Кіріспе

1970 жылы жарық көрген Роланд Барттың «S/Z» кітабы – Оноре де Бальзактың «Саррасин» деген қысқа әңгімесіне арналған құрылымдық талдау. Барт әңгіменің мәтінін жүйелі түрде қарастырып, әр түрлі мағына кодтарының қайда және қалай жұмыс істейтінін анықтайды. Барттың бұл зерттеуі әдеби сынға зор әсер етіп, структурализм мен постструктурализмнің тарихи тоғысқан жерінде тұр.

Структурализммен байланысы

Барттың талдауы Фердинанд де Соссюрдың структуралистік тіл біліміне негізделген; Барт пен Соссюр екеуі де белгі мен оның мағынасы арасындағы байланысты зерттеп, оны түсіндіруге ұмтылады. Дегенмен, Барт структурализмнен асып түседі, наратологияның барлық жекелеген повестемелер құрылатын жалпы жүйені орнатуға бейімділігін сынап, осымен мәтіннің ерекшелігін (айырмашылығын) жоғалтатын тәжірибені қолданады (I). Барт бес нақты "кодты" пайдаланады, олар тақырыптық, семиотикалық/семиологиялық және басқа да жолдармен әдеби мәтінді өзара байланысты құрылымдарды көрсетеді, бірақ мәтіннің мағынасын толығымен шектемейді (XII). Барт мәтіннің көпқырлылығына (әртүрлі деңгейде) - ешқандай басымдық берілген түсіндіру арқылы кемсітпеу керек көптігіне - ерекше мән береді. Ол сондай-ақ оқырманның мәтінді пассивті түрде қабылдаушы емес, белсенді түрде түсіндіруші екенін атап көрсетеді (II).

Кодтар

Барт мәтіннің өтуі арқылы мағыналық кеңістік құрайтын желіні (немесе топосты) анықтайтын бес кодты анықтайды. Бірақ бұл кодтар мен олардың өзара қарым-қатынастары нақты құрылымдар емес және мәтіннің көп түрлілігін жауып тастамайды. Сондықтан Барт кодты бұрыштап түсіндіреді: мәтіннің әрбір бірлігі басқа бірліктердің тізіміне қарайтын мүмкіндікке ие. Әрбір код мәтінді толыққанды құрайтын дауыстар ретінде көрінеді, бірақ олардың әрқайсысы белгілі бір уақытқа мәтінге басымдық білдіруі мүмкін. (XII) Екі код тізбекті және мәтінді өзгертуге келмейтіндей құрылымдайды (XV): Герменевтикалық код (HER) – оқиғаны ілгері жылжытатын жұмбақты білдіреді; ол күдіс тудыратын кешігулер мен тосқауылдар жасайды. Проаэретикалық (ACT) код (ұсақ) өзара байланысты әрекеттер тізбектерін ұйымдастырады, әр тізбектің өзіндік реттелігі бар, ол оқиғаның логикасына сәйкес келмейді (бірақ оның ішінде қолданылады). (XI) Қалған кодтар өзгертуге болатын (XV). Олардың екеуі мәтінді құрылымдайды: Семикалық код (SEM) – ерекше белгілерді (мысалы, адам, орын, зат) көрсетеді, оларға тұрақсыз мағыналар жабысады және оқиға арқылы тақырыпты дамытуға мүмкіндік береді. (XI, LXXXI) Символикалық код (SYM) – құрылымдық (реторика, сексуалдық қатынастар немесе экономика салаларынан туындаған), бірақ мәтінде тікелей бейнеленбейтін мағыналар, тек метафоралар арқылы көрінеді, бұл мәтінді әртүрлі түсіндіруге ашық етеді (XI, XCII). Соңғысы, мәдени код (REF) – мәтіннен тыс мағыналарды білдіреді: ғылымда немесе даналықта. (XI) Барт кодтардың қалай біріктірілетініне қатысты жалпы құрылым ұсынбайды, себебі ол мәтіннің көп түрлілігін (көпмәнділігін) сақтағысы келеді. Оқу көп қырлы болғандықтан (IX), әртүрлі оқушы (оқырман) кодтарды әртүрлі шақырып, оларды әртүрлі біріктіріп, басқаша түсінікке келуі мүмкін. Сонымен қатар, классикалық мәтін кодтарды біріктірудің белгілі бір моделін күштендірсе, заманауи көп түрлі мәтін олай емес. (XII) Барт оқырманды Балзақтың мәтіні арқылы жүргізе отырып, осы кодтардың әрқайсысының қолданылуын жүйелі түрде атап, түсіндіреді. Сонымен қатар, ол 3-қосымшада мәтіннің академиялық жоспарын ұсынады.

Герменевтикалық кодекс: мәтіннің құпиясы

Герменевтикалық код мәтіннің жұмбақтарымен, мәтін ақырында жауап бере алатын немесе бермейтін, бірақ көбінесе жауапты кейінге шегеріп, оқырманды жаңылыстыратын құпиялармен байланысты. Барт мәтінде жұмбақты анықтағанда оны HER (герменевтикалық кодтың аббревиатурасы) деп белгілейді. Жұмбақтарды шешу арқылы шындықты ашу процесі келесі реттілікпен жіктеледі (LXXXIX):
Тематизация. Наративте қандай элемент жұмбақ болып табылады? Позициялау. Жұмбақтың қосымша растаулары. Жұмбақтың тұжырымдамасы. Жұмбақтың жауабын табу үміті. Алдау. Шын жауаптан қашып кету. Екіұштылық. Алдау мен шындықтың араласуы. Тоқтату. Жұмбақты шешу мүмкін емес. Жауапты тоқтата тұру. Жауап беруді бастағаннан кейін тоқтату. Ішінара жауап. Шындықтың кейбір жақтары ашылады. Шындықтың ашылуы. Герменевтикалық код сұрақтан жауапқа қарай қозғалысты қамтиды, сондықтан ол Барттың "кері қайта алмайтын" деп атаған екі кодтың бірі (екіншісі – проаретик немесе іс-қимыл коды) болып табылады (XV): Құпия ашылғаннан кейін оны қайта жасыру мүмкін емес – тану сәті оқырман үшін мәңгілік. Проаретик кодтың егжей-тегжейлі, ретті әрекеттерімен салыстырғанда, герменевтикалық код әңгіменің немесе оқиғаның барлық жағдайы туралы ірі сұрақтарды қамтиды.

Аэроэтикаға қарсы код: мәтіннің баяндаушы күші

Проаретикалық код, көбінесе іс-қимыл коды деп аталады, повестің іс-әрекеттерін немесе шағын тізбектерін қамтиды (Қосымша 2), осы арқылы повестік шиеленіс туындайды. Бізге біреудің "ұйықтап жатқаны" айтылса, біз оның оянуын күтеміз, соның нәтижесінде повестік шиеленіс пен күтудің шағын құрылымы қалыптасады. Осы бірліктердің нәтижесінде бүкіл повесть алға қарай дамиды. Бұл Барттың "оқырманға бейімделген" мәтін туралы ұғымымен байланысты. Оқырман нақты ақпаратты белгілі бір ретпен қабылдайды. Роман ішіндегі психологиялық тереңдікке ену де оқырман тарапынан қозғалыстар мен іс-қимылдардың оқиғасы ретінде жіктеледі. Осылайша, проаретикалық код мәтінді оқырманның қозғалатын кеңістіктік және уақыттық өлшемдері бар орын ретінде құрайды.

Семикалық код: мәтіннің резонанстары

Семикалық код мағынаға қатысты, бірақ кейіпкерге байланысты коннотация деңгейінде, яғни сөздердің тікелей мағынасынан асып түсетін мағыналар: резонанстар, кейіпкермен байланысты қосымша тілдік ассоциациялар. Осылайша, семикалық код кейіпкерді оның аты, киімі, сыртқы түрі, психологиялық ерекшеліктері, сөйлеуі және лексикасы сияқты белгілер арқылы қалыптастыруға жәрдемдеседі, бұл белгілер әңгіменің басқа жерлеріндегі әртүрлі контексттерде басқаша коннотацияға ие болуы мүмкін.

Символикалық код: мәтіннің символикалық құрылымы

Символикалық код мәтін бойына жинақталатын, әңгіменің мағынасы ашылатын үлкен құрылымды құру үшін (көбінесе жұпталған) символикалық мағыналардың құрылымын жасайды. Осы символикалық мағыналардың топтары ер-әйел, ішкі-сыртқы, жасырылған-ашылған, ыстық-суық сияқты қарама-қарсылықтар төңірегінде жиналуы мүмкін. Барт бойынша, «Саррасин» романындағы негізгі символикалық процестер: 1) риторикалық (риторикалық фигураның бұзылуы: антитезалар), 2) жыныстық (жыныстың бұзылуы: кастрация) және 3) экономикалық (байлықтың бастау тегінің бұзылуы) (XCII). Бұл құрылым өзі тұрақты емес, ал «жазушы» оқырманның міндеті – осы құрылымдарды олар күйрей бастағанға дейін іздеу, себебі осы символдық құлдырау мәтіннің ләззатының маңызды бөлігін құрайды.

Мәдени кодекс: мәтіннің негізгі білімі

Мәдени код – мәтіннің ортақ білімдерге сілтеме жасайтын тұстарында қалыптасады. Бұл, келісілген, ортақ білім (Фаубор Сент-Оноренің шындығы) немесе аксиомалық шындықтарды бекіту (барлық адамдар тойларда, қаншалықты көңілді болса да, армандады деген бірінші сөйлемдегі мәлімдеме) болуы мүмкін. Ол мұны "гномикалық код" деп атайды.

Дауыстар

Бес код бірге мәтінді түсіндірудің бір жолын құрайды, бұл мәтіндіктің өзі түсіндіруге ұшырайтынын көрсетеді; кодтар мәтінге сырттан таңылмайды, керісінше мәтіннің ішкі мәнісіне жақындатады. Барт кодтардың мәтінмен байланысын түсіндіру үшін сахнадағы қойылым мен сахна сыртынан естілетін түсініктеме арасындағы қарым-қатынас мысалын келтіреді. Кодтар құратын "стереографиялық кеңістікте" әр код бір дауыспен байланысты болады. Барт проаэретикалық кодқа – тәжірибе дауысын, семикалық кодқа – жеке тұлға дауысын, мәдени кодқа – ғылым дауысын, герменевтикалық кодқа – шындық дауысын, ал символикалық кодқа – символ дауысын тағайындайды.

Сын-пікір

Барт «Саррасин» романында кейіпкерлер қарым-қатынасының бастапқы құрылымын гендерлік принцип бойынша құруға тырысады. Бірақ, кейіннен ол кейіпкерлерді биологиялық жынысқа емес, «кастрация осі» деп атаған ұғым бойынша анықтайды. Кейіпкерлерді фалликалық тұрғыдан алғашқы жіктеу (фаллусқа ие ерлер, фаллусы бар әйелдер және андрогин мен кастрацияланғандардың аралық тобы) одан кейін кастрацияланғандар мен кастрациялайтындар, пассивтілер мен белсенділер арасындағы жіктемеге ұласады. Сонымен қатар, Барттың структуралық талдауы Балзак мәтінінде бір белгілі бір мағынаға сілтеме жасай бермейтін көптеген белгілер бар екенін аңғартады. Мысалы, Барт екіұштылықтың (double entendre) нюанстарына қызығушылық танытады, бұл дәстүрлі мағына беру тұжырымын бұзады: осындай сөз ойыны оқырман бір уақытта қабылдауы тиіс екі бөлек және қарама-қайшы мағынаны ұсынады. «S/Z» тақырыбы – шығарманың еркек кейіпкері Саррасин мен Саррасинге ғашық болған кастрат Замбинелланың («Z») арасындағы қақтығысты көрсетеді. Саррасин – барлық сұлулық әйелдік деп санайтын суретші, ол Замбинелланы сұлулықтың өрнегі және әйелдік үлгісі деп есептейді. Саррасиннің «әйел» Замбинелланың мүсіні «толық әйел» бейнесін көрсетеді. Алайда, бұл «шедевр» еркек денесінен басталып, психологиялық проекциялар мен суретшінің шеберлігі арқылы әйелге айналғандықтан мәселелі. Мәтіннің негізгі тұрақтылығын Замбинелланың анатомиясы құрайды, ол Саррасин үшін шедевр, бастау және нысан болып қабылдалады: демек, Замбинеллада Саррасиннің өзінің кастрацияға ұшырау мүмкіндігі жатыр.