті бөлімде 88 экспонат қойылды. Мысалы, "Үздіксіздік" бөлімінде қолмен жасалған жүктілік мүсіндері, "Өзгеріс" бөлімінде ересек болу салтанатындағы маскалар, ал "Қауіпсіз әлемге қарай" бөлімінде дін қызметкерлері мен емшілердің заттары көрсетілді. Көптеген туындылар американдық және еуропалық музейлер мен жеке коллекциялардан алынған шедеврлер еді. Тағы бір көрмеде мұражай коллекциясынан 100 экспонат таныстырылды. Қалған үш көрме кішкентай болды: Батыс Африка тоқымалары, Бенин мүсіндері, мыс рельефтері, сондай-ақ себеттер, шаштықтар және тамақ салғыш сияқты тұрмыстық заттар. Көрмелер африкалық өнердің "өте экспрессивті, ритуалдық және құжатталмаған" деген стереотиптеріне қарсы тұру мақсатымен таңдалды, және батыстық көзқарастарда назардан тыс қалған африкалық өнерге қатысты басқа да перспектииваларды көрсетуге бағытталды. Уокер басшылығымен 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардың басында музей египеттік заманауи өнер мен мадагаскарлық тоқымалар туралы көрмелер ұйымдастырды. 1997 жылы фотограф Констанс Стюарт Ларрабидің сыйлығы музейде және көшпелі көрмелерде көрсетілді. Уокер 1998 жылы йоруба мүсіншісі Олоуэ Исеге арналған ретроспективті көрме ұйымдастырды, бұл бір суретшінің африкалық өнеріне арналған сирек көрме болды. Көрменің қатарласа жарияланған каталогы дәстүрлі африкалық суретшіге арналған алғашқы ғылыми басылым болды. Мұражай Сокари Дуглас Камп (1989) және Йинка Шонибаре (2010) сияқты суретшілерге жеке көрмелер де ұйымдастырды. 2000-жылдардың ортасында Паттон басшылығымен "Ойнақы орындаушылар" сияқты балаларға арналған көрмелер көп көрерменді жинады, сондай-ақ мұражай коллекциясынан "Қазыналар" көрмелері мен суретшілердің келуі де қызығушылық тудырды. 2004 жылы "Түсініктер" көрмесінде оның коллекциясынан апартеидтік Оңтүстік Африкаға қатысты 30 жұмыс көрсетілді. 2013 жылы мұражай Оманнан 1,8 миллион доллар көлеміндегі ең ірі сыйлығын алды, бұл елдегі өнерге және Таяу Шығыс мәдениеттерімен байланысына арналған серияны дамытуға бағытталды. 2015 жылы Билл мен Камил Косбидің жеке коллекциясынан алынған туындыларды ұсынған "Сұхбаттар: Африка және афроамерикалық өнер туындылары диалогта" көрмесі оның жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты айыптамалары көпшілікке белгілі болған кезде дау тудырды. Мұражай директоры Косбилермен ұзақ жылдар бойы дос болған, ал Камилл мұражайдың кеңесші кеңесінде отырған. Көрме Косбилердің 716 000 долларлық қайырымдылық сыйлығымен қаржыландырылды және мұражайдың 50 жылдығына назар аудару мақсатында жоспарланған. Айыптамалар көбейген сайын, мұражай көрменің айналасындағы жұртшылықтың наразылығын мойындап, айыптамаларды мойындаған табельді орнатты және көрменің суретшілері мен туындыларына назар аударды, олар көрсетілуде қалды. The Washington Post газетінің өнер және сәулет сыншысы Филип Кенникотт мұражай этиканы бұзғанын және мұражайға кепілдік берілмеген жеке коллекцияны көрсету арқылы беделін түсіргенін жазды. Кенникотт Косбидің жоғары бағалы коллекциясының суретшілері көрмені ертерек тоқтату арқылы "үндемейтін" болар ма деп күмән келтірді.

Қатысу

Музей өзінің алғашқы, Смитсонианға дейінгі жылдары білім беруді басымдыққа қойды. Оның негізін қалаушы мекемені "қосауда музейі бар білім беру бөлімі" деп атады. Музейде ыстық атмосфера болды және қара нәсілділердің мәдени мұрасын үйрететін бағдарламаларға баса назар аударылды. Көптеген балалар жергілікті мектептерден музейге келді, онда дәстүрлі африкалық және заманауи өнерді салыстыру арқылы "өнерді қалай қарауға болады" деген жаттығуды қоса, көрмелер ұйымдастырылды. 90-жылдары мектеп топтары тәжірибелі экскурсоводтармен бірге экскурсия жасады. Ұлттық алаңдағы жаңа орналасқан жері музейге келушілердің экскурсиясыз санын арттырды. 1980-жылдардың басында Смитсониан институты қаланың қара нәсілді халқы көп болғанына қарамастан, жылдық 20 миллион келушінің өте аз бөлігі нәсілдік азшылықтан екенін анықтады. Содан кейін институт бұл теңсіздікті шешу үшін комиссия құрды. Африка өнері музейі әлі Ұлттық алаңға көшпегендіктен, ол нәсілдік құрамы әртүрлі аудандағы қара нәсілді тұрғындарға қызмет етті, персонал мен бағдарламалар біріктірілген және жергілікті мектеп топтары арасында үнемі көрсетілетін фильмдерімен, халықтық әңгімелерімен және лекцияларымен танымал болды. Музейде африкалық жолақ тоқу және сөйлейтін барабанға қатысты семинарлар да ұйымдастырылды. 2000-жылдардың ортасында музей директоры Паттон Вашингтонда музейдің көпшілікке белгілі емес екенін, такси жүргізушілерінің жартысы ғана оның орналасқан жерін білетінін айтты. Паттонның қызмет ету кезеңінде балаларға арналған көрсетілімдер де болды. Нәтижесінде музейде қысқа мерзімге ересектерге қарағанда балалар көп болды. Осы шақта музей жылына шамамен ондай арнайы іс-шара өткізді. The Washington Post газеті 2016 жылы музейдің "келушілерді және қайырымдылық көмегін тартуға күрескенін" жазды, бұл Косби дауынан кейін одан әрі ушықты.

Қабылдау

Ұлттық алаңдағы ғимараттың ашылуында «Нью-Йорк Таймс» газетінің үш рецензенты оның дизайн элементтерін, атап айтқанда, сәулетшінің материалдар таңдауын және жер астындағы табиғи жарықтың жетіспеуін сынады. Архитектура сыншысы Пол Голдбергер жер үсті элементтерін «граниттен жасалған ауқымды павильон» деп сипаттады, оның элементтері «өте қарапайым», көзге түспейтін және алыстағы Смитсон қамалымен салыстырғанда жарамсыз болды. Ол кешеннің «шеберлікпен ойылған» жоспарын және жер үстінде минимал өзгерістер жасап, жер астындағы мүмкіндіктерді барынша пайдалануын жоғары бағалады. Голдбергер ғимараттың шеберлігіне, интерьеріне және жауап беретін көрме залдарына риза болды. «Таймс» газетінің тағы екі рецензенты бұрын ашық ауамен байланысты туындыларды табиғи жарықсыз көрсетуге алаңдады және жарықтың жетіспеуі көрермендерге де, туындыларға да ыңғайсыз екенін, сондай-ақ басқа мұражайлар үшін үлгі болатынынан қорқыныш білдірді. Мұражай директоры, керісінше, табиғи жарық ағаштан жасалған мүсіндерді сақтау мәселесін тудыратынын атап өтті. Бір рецензент жазғандай, мұражай үлкен кешеннің бір бөлігі ретінде өзін шектеулі сезінді, сонымен қатар стилі де жетіспеді. «Нью-Йорк Таймс» газетінің рецензенты ашылу көрмесіндегі экспонаттарды көбінесе аскетизмге бой алдырған және әртүрлі өлшемдегі бөлмелерде орналасқандықтан кейде мазмұнын басып тастайтын тым қарапайым деп сипаттады. Ол кішкентай экспонаттарды және басқа мұражайлардан әкелінген туындыларды ең жақсы көретін. «Таймс» газетінің тағы бір рецензенты мұражай коллекциясын Метрополитен өнер мұражайынан үлкен, бірақ «көптеген керемет емес» деп тапты, бірақ соңғысы өз коллекциясын жинаған кезде көбірек туындыларға ие болған. Жалпы алғанда, ашылу көрермендердің қызығушылығын оятты және көрсетілген туындыларда діни сенімнің және шеберліктің маңыздылығын атап өтті. Ашылу рецензенті Африка туындыларын жалпылауға тырысты, олар бет-бейнелі туындылардан бастап Батыс Африканың жолақты тоқу өнерінің сәнді, геометриялық абстракциясына дейін жетті. Екінші рецензент мұражайдың тоқыма бұйымдары көрмесі африкалық өнер мен күнделікті өмір арасындағы байланысты артық көрсетіп бергенін, себебі тоқыма бұйымдарының «көркемдік әсері» салыстырмалы түрде әлсіз болғанын айтты. «Вашингтон Таймс» газетіндегі рецензент: «Мұражайдың 2004 жылғы Апартеид көрмесінен әсерленбеу мүмкін емес», – деп жазды. Ол мұражайдың заманауи коллекциясын жоғары бағалады, бірақ туындылар айналасындағы кеңістікпен үйлеспегенін, арнайы заманауи галереясы жақсы болғанымен, атмосферасы нашар болғанын айтты.