Кіріспе

Калифорния штатының қағидаттары, институттары және саяси басқару заңдары. Калифорния конституциясы (lang es) – Калифорния штатының үкіметінің міндеттерін, өкілеттіктерін, құрылымдарын және функцияларын сипаттайтын негізгі ұйымдастырушы заңы. Калифорнияның конституциясы американдық пионерлер, еуропалық қоныс аударушылар және Калифорниялықтар (Калифорнияның испандықтары) тарапынан ағылшын және испан тілдерінде әзірленді және 1849 жылғы Монтерей конституциялық конвенциясында қабылданды. Бұл, Калифорнияның американдықтар тарапынан жаулап алынуынан және Мексика-Америка соғысынан кейін, сондай-ақ 1850 жылы Одаққа қосылу алдында болды. Конституция 1878-1879 жылдарғы Сакраменто конвенциясынан кейін 1879 жылдың 7 мамырында өзгертіліп, ратификацияланды. Калифорния Конституциясы – әлемдегі ең ұзақ заңдар жинағының бірі. Бұл, негізінен прогрессивтік дәуірде сайланған лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін шектеуге бағытталған ережелердің қабылдануымен байланысты, бірақ Калифорнияның сайлау арқылы ұсынылған бастамалары мен сайлаушылардың жеке бастамаларының нәтижесінде конституциялық түзетулер түріндегі қосымшалардың көп болуына байланысты. Конституциялық түзетулерді Калифорния заң шығарушы органы немесе сайлаушылардың бастамашылық құқығын пайдаланып, халықтық петиция арқылы ұсынуға болады, бұл Калифорнияға әлемдегі ең икемді құқықтық жүйелердің біріне ие болу мүмкіндігін береді. Қазіргі таңда ол әлемдегі ең ұзақ конституциялардың сегізіншісі болып табылады. Штат конституциясындағы жеке құқықтардың көптеген ережелері АҚШ Федералдық Конституциясының Құқықтар туралы заңына қарағанда кеңірек құқықтарды қорғайды деп түсіндірілді. Мысалы, Pruneyard Shopping Center v. Robins ісінде Калифорния соттары АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуінде қарастырылғаннан тыс "сөз бостандығы" құқықтарын Калифорния Конституциясында тапты. Калифорнияның ең маңызды тыйымдарының бірі – "қатыгез немесе ерекше жазалауға" тыйым салу, ол АҚШ Конституциясының Сегізінші түзетусіндегі "қатыгез және ерекше жазалауға" тыйым салудан күштірек.

Тарих

Конституция алғашқы нұсқасынан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі 1879 жылғы Конституцияны әзірлеуге дейін ол бірнеше рет жаңадан жазылды, ол өзі де өзгертілді немесе қайта қарастырылды (төменде қараңыз). 20-ғасырдың басында Калифорнияның саясаты мен экономикасын бақылаған қуатты теміржолдарға байланысты кең таралған халықтың наразылығына жауап ретінде, Прогрессивтік дәуір саясаткерлері мемлекеттік Конституцияны бастама арқылы белсенді түрде түзету концепциясын ұсынды, мақсаты – көрінетін кемшіліктерді жою болды. 1911 жылдан, АҚШ-тың Прогрессивтік дәуірінің шарықталу нүктесінен бастап 1986 жылға дейін Калифорния Конституциясы 500-ден астам рет өзгертілді немесе қайта қарастырылды. Конституция біртіндеп ауырлап, 1897, 1914, 1919, 1930, 1934 және 1947 жылдары үшінші Конституциялық конвенцияға жасалған сәтсіз әрекеттерге әкелді. 1962 жылы Конституция 75 000 сөзден асты, сол кезде бұл Луизиана Конституциясынан басқа барлық штаттардың Конституциясынан ұзын болды. Сол жылы сайлаушылар Калифорния Конституциясын қайта қарау комиссиясын құруға келісім берді, ол 1964 жылдан 1976 жылға дейін Конституцияны жан-жақты қайта қарау бойынша жұмыс істеді. Сайлаушылар комиссияның 1966, 1970, 1972 және 1974 жылдардағы түзетулерін бекітті, бірақ 1968 жылғы түзетуді қабылдамады, оның басты мақсаты штаттың мектеп директорын сайланатын емес, тағайындалатын лауазымға көшіру еді. Комиссия ақырында Конституциядан шамамен 40 000 сөзді алып тастады.

Қаулылар

Калифорния Конституциясы әлемдегі ең ұзын конституциялардың бірі. Бірнеше түзетулер мемлекеттік органдарды құруға рұқсат беруді қамтиды, соның ішінде Мемлекеттік өтемақы сақтандыру қоры, Калифорния алкогольдік сусындарды бақылау департаменті және Калифорнияның адвокатурасы; мұндай түзетулердің мақсаты агенттіктерді полиция билігінің немесе табиғи сот билігінің конституцияға қайшы кең қолданылуы ретінде сынға ұшыраудан қорғау болды. Басқа штаттардың конституцияларынан айырмашылығы, Калифорния Конституциясы қалалар мен округтердің корпоративтік мәртебесін қатаң қорғайды және оларға кең ауқымды, толыққанды үй басқару өкілеттіктерін береді. Конституция, әсіресе, жарғылық қалаларға муниципалдық мәселелер бойынша жоғарғы билікті береді, тіпті осындай қалалардың жергілікті заңдарына мемлекеттік заңдарды басып тастауға мүмкіндік береді. Қалаларға өздерінің атынан мемлекеттік функцияларды орындау үшін округтерге төлем жасауға мүмкіндік беру арқылы, XI баптың 8-тармағы келісімшарттық қалалардың пайда болуына әкелді. 4-баптың 8-тармағы (d) «жедел заңды» «халықтың тыныштығын, денсаулығын немесе қауіпсіздігін дереу сақтау үшін қажетті» деп анықтайды; мұндай ереже бар кез келген ұсынылған заң жобасы «қажеттілікті құрайтын фактілер туралы мәлімдеме» қамтиды және әр палатаның үштен екі көпшілігі заң жобасының жедел бөлімін жеке қабылдауы тиіс. Штат конституциясындағы жеке құқықтардың көптеген тармақтары федералды конституциядағы Құқықтар туралы билльден кеңірек құқықтарды қорғау ретінде түсіндірілді. Екі мысал: 1) Pruneyard Shopping Center v. Robins ісі жеке сауда орталықтарындағы сөз бостандығының құқығын қамтиды және 2) 1972 жылы Америкадағы алғашқы шешімде өлім жазасы конституцияға қайшы деп танылды. California v. Anderson, 6 Cal. 3d 628. Бұл Калифорния штатының конституциясы АҚШ Конституциясының Сегізінші түзетуінен гөрі күштірек қорғауды қамтиды; біріншісі «қатыгез немесе ерекше» жазаларды тыйымдайды, ал екіншісі «қатыгез және ерекше» жазаларды ғана тыйымдайды. Конституция сонымен қатар әйелдерге «кәсіпке, мамандыққа, жұмысқа кіруде немесе оны істеуде» тең құқықтарды береді. Бұл - теңдік құқықтарын қамтитын ең алғашқы штаттық конституциялық ереже. Конституцияда екі университет нақты айтылған: мемлекеттік Калифорния университеті және жекеменшік Стэнфорд университеті. UC – АҚШ-тағы мемлекеттік басқарудағы тоғыз мемлекеттік университеттің бірі, олардың саяси ықпалдан тәуелсіздігі штаттық конституциямен нақты кепілдендірілген. 1900 жылдан бері Стэнфорд Стэнфордқа тиесілі мүлікті білім беру мақсатында пайдаланылған жағдайда салықтан қорғайтын конституциялық тармақтан пайда көріп келеді.

Өзгерістер мен қайта қараулар

Калифорния Конституциясы конституциялық түзетулер мен конституциялық қайта қарауды ажыратады, соңғысы "бір немесе бірнеше ережелерінің аз өзгеруі емес, бүкіл конституцияның маңызды өзгеруі" ретінде қарастырылады. Екеуі де сайлаушылардың Калифорния штатының референдумын қабылдауын қажет етеді, бірақ олар ұсынылу жолымен ерекшеленеді. Конституциялық түзету Калифорния штатының заң шығарушы органының үштен екі дауысымен немесе соңғы губернаторлық сайлаудағы дауыстардың 8% тең қол қою арқылы, сайлаушылардың бастамашылық құқығын пайдалану арқылы дауысқа салынуы мүмкін. Конституциялық түзетулерге қойылатын қол қою талабы АҚШ штаттарының ұқсас шаралары үшін ең төменгі шектің бірі болып табылады. 2023 жылғы мәлімет бойынша, бұл 2020 жылғы 39 538 223 халқымен салыстырғанда 874 641 қолтаңбаны құрады. Конституциялық қайта қарау бастапқыда конституциялық конвенцияны талап еткен, бірақ бүгінде заң шығарушы органдардың үштен екісінің мақұлдауымен және сайлаушылардың көпшілігінің қолдауымен қабылдануы мүмкін; бастапқы күйінен қарағанда жеңілдетілгенімен, қайта қарау процесі түзетуге қарағанда саяси жағынан күрделі және сәтті қабылдануы қиын деп есептеледі. Бастамашылық құқығын пайдаланатын сайлаушылар конституциялық қайта қарауды ұсынуға құқылы емес.