Пентти Саарикоски: Финляндияның суырып салмалы ақыны және аудармашысы

Кіріспе

Пентти Саарикоски (Импилахти, қазіргі Карелия Республикасы, 2 қыркүйек 1937 – Йоенсуу, 24 тамыз 1983) – 1960 және 1970 жылдары Финляндия әдебиетінің ең ірі суреткерлерінің бірі. Оның туындылары поэзия және аудармалардан тұрады, соның ішінде Гомердің «Одиссеясы» және Джеймс Джойстің «Юлисс» сияқты классикалық туындылар бар. Саарикоскинің сөзіне сүйенсек, ол әлемде Гомердің және Джойстің «Юлисс» туындыларын аударған жалғыз адам болған – бұл мәлімдеме, мүмкін, бүгінгі күнге дейін де рас. Одан асып, Виктор Берардың басылымынан Гомердің «Одиссеясын» аударуға оған екі жыл ғана кеткен, бұл өте жылдам нәтиже саналады. Тағы да бірнеше атақты аудармаларының қатарында Аристотельдің «Поэтикасы» және Дж.Д.Сэлинджердің «Чевде жүзді ұстаушы» кітаптары бар. Саарикоски Хайневесидегі Жаңа Валамо монастырының зиратына жерленген.

Ерте өмір

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Саарикоски Финляндияның соғыс балаларының бірі ретінде Швецияға жіберілді. Ол 1944 жылы Норркопинг қаласында швед тілінде жазу мен оқуды үйренді.

Оның еңбегі

Саарикоскидің жаңалығы сынға да, коммерциялық тұрғыдан да табысқа ие болды, ол 1962 жылы жарық көрді. Өлеңдер жинағы фин мәдениетінде жаңа дәуірді жариялады, фин "қатысу поэзиясының" негізін қалады, оның жақтастары ақындар өздерінің туындылары арқылы саясатқа қатысуы керек деп талап етті. Дейін, жинақтағы кейбір өлеңдерде анық саяси үн бар, ал 1950-ші жылдары фин модернистері көбінесе өнерді өнер үшін ғана жасау керек деп ойлады. "Не болып жатыр, шын мәнінде?" (Mitä tapahtuu todella?) – бұл да ақын стилінің өзгеруін білдірді. Оның 1958 жылы жарық көрген "Руножа (Саарикоски)" (Өлеңдер) және "Тоисия Руножа" (Басқа өлеңдер) атты ерте туындылары әлі "қатысу поэзиясы" немесе ақынның өзі атаған "демократиялық поэзия" емес. Керісінше, олар грек ежелгілігіне сілтемелермен ерекшеленеді, ал жалпы стилі заманауи болды, бұл әдеби сыншыларды Саарикоскидің алғашқы туындылары оның "грек кезеңін" құрайды деген қорытуға әкелді. Саарикоскидің грек тіліне деген қызығушылығы өте ерте басталды. Шындығында, ол 1950-ші жылдары Хельсинки университетінде грек тілін және әдебиетін оқыды, бірақ диплом алмады. 1970-ші жылдары Саарикоски өлеңдер жинақтарын жариялауды жалғастырды. Грек философы Гераклитке деген құрметі соншалықты тереңдеді, бір кезде Саарикоски философтың "Қараңғы" (Hämärä – фин тілінде) деген лақап атын өзінің поэзиясында қолданды. Саарикоски өлеңдерін қасақана күңкілдетуге көшті және өзінің жинақтарының бірін "Хамярен Тансит" (Анселм Холло аударған "Қараңғының билері") деп атады, бұл Гераклитке сілтеме. Оның кейбір туындылары, әсіресе 1960-шы жылдардың соңында, сыншылар тарапынан жағымсыз қабылдауға ие болса да, оның "Тиарния трилогиясын" (1977, 1980, 1983) құрайтын соңғы үш өлең жинағы оның мансабының екінші шыңы ретінде қарастырылады. Олар Саарикоски соңғы әйелі Миа Бернермен бірге тұрған Швецияда жазылды. Бұл туындылар азаматтардың қоғамдық қатысуына кедергі келтіретін технократиялық қоғамға деген пессимизмді көрсетеді. Барлық туындылардың атауында "би" сөзі бар, ол әлеуметтік қарсылықтың бір түрін білдіреді. Саарикоски "Nenä" ("Мұрын") деген псевдониммен мақалалар да жазды.

Saarikoski's breakthrough was both critically and commercially fi (What is actually going on?) published in 1962. The collection of poems heralded a new era in Finnish culture, laying the foundation of Finnish "participative poetry", a style whose adherents insisted that poets should participate in politics through their work. Indeed, some of the poems featured in the collection do have a clear political tone, whereas in the 1950s Finnish modernists were generally more inclined to think that art should be done solely for art's sake. Mitä tapahtuu todella? marked also a change in the poet's style. His early works Runoja (Saarikoski) (Poems) and Toisia Runoja (Other Poems), both published in 1958, are not yet "participative poetry" or "democratic poetry" as the poet himself called his style. Instead, they are distinguished by their references to Greek antiquity while the general style was modern, which has led literary critics to say that Saarikoski's first works form his "Greek period". Saarikoski's interest in Greek began very early on. In fact, he studied Greek and literature at the University of Helsinki in the 1950s, though he never received a degree. During the 1970s Saarikoski continued to publish poem collections. His admiration for the Greek philosopher Heraclitus deepened to such lengths that at one point Saarikoski adopted the philosopher's colloquial name "The Obscure", "Hämärä" in Finnish, to his poetry. Saarikoski began to obscure his poems intentionally and titled one of his collections Hämärän Tanssit (The Dark One's Dances, translated by Anselm Hollo), which is a reference to Heraclitus. While some of his works especially from the late 1960s had received rather morose reception from critics, his last three poem collections which form "Tiarnia trilogy" (1977, 1980, 1983) are often seen as the second artistic peak point of his career. They were written in Sweden where Saarikoski lived with his last wife Mia Berner. These works reflect pessimism towards technocratic society which is seen as deterring the social participation of citizens. All the works include a word "dance" in their title which refers to a form of social resistance. Saarikoski also wrote columns by the pen name "Nenä" ("Nose").

Саясат

Саарикоски 1966 және 1970 жылғы парламент сайлауларында Финляндия Халықтық Демократиялық Лигасының (SKDL) тізімі бойынша кандидатқа түсті, бірақ сайланбады. 1968 жылы Финляндия Коммунистік партиясына мүше болды.

Танымалдар

Саарикоски жеке өмірінің даулылығына байланысты Финляндияда кеңінен танымал болған. Ол жақын коммунист, төрт рет үйленген және көп ішімдік ішкен. Саарикоски өзі айтқан: "Мен өмірімді көркемдеп, шындыққа айналдырамын". Сұхбат беруде Саарикоскидің қызы Фи әкесінің еуропалық богеманың көрнекті өкілі болғанын, соның арқасында Финляндияда қазіргі заманғы зиялы қалыптасуына үлкен үлес қосыпты.

Музыкалық күйлер

Финн композиторы Каия Саарияхо 1973 жылғы "Алуэ" ("Аудан") жинағынан бес өлеңді "Саарикоски laulut" ("Саарикоски әндері") деген атпен музыкаға қосты. Табиғаттың қырылуы туралы айтатын цикл сопрано мен фортепианоға (2017) және сопрано мен оркестрге (2020) арналған нұсқаларда сақталған, соңғысы Бостон симфониялық оркестрімен тұсаукесер өткізді.