Кіріспе

1854–1855 жылдары жазылған Элизабет Гаскеллдің «Солтүстік пен Оңтүстік» романы – 1854–55 жылдары ағылшын жазушысы Элизабет Гаскеллдің әлеуметтік романы. «Жұбайлар мен қыздар» (1865) және «Кранфорд» (1853) романдарымен бірге ол оның ең танымал туындыларының бірі болып саналады және үш рет теледидарға бейімделді (1966, 1975 және 2004 жылдары). Алғашқыда Гаскелл романды басты кейіпкер Маргарет Хейлдің есімімен атауды жоспарлаған, бірақ роман жарияланған «Household Words» журналының редакторы Чарльз Диккенс «Солтүстік пен Оңтүстік» деген атауды ұсынды. Гаскеллдің тұңғыш романы «Мэри Бартон» (1848) Манчестердегі жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасындағы қарым-қатынасты кедей жұмысшылардың көзқарасынан көрсетеді; ал «Солтүстік пен Оңтүстік» Англияның оңтүстігінен келген басты кейіпкер арқылы индустриялық қаладағы фабрика иелері мен жұмысшылардың көзқарастарын көрсетіп, оларға баға береді. Роман Англияның солтүстігіндегі Мильтон деген ойдан туған қалада өтеді. Бейқам, ауылдық ортадан кетуге мәжбүр болған Маргарет Хейл ата-анасымен бірге Мильтонға көшіп келеді. Ол Өнеркәсіптік революцияның қатыгездігін көріп, жұмыс берушілер мен жұмысшылардың алғашқы ереуілдерде қақтығысқа түскенін бағалайды. Мұқтаж адамдарға көңіл бөліп, олардың батылдығы мен табандылығына риза болған Маргарет, олардың арасында достар табады, сонымен қатар Джон Торнтонмен келіспейді: ол жұмысшыларын сыйламайтын, жаңадан байыған мақта фабрикасының иесі. Роман оның еңбек қатынастарының күрделілігін, олардың ізгі ниетті фабрика иелеріне тигізетін әсерін және Джон Торнтонмен арадағы күрделі қарым-қатынасын түсіну жолын баяндайды. Гаскелл Мильтон бейнесін Манчестер қаласынан алған, себебі ол унитарий дін қызметкерінің әйелі ретінде сол қалада тұрған.

Ілеспелеу

"Солтүстік пен Оңтүстік" алғаш рет 1854 жылдың қыркүйегінен 1855 жылдың қаңтарына дейін Чарльз Диккенс редакциялаған "Үй ішіндегі сөздер" журналында 20 апталық бөлімдерге бөлініп жарияланды. Осы кезеңде Чарльз Диккенс "Қиын кезеңдер" (әлеуметтік роман) романында да осы тақырыпты қарастырды, ол 1854 жылдың сәуірінен тамызына дейін сол журналда жарық көрді. Манчестерді (сатиралық Коктаунды) жағымсыз жарықтан көрсеткен "Қиын кезеңдер" Гаскеллге қиындық туғызып, оның өзінің романын жазуын уытты. Ол Диккенс ереуіл туралы жазбауын қамтамасыз етуі керек болды. Гаскеллге сериалды туындылардың уақыт және техникалық шектеулері өте қиын болды. Ол 22 бөлім жазуды жоспарлаған, бірақ оқиғаны 20 бөліммен шектеу үшін "қатаң қысқартуға мәжбүр болды". "Солтүстік пен Оңтүстік" "Қиын кезеңдер" романынан кем сәтті болды. 1854 жылдың 14 қазанында, алты аптадан кейін сатылым күрт төмендеді, сол себепті Диккенс Гаскелдің "таласпауына" шағымданды, себебі ол оның қысқару талаптарына қарсы тұрды. Ол осы оқиғаны "өте жалықтыратын" деп тапты.

Атау

Романның атауы (Дикенс ұсынған) ауылдық Оңтүстік Англиядағы жер иелері мен шаруалардың, және капиталистік өндірушілер мен кедей фабрика жұмысшыларының тұратын индустриалды Солтүстіктің өмір салтындағы айырмашылыққа назар салады. Оқиғаның ортасында – жалпы Солтүстікке және әсіресе харизматикалық өндіруші Джон Торнтонға деген көзқарасын өзгертуге үйренетін мақтаншақ Маргарет Хейл тұр. Гаскелл бұл романды Маргарет Хейл деп атағанды қалаған (ол 1848 жылы «Мэри Бартон» романы үшін де осылай істеген), бірақ Дикенс көзқарасын қабылдады. Ол 1854 жылғы 26 шілдедегі хатында «Солтүстік-Оңтүстік» атауы жақсырақ көрінетінін, ол көбірек мазмұнды қамтитынын және жағдайға байланысты бетпе-бет кездесуге мәжбүр болған адамдар арасындағы қақтығысты көрсететінін жазды.

Кітап

Chapman & Hall (Лондон) романды алғаш рет 1855 жылы 25 және 27 тараудан тұратын екі томдық түрінде жариялады. Chapman & Hall компаниясы ІІ томның XIX тарауындағы екі абзац ІІ томның XXII тарауында қайталанғандықтан 1855 жылы екінші басылымын шығарды. Беттемелерді үйлестіру үшін екінші басылым ІІ томның XXIII тарауына қосымша абзац қосты. Сол жылы Harper and Brothers оны Нью-Йоркте, ал Таухниц Лейпцигте ағылшын жазушыларының жинағының бөлігі ретінде толық екінші басылымын жариялады. Гаскеллдің өмірінде көптеген басылымдар жарық көрді. Алғы сөз Джон Лидгейттің "The Churl and the Bird" (қазіргі заманғы орфографиямен) атты орта ғасырлық ағылшын жыр-дастанының соңынан алынған цитатамен аяқталады. Лоро және Леспиннің әйелі Х., "Автордың рұқсатымен" романды француз тіліне бірінші түзетілген басылымнан аударды. Ол 1859 жылы Парижде Hachette баспасында, ал 1865 жылы Nord et Sud деген атпен жарияланды.

Сюжет

Он тоғыз жасар Маргарет Хейл Лондонда өзінің туған інісі Эдитпен және бай әпкесі Шоумен шамамен 10 жыл өмір сүрді, бірақ Эдит капитан Ленноксқа үйленген кезде Маргарет оңтүстік ауылы Хелстонға қуанышпен оралады. Маргарет капитанның ағасы Генриден неке ұсынысын қабылдамайды. Оның өмірі әкесі, жергілікті пастор, Англия шіркеуінен және Хелстонның пасторлық қызметінен саналы түрде бас тартқанда өзгеріске ұшырайды; оның зияткерлік адалдығы оны қарсылық білдірушіге айналдырады. Оксфордтағы ескі досы Белл мырзаның кеңесімен ол әйелі мен қызымен бірге Милтон Нортнге (Белл мырзаның туған жері және мүлігі бар) көшіп келеді. Даркширдегі өнеркәсіптік қала (текстиль өндіретін аймақ) мақта өндіреді және Өнеркәсіптік революцияның ортасында орналасқан; иелері мен жұмысшылары ұйымдастырылған ереуілдерде қақтығысады. Маргарет бастапқыда Милтонның шулы, түтінді қаласын қатал және жат сезінеді, сонымен қатар оның кедейлігі оны қынжырлатады. Мистер Хейл (қаржылық жағдайы нашарлаған) жеке сабақтар береді; оның шәкірттерінің бірі - бай және ықпалды өндіруші Джон Торнтон, Марлбороу Миллс иесі. Маргарет пен Торнтон бастапқыда келіспейді; ол оны қабақ, сезімтал емес деп санайды, ал ол оны мақтанқор деп есептейді. Дегенмен, ол оның сұлулығына және өзіне сенімділігіне тартылады, ал ол оның қалай кедейліктен көтерілгеніне қызығушылық танытады. Милтонда өткізген 18 ай ішінде Маргарет қала мен оның еңбекқор халқын, әсіресе кәсіби одақ өкілі Николас Хиггинсті және оның қызы Бессиді бағалай бастайды. Бесси мақта тозаңын тыныс алып, биссиноз ауруына шалдығады, ол оны ақырында өлтіреді. Жұмысшылар ереуілі басталады. Ашуланған жұмысшылар Торнтонның үйі мен зауыры орналасқан жерге кіріп, ол ирланд жұмысшыларын алмастыру үшін импорттағандықтан шабуыл жасайды. Торнтон әскер шақырады, бірақ олар келгенге дейін Маргарет оны бұқаралық топпен сөйлесуге шақырып, қан төгілуді болдырмауға тырысады. Ол қауіпті жағдайда болғанда, Маргарет жүгіріп шығып, оны қорғайды; оны тас шабады. Бұқаралық топ тарап кетеді, Торнтон есінен айырылған Маргаретті үйге көтереді. Торнтон үйлену ұсынысын жасайды; Маргарет оның күтпеген махаббат білдіруіне дайын емес және оның бұқаралық топ алдындағы әрекеті оған деген сезімін білдірген деген болжамға ренжіді. Торнтонның анасы Маргареттің мақтанқорлығынан сақтанып, оның ұлын қабылдамауына ашуланады. Маргареттың ағасы Фредерик (теңізшілер бүлігіне қатысқандықтан іздестіріліп жатқандықтан, жер аударылуда тұрады) жасырын түрде олардың өліп бара жатқан анасына барады. Торнтон Маргарет пен Фредерикті бірге көріп, оны оның жары деп ойлайды. Фредериктің кемедегі серігі Леонардс кейіннен оны теміржол станциясында таниды. Олар дауласады; Фредерик Леонардсты итеріп жібереді, ол көп ұзамай қайтыс болады. Полиция Маргареттен төбелес туралы сұрағанда, ол өтірік айтып, ол онда болмағанын мәлімдейді. Торнтон Маргарет өтірік айтқанын біледі, бірақ судья ретінде оны жалған куәлік беруден сақтау үшін істі жабады. Маргарет оның өзі үшін жасаған ісіне риза болады; ол енді Торнтонды қатал ие ретінде қарамайды, бірақ оның мінез-құлқының тереңдігін мойындай бастайды. Николас Маргареттің өтінішімен Торнтоннан жұмыс іздеп, ақырында оны алады. Торнтон мен Хиггинс бір-бірін бағалап, түсінуге үйренеді. Мистер Хейл Оксфордтағы ең жақын досы Мистер Беллге барады. Ол онда қайтыс болады, ал Маргарет Лондонға қайтып, Шоу әпкесімен бірге тұрады. Ол Хелстонға Мистер Беллмен бірге барып, Торнтонға Фредерик туралы айтуын сұрайды, бірақ Мистер Белл оны жасамай қайтыс болады. Ол Маргаретқа Марлбороу Миллс және Торнтон үйін қосатын мұра қалдырады. Торнтон нарықтағы құбылмалылық пен ереуіл салдарынан банкротқа ұшырайды. Ол Николас Хиггинстен Маргареттың ағасы туралы шындықты біледі және өзінің жаңа үй иесі Маргаретпен өзінің ісін реттеу үшін Лондонға келеді. Маргарет Торнтонға ақшасын қарызға беруді ұсынғанда, ол оның оған деген сезімі өзгергенін түсінеді және ол қайтадан үйленуді ұсынады. Ол оны жақсы көруге үйренгендіктен, ол онымен келіседі.

Сыни қабылдау

The Cambridge Companion to Elizabeth Gaskell (2007) жинағына кіріспе сөзінде, қазіргі Гаскелл зерттеулерін көрсететін мақалалар жинағында, Джилл Л. Матус автордың Виктория дәуіріндегі әдебиеттанудағы өсіп келе жатқан беделін және оның инновациялық, жан-жақты повестеу өнерінің өміріндегі қарқынды өзгерістерді қалай бейнелегенін атап өтеді. Бұл әрқашан осылай болған жоқ; оның өлімінен 1950 жылдарға дейінгі беделі Лорд Дэвид Сесилдің «Ерте Виктория дәуірінің романистері» (1934) еңбегіндегі «ол толығымен әйел» және «табиғи кемшіліктерін жеңуге лайықты күш жұмсайды, бірақ бәрі бекер» деген бағасымен анықталды. Замандас сыншылардың пікірлері де Мэри Бартонға қатысты сын-есімдерге ұқсас болды. «Лидер» газетінде жарияланған анонимді сын Гаскеллді Ланкашир туралы манчестерлік тұрғынның жібермейтін қателер жасады деп айыптады және әйелдің (немесе дін қызметкерлерінің) «өндірістік мәселелерді түсіне алмайтынын», «мақта өнеркәсібі туралы тым аз білетінін» және «оны жазып, жағдайды ушықтыруға құқығы жоқ екенін» мәлімдеді. Бесінші тарауды оқығаннан кейін Шарлотта Бронте бұл тек шіркеу және «өзінің ішкі сезімімен келіспейтіндерді қорғау және оны тастап кетуді міндет деп санайтындар» туралы екеніне сенеді. Дегенмен, Бронте достасының «Солтүстіктің ерекшелігін түсіне білетінін» мойындады. Ричард Холт романға қызығушылық танытса да, сюжеттің ыңғайсыз екеніне және кейіпкерлердің «кенгуру сияқты» секіріп өзгеріп жатқанына шағымданады. Жорж Сан романның жас әйелге де қол жетімді бола тұра, джентльменге де қызықты болатынын айтты. Гаскеллдің «Кранфордтан» басқа романдары 19 ғасырдың соңында біртіндеп ұмытқа кетті; 1950 жылға дейін ол «жақсы талғам мен әйелдік сезімталдыққа» ие еңбектерімен белгілі қарапайым автор ретінде қарастырылды. Арчи Стэнтон Уитфилд 1929 жылы оның туындылары «күлгін, балға, лаванда, мигнонет және тәтті жеміс» сияқты екенін жазды, ал Сесил оған әлеуметтік мәселелерді тиімді шешу үшін қажетті «еркектік» қасиеті жетіспейді деді. Алайда, 1950 және 60-жылдары Кэтлин Тиллотсон, Арнольд Кеттл және Реймонд Уильямс сияқты социалистік сыншылар оның романдарының әлеуметтік және өндірістік мәселелерді бейнелеуін қайта қарастырып, оның көзқарасының сол кездегі басым пікірлерге қарсы екенін түсінгенде, жағдай өзгерді және бұл феминистік қозғалыстардың күшеюіне ықпал етті. 21-ғасырдың басында Гаскеллдің туындылары «ұлттық, гендерлік және әлеуметтік мәселелерді қазіргі заманда талқылауға тартылып», жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасындағы қақтығысты бейнелейтін алғашқы өнеркәсіптік романдардың бірі – «Солтүстік және Оңтүстік» күрделі әлеуметтік қақтығыстарды көрсету және Маргарет Хейл арқылы тиімді шешімдер ұсыну тұрғысынан қарастырылады: автордың өкілі және Гаскеллдің ең жетілген туындысы.

Билік пен бүлік

Адилетсіз деп саналатын билікке қарсы көтеріліс бүкіл оқиғаны сіңіріп алып тұр. Орнаған институттар адамгершіліксіз немесе өзімшіл деп есептеледі, сондықтан олар кемшілді; Мистер Хейл ар-ождан мәселесі бойынша шіркеумен жол айырысады, ал Фредерик Хейл теңіз күштеріне қарсы бүлікке қатысып, өз ісін әділ деп санайтындықтан, заң оны жазалайды деп қуғынға ұшырайды. Оның көтерілісі балаларын асырау үшін күрескен жұмысшылардың ереуілімен паралель жүреді. Екеуі де әлсіз және күшпен билігін сақтап тұрғандар – заң мен фабрика иелері – ережелерін белгілейтін күреске (жұмысшылардың көзінде соғыс) тартылған. Маргарет өзінің бостандығын білдіретін тәсілдермен қарсылық көрсетеді: әлеуметтік нормаларды елемеу және ағасын қорғау үшін полицияға жалған мәлімдеме жасау арқылы билікке наразылық білдіреді, соның арқасында ол өзі үшін емес, бақытсыз адамдардың игілігі үшін еріксіз, әділетсіз және қатыгез билікке қарсы тұруға болатынын біледі. Тіпті Хале ханым да өзінің жолымен қарсылық көрсетеді; ол «Фредериктің әділетсіздікке қарсы тұрғанына, жай ғана жақсы офицер болғанынан гөрі мақтанады». Билік тақырыбы да орталық орында тұр. Торнтон билік пен үстем таптың үш қырын көрсетеді: әріптестері құрметтейтін өндіруші (экономикалық билік), судья (сот билігі) және ереуілді тоқтату үшін әскерді шақыруға құқылы адам (саяси билік). Милтон тұрғындарының жақсы өмірге ұмтылу күресінде энергиясы, күші мен қайраттылығы бар. Маргарет Торнтонмен сөздермен тартысқа түсіп, оны өз сенімдерінің дұрыстығын ойлануға мәжбүр етеді және ақырында жұмысшыларды еңбек күшінің көзі ретінде қараудан, зиялы ойлауға қабілетті тұлғалар ретінде қарауға көндіреді. 21 жасқа келгенде Маргарет өмірін өз қолына алады, қалағандай өмір сүруге бейімделеді және Мистер Белден мұраға алған байлығын басқаруды үйренеді.

Әйелдік және еркектік рөлдер

Жеке сфералар туралы түсінік Виктория дәуірінде гендерлік рөлдерге қатысты сенімдерге басымдық берді, ерлер мен әйелдердің рөлдері анық бөлінген деп есептелді. Қоғамдық өмір (жұмыс ілеспес) ерлердің құзыретінде, ал жеке өмір (отбасылық өмір) әйелдердің құзыретінде болды. Сезімдерді білдіру әйелдік қасиет саналды, ал агрессия – еркектік қасиет. Дауларды сөзбен шешу әйелдерге тән, ал ерлер физикалық күш қолдануға бейім (соның ішінде соғыс). Үйдің иесі – мораль мен діннің сақшысы, «Үйдегі періште». Қоғамдық сфера қауіпті, моральдық емес деп есептелді, және Диккенс сияқты авторлардың туындыларында кейіпкерлер заманауи стандарттарға сай келмегенде апаттар орын алады. Юнитариандар Киелі кітап мәтіндерін сөзбен емес, символдық түрде түсіндірді. Олар түпкі күнәға сенбеді, әйелдердің ерлерге қарағанда кінәлі немесе әлсіз екендігіне сенбеді, және методистерге, англикандықтарға немесе диссиденттерге қарағанда көбірек либералды болды. «Солтүстік және Оңтүстік» романы бір кешкі сахнада юнитариандық төзімділіктің типикалық бейнесін ұсынады: «Маргарет шіркеуші, оның әкесі диссидент, Хиггинс – сенімсіз, бірге тізе бүкті». Торнтондар Хейлдер сияқты дінді пайдаланбайды, бірақ миссис Торнтон Мэтью Генридің «Ескі және Жаңа Ұсымның түсіндірмесі» кітабын оқиды. 1850 жылы Рим папасы Пий IX-тің Англиядағы Рим католик шіркеуін қайта құруы, көбінесе, қатты айыпталып, Гаскелл католицизмге ашық көзқарас танытады және Фредерик Хейл испан әйелінің дініне өтеді. Киелі кітапқа сілтемелер түрлі формада кездеседі. VI тарауда Әйүп кітабынан үзінді келтірілген (II, 13); Ақырын бала туралы аңызға үлкен ағасына сілтеме жасалған, ал Маргарет Коринфтіктерге арналған бірінші хаттағы қайырымдылық туралы анықтаманы («ұзақ шыдап, мейірімді және өзіне пайда іздемейтін») қайталайды. Алайда, Гаскелл дұрыс пайдаланбаудан сақтандырады; Бесси Хиггинс өзінің жағдайымен күресу үшін Аянды оқиды және Дивс пен Лазар туралы аңызды соншалықты қарапайым түсіндіреді, Маргарет қарсылық білдіреді: «Осы қорқынышты күні біразымыз мұнда кедей болған, ал кейбіреулеріміз бай болғандықтан, бұл жеткілікті бөліну болмайды – біз сол кедейлік оқиғасы бойынша емес, Мәсіхке адал еріп жүргеніміз бойынша сотталамыз». Маргарет пен Торнтон «қадірсіздіктерін» мойындап, татуласуға әкелетін жолмен жүреді. Маргаретке ең ұзақ жол күтіп тұр, ол өтірігі үшін өкініш сезінеді және Торнтонның көзінде төмендеуден ұялады. Франсис де Сальс оны «немірімділік жолын» іздеуге шақырады, г-н Белл оның өтірігін азайтуға және ұтымды етуге тырысқанмен. Торнтон, Әйүп сияқты құрып кетудің алдында, анасы оның жағдайының әділетсіздігіне қарсы шыққанда ашуланбауға тырысады («Сен үшін емес, Джон! Құдай сенің үстіңнен өте қатты жазалады») және оның өмір сүруі оған сыйлаған «үлкен нығметке» шүкіршілік етеді.

Остиннің мұрасы

Джейн Остиннің "Гордость и предубеждение" романының "Солтүстік және Оңтүстік" романына әсері жиі аталады. Маргарет Торнтонның алғашқы ұсынысынан бас тартуы сияқты сюжеттік тұсталардан бастап, басты кейіпкерлердің мінез-құлқына дейін екі роман арасындағы параллелизм анық көрінеді. Маргарет пен Элизабет Беннет екеуі де мақтаншыл, ақылды, бірақ қатыгездікке бой ұсынушы мінезге ие, ал Торнтон Дарси сияқты мақтаншыл, жабық және күшті. Нильс Клауссонның "Манчестердегі романтика: Елизавета Гаскеллдің "Солтүстік және Оңтүстік" романындағы тап, гендер және қарама-қайшы жанрлар" еңбегінде айтылғандай, "бай және мақтаншыл адамды күшті жігерлі, тәуелсіз және ақылды әйел бағындыратын дәл сол романдық сюжет "Гордость и предубеждение" романынан жарты ғасырдан кейін "Солтүстік және Оңтүстік" романында қайта пайда болады" (3). Клауссон Остиннің Гаскелл "викториандық Манчестер ортасына көшірген" (3) романның үлгісін жасағанын мәлімдейді. Романтиканы әлеуметтік проблемалық романның қарама-қайшы реализмімен біріктіре отырып, Гаскелл бұрынғы сюжетті жаңартып, күрделілендіреді, бұл мәселені Мэтью Суссман "Остин, Гаскелл және отандық көркем әдебиет саясаты" кітабында кеңінен зерттейді. Викториандық көркем әдебиеттегі әңгімелер саясаты (1988) еңбегінде Розмари Боденхаймер романды Шарлотта Бронтенің "Ширли" романымен салыстыруды ұнататынын, бірақ "күшті отбасылық қасиеттердің сипатталуында" және "әлеуметтік оптимизмде" өнеркәсіптік "Гордость и предубеждение" романын көреді деп жазады. Патриция Ингем де "Солтүстік және Оңтүстік" романын "Ширли" романымен салыстырады. Энн Банфилд "Солтүстік және Оңтүстік" романын "Мэнсфилд Парк" романымен екі себептен салыстырады: Маргарет Хейл, Фанни Прайс сияқты, ол жеңіске жеткен жерге көшіріледі, және роман үлкен ауқымдағы орындардың қарама-қайшылығына негізделген.

Жалған бастаулар

Романның үш бастауы бар, олардың екеуі – иллюзия: біріншісі – Лондондағы үйлену дайындықтары, екіншісі – қаһарманның Хелстоунға оралуы, ал үшіншісі (көбінесе оқиғаның нағыз бастамасы саналады) – жетінші тарауда Милтонға аттану туралы айтады. Мартин Додсворттың пікірінше, алғашқы тараулар автордың шеберсіздігінен емес, романның мазмұны туралы жалған бағыт берушілер; олар оқырманға оқиғаның не емес екенін көрсетеді. Боденхаймер ерте тарауларды жалған бастау деп емес, Гаскеллдің әлеуметтік және жеке «үздіріссіз өзгеріс күйі» тақырыбын көрсететін және романның ажырамас бөлігі ретінде түсіндіреді. Маргарет бір жерден екінші жерге қоныс аудару арқылы өзін және әлемді жақсырақ түсінеді, бұл Гаскеллдің оны қоғамдық кеңістікке орналастыру ниетіне көмектеседі. «Солтүстік және Оңтүстік» романының алғашқы тараулары Джейн Остин стиліндегі әдеп романының көрінісін ұсынады, онда Лондонда ақымақ күйеу жібегі мен епті, зиялы қаһарманның үйлену дайындықтары көрсетіледі; ал Хелстоун елдік ауылында (Англияның Хэмпшир графтығындағы ойдан шығарылған жерде) бақыт іздеген Генри Леннокс Маргаретке сүйісіп, бірақ одан бас тартыс алады. Дирдре Дэвид «Үш Виктория романындағы шешімдер туралы ойлар» (1981) еңбегінде Маргареттің Лондон қоғамын тастауының оңтүстікте оның орны жоқ екенін және солтүстікке бейімделуінің ықтимал екенін көрсетеді. Гаскеллдің әдеп романы Англияның солтүстік-батысы туралы өнеркәсіптік романның кең контексіне ие, онда жас қыздар (Бесси сияқты) «мақта ауруынан» өледі; капиталистер заңдық міндеттемелерді елемейді, ал жұмысшылар профилактикалық шаралардан бас тартады, ереуілдер ұйымдастырады және бүліктерге себеп болады. Романды, Мартин Додсворт сияқты, махаббат оқиғасын өндірістік контекстен басым етуі және Маргарет пен Торнтон арасындағы эмоционалдық қақтығысқа тым көп назар аударуы үшін сынға алуға болады. Алайда «Солтүстік және Оңтүстік» – тек өнеркәсіптік «Гордость и предубеждение» емес. Маргарет мәртебеге ие болады және қоғамдық рөлге ие болып, викториялық қоғамдағы жеке сфералар туралы идеяға қарсы шығады. Ол Бесси Хиггинспен (жас, жұмысшы сыныбынан шыққан әйелмен) достық қарым-қатынас жасайды, «саудагерлерге» деген көңілінің керігін біртіндеп жеңеді және Торнтонның қасиеттерін мойындап, өзін оған «лайықсыз» деп санайтын әлеуметтік шекараларды кесіп өтеді. Роман Харли-стритте аяқталады (онда ол басталған), бірақ Маргареттің әуесқой, сыртқы әлемге құмар туысы Эдит пен Генри Леннокстан алыстауы Торнтон мен Милтонды таңдауымен айқын көрінеді.

Қателіктер

"Бірінші әсерлер", "Қателер", "Қателер түзеліп, ақталды", "Жаңбырлы жағдайлар" және "Өтеу" атты тараулар "Солтүстік және Оңтүстік" романында Маргарет жасаған қателіктер мен басқа кейіпкерлермен туындаған түсініспеушіліктерге себеп болатын жағдайларға толы екенін көрсетеді. Маргареттің кейбір қателіктері әдет-ғұрыптарды елемеуден, ал кейбіреулері оларды түсінбеуден, тағы басқалары Милтонның әлеуметтік әдет-ғұрыптарын (мысалы, ашық, таныс қол алысу) қабылдамаудан туындайды. Басқа кейіпкерлер маңызды істерді істемейді: Диксон Маргаретке Торнтон анасының жерлеу рәсіміне барғанын айтпайды, ал мистер Белл Маргареттің неге жалған айтқанын түсіндіруге үлкермей қайтыс болады. Маргарет өзін дұрыс түсінбегендей сезінеді, өмірін бақылауға ала алмайды және түсінбеген әлемді түсіндіре алмайды. Маргареттің басқа да қателіктері оның білімі жетпеуіне байланысты; Лондонның сәнді салондарына үйренген ол, шалын кигенде "императрицаның киіміндей" көрінетінін және шай құйғанда "мақтаншы, кінәлі құлдың осалдығымен" әрекет ететінін білмейді. Ол үйлену ұсыныстарын қиындықпен қабылдайды: Генри Леннокстың махаббат туралы жариялануы "жағымсыз" және оны ыңғайсыз жағдайға түсіреді, ал Джон Торнтонның ұсынысы оны "нашарлатып, қорлағандай" сезіндіреді. Маргарет көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуге болатынына сеніп, өзінің және ағасы Фредериктің теміржол станциясындағы сүйкімді жұпқа ұқсайтынын білмейді (О'Фаррелл, 1997, 68 б.). Боденхаймер бұл "қателіктерді" мақсатты деп санайды: "Кез келген жағдайда, өнеркәсіптік саясат болсын, эмоционалдық өмір болсын, дәстүрлі көзқарастар мен ұстанымдар жаңылыстыратын жаңаларға айналады, олар нағыз адамгершілік өзгерістерге байланысты қателіктер мен қақтығыстардың барлық ауыртпалығымен бейнеленеді". Ол диалектті мәртебе, жас немесе жақындық сияқты сөйлеушілердің ерекшеліктерін көрсету үшін шеберлікпен қолдану қабілетін дамытқан. Маргареттің мәдениетке бейімделуі тіл арқылы көрінеді. Апасы Мильтонның қарапайым провинциалдық сөздерін қолданғаны үшін (мысалы, "жұмыс тоқтап тұр") сөзіне қарсылық білдіргенде, Маргарет өнеркәсіптік қалада тұратындықтан, қажет болғанда оның тілінде сөйлеу керектігін айтады. Ол еріншекті білдіретін сөзді келтіреді, бірақ оны көркем деп санайды ("нобстик") және Буше балаларына жергілікті терминді қолданады ("реттеу" – тазалау): "шалақ бөлмені тазалау". Гаскелл әр тарауды ішкі жанжалдар сияқты маңызды тақырыпты атап өту үшін поэтикалық цитатамен бастайды ("Жүрегім маған қарсы шығады, және екі дауыс / Менің көкірегімде естіледі" – Валленштейн, XVIII тарау), екіұштылық ("Жер бетінде ешкім білмейді / Көз жасына бауырлас емес күлімдеу." – Эллиот, XXI тарау), махаббат, міндет, азап, табандылық, адалдық, уақыт және өзгеріс.

Контекст

Гаскелл өнеркәсіптік революциядан кейінгі дүрбелең кезеңінде өмір сүрді және Манчестер жұмысшыларының күнделікті өмірінің қиын жағдайларын, олардың денсаулық проблемаларын жақсы білді. Роберто Дайнотто "Солтүстік пен Оңтүстік" романын "өзгеріп жатқан заманның тозағына жасалған апатты сапар" деп түсіндірді: заманауи кедейлік, ашу, үмітсіздік, белсенді кәсіподақ қозғалысы және таптық қайшылықтар. "Солтүстік пен Оңтүстікте" суреттелген ереуіл, роман жарық көрмес бұрын бір жыл өткен Престон ереуіліне ұқсайды. Ереуілдің ұраны "он процент және мойынсұнбау" болды, оны Джордж Коуэлл мен Мортимер Гримшоу басқарды. Шамамен жеті айға созылған (1853 жылдың қыркүйегінен 1854 жылдың сәуіріне дейін) бұл әрекет нәтижесіз аяқталды. Ереуіл егжей-тегжейлі сипатталған, Хиггинс сияқты зиялы басшылары, көтерілісшілердің қатыгездігі мен зорлық-зомбылығы және екі тараптың да реакциясы көрсетілген. Маргареттың, қорқынышпен қарап, сонымен бірге жанашырлықпен қарайтын сырттан келген адамның көзімен, Гаскелл Маргарет баратын кедей аудандардың әлеуметтік қайғысын бейнелейді. Бұл қайғы кейде парламенттік құжаттарда (көк кітаптарда) суреттермен тіркелген, нәтижесінде 1833 жылғы Фабрикалық заң қабылданды. Гаскелл қожайындар мен жұмысшылар арасындағы қақтығыстың себебін (кардинг бөлмелеріне желдеткіштер орнату) біреуінің ашкөздігін, екіншісінің білімсіздігін көрсету үшін пайдаланады, бұл әлеуметтік прогреске кедеріл келтіреді және ирландтар азшылық құрайтын қаладағы ирландтарға қарсы пікірлерге назар аударады. Ол Торнтонның әлеуметтік дарвинизмге жақын теорияны қорғаудағы өндірушілердің сенімдері мен ойларын ашады: капитализм табиғи (дегенге жуық физикалық) өзгермейтін заңдарға бағынады, адамзатты құрбан ететін прогреске қарай аяусыз жарыс; әлсіздер, қожайындар не жұмысшылар болсын, қырылады. Миссис Торнтон жұмысшы табын орта таптың көзқарасымен "алғыссыз иттің тобы" деп сипаттайды.

Гаскеллдің орны

"Солтүстік және Оңтүстік" – "Англияның жағдайы" романдарының канонына жатады (әлеуметтік проблемалар, индустриялық немесе әлеуметтік романдар деп те аталады), олар викториялық қоғамның шындығын талдап, "индустриализм, урбанизм, таптар және гендерлік қақтығыстарды бірінші қолдан егжей-тегжейлі бақылау арқылы" көрсетеді. Ол заманауи өзгерістердің тудырған сұрақтарына жауап беруге тырысады, Джон Стюарт Миллдің (1845 жылы "Эдинбург шолуында" жарияланған "Еңбек туралы талаптар" еңбегінің авторы) қолдаған жеке жұмысшының бостандығы және Джон Раскин мен Артур Хелпстің жақтаған, Торнтонның 15-тарауда дамытқан жұмыс берушілердің өз қызметкерлеріне деген жауапкершілігі арасындағы жағдайды анықтауға ұмтылады. Роман белгілі бір әкешілдік көзқарасты көрсетеді, қоғамдық және жеке өмір, бостандық және жауапкершілік, жұмыс орны мен отбасы өмірі арасындағы шекараға қарсы тұрып, жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасындағы қарым-қатынаста тепе-теңдік орнатуға тырысады. Маргарет және оның әкесі арқылы Гаскелл жұмысшыларды бала сияқты қарауға тырысатын автократиялық үлгіні сынап, оны Торнтон қорғайды (ол өзінің іс-әрекеттері мен шешімдері үшін жұмысшыларға есеп беруге міндетті емес). Ол жұмысшылардың қажеттіктерін ескеретін билікті, Джон Локктың "Үкімет туралы екі трактат" еңбегінде айтылғандай, қожалар мен жұмысшылардың ынтымақтастығын қамтамасыз ететін әлеуметтік және экономикалық келісімді жақтайды. Ереуілден кейін Торнтон, ақырында, "басқару мен еңбек арасындағы жаңа келіссөздер қазіргі өмірдің бір бөлігі" екенін мойындайды; оны қиратқан ереуіл "құрметті" болды, өйткені жұмысшылар оған ақша үшін, ал ол оларға өнім өндіру үшін тәуелді болды. Сыныптық күресте құрбан болғандар (Бүшер мен Бесси сияқты) бар, бірақ Гаскелл жанжалды шешудің нақты жолын ұсынбайды: мысалы, Торнтонның ереуілдерге деген үміті – олар енді "ашкере және қанаушылық" болмауы керек. Ол және Хиггинс Маргареттың "әлеуметтік өзгерістер процесіне үнемі араласуы" арқылы, қожалар мен жұмысшылар арасындағы байланысты ынталандыра отырып, "ақшамен байланысқан" қарым-қатынастың артынан басады. Экономикалық биліктің иелері жұмысшыларымен сөйлесуге, оларды адамдар ретінде қарастыруға (өндіріс құралы емес) келіссе, бұл әлеуметтік қақтығыстарды жоймаса да, олардың қатыгездігін азайтады. Басты кейіпкерлер жеке өзгерістерден өтеді, соның нәтижесінде олар бірігеді. Стивенсон Гаскеллдің әйелдердің фабрикадағы жұмысына қатысты үнсіздігі 1800 жылдардың ортасындағы орта таптың "отбасылық идеологияның жеңісімен" күресін көрсетеді дейді. Гаскелл Хейлдер сияқты отбасылардың үй шаруасындағы әйелдерді (Диксон сияқты) тиісті – бағынышты – орындарында ұстау және оларды отбасы мүшелеріне айналдыру (таптық айырмашылықтарды жою) қиындықтарына ишара жасайды, бұл жағдай өнеркәсіптік жұмысшыларға да тән.

Теледидар және әдебиет

Бірінші телевизиялық бейімделуде (1966 жылы) Ричард Лич мистер Торнтон рөлін, ал Венди Уильямс Маргарет Хейл рөлін ойнады. Екінші телевизиялық бейімделуде (1975 жылы) Патрик Стюарт мистер Торнтон рөлін, ал Розалинд Шенкс Маргарет Хейл рөлін ойнады. 2004 жылғы бейімделуде мистер Хейл рөлін ойнаған Тим Пигот Смит 1975 жылғы нұсқада Фредерик (оның ұлы) рөлін ойнады. 2004 жылы BBC төрт бөлімнен тұратын "Солтүстік және Оңтүстік" сериалын көрсетті, онда басты рөлдерді Даниэла Денби Эш және Ричард Армитаж ойнады. Сценарийді Сэнди Уэлч жазды, ал режиссураны Брайан Персиваль жүзеге асырды. 2004 жылғы нұсқа романға деген қызығушылықты жаңартты және оқырмандар қатарын кеңейтті. Гаскеллдің туындыларына еліктеу ретінде жазылған Дэвид Лодждың "Жақсы жұмыс" романы 1988 жылы жарық көрді. "Sunday Express Book of the Year" сыйлығының иегері болған бұл роман 1989 жылы BBC арнасымен телесериал ретінде бейімделді.