Кіріспе

Камбоджада туған АҚШ-тың адам құқықтары жөніндегі белсендісі Лунг Унг (19 қараша 1970 жылы туған) – камбоджалық-американдық адам құқықтары жөніндегі белсенді, лекторы және 1997 жылдан 2003 жылға дейін Жер миналарынан азат әлем үшін науқанның ұлттық өкілі болды. Ол Вьетнам соғысы ардагерлерінің Америка қорымен байланысты Халықаралық миналарды тыйым салу науқанында да осындай қызмет атқарды. Камбоджаның Пномпень қаласында туған Унг, Сенг Им Унг пен Ай Чоунг Унгтың жеті баласының алтыншысы және төрт қызының үшіншісі болды. 10 жасында ол Пол Поттың Қызыл кхмерлер режимі кезінде "Қырғын алаңы" деп белгілі болған оқиғадан аман қалды және Камбоджадан қашып шықты. АҚШ-қа босқын ретінде қоныс аударғаннан кейін, ол 1975 жылдан 2003 жылға дейінгі өмірлік тәжірибесін баяндаған екі кітап жазды.

Мемуарлары

Унгтың "Біріншіден олар менің әкемді өлтірді: Камбоджаның қызы еске алады" атты алғашқы естеліктері 1975 жылдан 1980 жылға дейінгі Камбоджадағы өмірін егжей-тегжейлі баяндайды: "1975 жылдан 1979 жылға дейін – атылу, аштық, ауру және мәжбүрлі еңбек арқылы – Қызыл кхмерлер жүйелі түрде шамамен екі миллион камбоджалықты өлтірді, бұл ел халқының төрттен бір бөлігін құрайды. Бұл – менің және менің отбасымның аман қалу тарихы. Осы оқиғалар менің жеке тәжірибем болғанымен, менің хикаям миллиондаған камбоджалықтардың тағдырын көрсетеді. Егер сіз осы кезеңде Камбоджада өмір сүрген болсаңыз, бұл сіздің де тарихыңыз болар еді". 2000 жылы HarperCollins баспасында АҚШ-та жарық көрген бұл кітап ұлттық бестселлер атанды және 2001 жылы Азия/Тынық мұхиты аймағының американдық кітапханашылар қауымдастығынан "Ересектерге арналған көркем емес әдебиеттегі үздік туынды" сыйлығын жеңіп алды. "Біріншіден олар менің әкемді өлтірді" кітабы кейіннен он екі елде тоғыз тілде жарық көрді және одан фильм түсірілді. Оның екінші естелігі, "Lucky Child: A Daughter of Cambodia Reunites with the Sister She Left Behind", АҚШ-та отбасымен және отбасысыз өмірге бейімделуі мен Вьетнам әскерлері мен Қызыл кхмерлер арасындағы соғыс кезінде Камбоджадағы аман қалған отбасы мүшелерінің басынан өткен оқиғаларды баяндайды. Ол 1980 жылдан 2003 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, ал HarperCollins оны 2005 жылы жариялады. Екі естелігінде де Унг бірінші жақта жазған, көбінесе қазіргі уақытта, оқиғалар мен жағдайларды оқырманның көз алдында болып жатқандай сипаттап: "Мен [оқырманның] сол жерде болуын қаладым".

Алғашқы жылдары: 1970-1975

Унгтың әкесі 1931 жылы Кампонг-Чам провинциясындағы Тро Нуон деген шағын ауылда дүниеге келген. Оның анасы Қытайдың Шаочжоу қаласынан шыққан, ол кішкентай кезінде отбасымен Камбоджаға көшіп келген. Олар отбасының қарсылығына қарамастан үйленді және ақырында балаларымен бірге Пномпень қаласының орталығындағы үшінші қабаттағы пәтерде тұруға келді. Унгтың әкесі, бұрынғы Принц Нородом Сианук үкіметінде қызмет еткендіктен, Лон Нол үкіметіне әскери қызметке алынып, жоғары ранктілі әскери полиция офицері болды. Унгтың анасы үй шаруасын жүргізіп, отбасын асырады. Отбасының жағдайы орташа болды, екі көлігі мен бір жүк көлігі болды, сондай-ақ жылы суы бар, су ағызылатын дәретханасы мен темір ваннасы бар үйде тұрды. Оларда телефондар да болды, сонымен қатар күнделікті қызмет көрсететін қызметшілері де болды, және олар көбінесе жақын жердегі кинотеатрда фильмдер көруді және жергілікті клубтың бассейнінде жүзуді ұнататын. Лунг өзінің айтуынша, 1975 жылдың 17 сәуірінде қызыл кхмерлер Камбоджаны басып алып, Пномпеньді эвакуациялағанға дейін жақын, сүйіспеншілікке толы отбасында бақытты және беймаза өмір сүрді.

Эвакуациялау: 1975 жыл

Лаунг үйінің жанында ойнап жатқанда, қызыл кхмер әскерлерімен толы жүк көліктері оның ауданына кірді. Пномпень халқы, шамамен екі миллион адам, эвакуациялауға мәжбүр болды. Унгтар үйлерін қалдырып, көлікке сыйдыра алған аз ғана мүліктерімен дереу жолға шықты. Көлік отыны біткен соң, олар қолдарынан келгенін жинап, әскерлердің дауысымен қысылып, эвакуацияланғандардың көпшілігімен бірге Бат Денгке жеті күндік сапарға шықты. Жол бойында олар түнде далада тоқтап, тамақ іздеді. Сенг Им Унг шаруа отбасының әкесі болып көрініп, Ком Баулдағы әскери бекеттен ұсталмай өте алды; бұрынғы білімі немесе саяси ұстанымы салдарынан жаңа үкіметке қауіпті деп саналған көптеген эвакуацияланғандар сол жерде бірден атқыланды. Жетінші күні, Унгтар Бат Денгке жақындағанда, Лаунгтың інісі оларды тауып, өздерінің Кранг Труп ауылына арбамен жеткізуді ұйымдастырды. Унг пен оның отбасы Кранг Трупта бірнеше ай ғана тұрды, себебі Лаунгтың әкесі Пномпеньден келген жаңа эвакуацияланғандар оның кім екенін жариялайды деп қорқыды. Ол отбасын Лаунгтың әжесі тұратын Батамбанг ауылына апаруды жоспарлады, бірақ оның жоспары қызыл кхмерлер тарапынан бұзылды. Оның орнына, Унг отбасы 300-ге жуық басқа эвакуацияланғандармен бірге Англунгтмор ауылына апарылды. Сол уақытта Англунгтморға жаңадан келгендердің жартысынан астамы аштықтан, тамақтан уланудан немесе аурудан қайтыс болды. Ашаршылық қатты болды. Лаунгтың әкесі Лон Нол үкіметімен байланысы ашылып қалуы мүмкін деп қайта-қайта қорқып, отбасын көшіруді өтінді. Қызыл кхмерлер оларды Ро-Липке апаруға бұйрық берді, сол күні тағы алпыс отбасы келді.

Ажырасу, аштық және өлім: 197678

Ро-Лип – Унгтың келесі он сегіз айдағы үйі болды. Ауылды күзеткен сарбаздардан үнемі қорқып, сырттан хабар алынбауы үшін, Унгтар қызыл кхмерлердің бұйрығымен ұзақ сағаттар бойы жұмыс істеуге мәжбүр болды, тамақ мөлшері өте аз болды. Аштық пен дене күшінің таусылуы күнделікті жағдайға айналды. Олар келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Лунгтың үлкен ағалары, он сегіз жасар Мэн мен он алты жасар Хоуй, сондай-ақ оның үлкен әпкесі, он төрт жасар Кеав, түрлі лагерьлерде жұмыс істеу үшін жіберілді. Алты айдан кейін, 1976 жылдың тамызында Кеав Конг Ча Латтағы жасөспірімдер лагерінде тамақтан уытып қайтыс болды. Желтоқсан айында екі сарбаз Унгтардың үйіне келіп, Лунгтың әкесінен қаптап қалған арбаны босатуға көмектесуді талап етті; ол енді ешқашан көрінбеді де, хабары келмеді. Лунг пен оның ағасы, он бір жасар Ким, және екі әпкесі, тоғыз жасар Чоу мен төрт жасар Гек, 1977 жылдың мамырына дейін Ро-Липте аналарымен бірге болды. Осы уақыт ішінде олар аштықтан құтылу үшін Мэн мен Хоуйдың көмегіне сүйенді, олар жұмыс лагерінен әкелген аз ғана тамақпен оларды асырады, ал Ким сарбаздар күзеткен егістен түнде жүгері ұрлап, өмірін қауіпке тікті. Мамыр айында түнгі дауыстар мен көрші отбасының кенеттен жоғалып кетуінен алаңдаған Ай Унг Ким, Чоу және Лунгты Ро-Липтен жіберіп, олар жетімдер сияқты әрекет етулерін және ешқашан қайтып оралмауларын ескертті. Ким әпкелерінен бөлініп кетті, ал Лунг пен Чоу жақын жердегі балалар еңбек лагерін тауып, онда олардың жетімдікке айналуы қабылданды. Уақыт өте келе, Лунг пен Чоу тамақ мөлшерінің жақсаруымен күш жинады, ал 1977 жылдың тамызында, жеті жасқа толған Лунг бала сарбаздарды дайындау лагеріне жіберілді және оның қарындасы Чоуды қалдыруға мәжбүр болды. Келесі он жеті айда Лунг Унг вьетнамдық сарбаздармен қалай күресу керектігін үйренді. 1978 жылдың қарашасында ол түнгі уақытта лагерінен рұқсатсыз шығып, анасы мен әпкесін көру үшін Ро-Липке қайтып келді. Үйге келгенде, ол үйдің бос екенін, бірақ анасының заттары әлі де сонда екенін көрді. Көрші үйдің иесі Ай мен Гекті сарбаздар алып кеткенін айтты. Олар да қайтадан көрінбеді. 1979 жылдың қаңтарында вьетнамдық армия Пномпеньді басып алып, батысқа қарай шабуылдауын жалғастырды. Лагерьдегі минометтердің жарылуы Унг пен оның ауылдастарын өмірлерін сақтап қашуға мәжбүр етті. Одан кейінгі шатақтан Ким мен Чоу ағасы Лунгты жолдан тауып алып, Пурсат қаласына бет алды, тек демалу және тамақ табу үшін тоқтап отырды. Бірнеше күннен кейін олар Пурсат қаласына кірді, бұл салыстырмалы түрде достық вьетнамдық әскерлердің бақылауындағы босқындар лагері еді, және ақырында оларды қабылдауға дайын отбасылар баспана берді. Лагерьге қызыл кхмер сарбаздары жиі шабуыл жасады, және тоғыз жастағы Лунг соғыстың қорқынышты көріністерін көбірек көрді.

Камбоджадан қашу: 1979-80

1979 жылдың наурыз айында Вьетнам Азаттық Армиясы Пурсат қаласына келген кезде Мэн мен Хоуй да өз лагерьлерінен қашып шықты. Сәуірде қайта біріккен Унгтар Бат Денге он сегіз күндік саяхатқа шықты, онда олар ағалары Леанг пен оның отбасымен бірге тұрды. Осы уақыт ішінде Мэн Луңның ағасы мен әпкесі ұйымдастырған тойда отбасынан айырылған жиырма жастағы қытай қызы Эангқа үйленді. Кейіннен олар Эангтың анасы мен әкесі Вьетнамда аман-есен екенін біліп, Мэн мен Эанг оларды көруге барды. Олардың көмегімен Мэн мен Эанг Вьетнам арқылы Таиландқа, содан кейін АҚШ-қа бару жоспарын жасады. Мэн Бат Денге жалғыз қайтып келді. Оның қаражаты шектеулі болғандықтан, ол Вьетнамға тек бір отбасы мүшесін алып кете алды; ол Луңды таңдады. Қазан айында Луң мен Мэн балық аулау қайығымен Вьетнамға жеткізіліп, Эанг пен оның отбасымен бірге қалды. Желтоқсан айында Луң, Мэн және Эанг Таиландқа қашуға дайындалу үшін Лонг-Дэангтағы қайық үйіне көшті. 1980 жылдың ақпан айында үш күндік қауіпті сапардан кейін Таиланд шығанағымен өтіп, Таиланд жағалауындағы Лам Синг босқындар лагеріне жетті. Басқа елге бару үшін демеушілік күткен мыңдаған босқындардың арасында Унгтар Лам Сингте төрт ай күтті, содан кейін АҚШ Католик Епископтар Конференциясы және Вермонт штатының Эссекс-Джанкшн қаласындағы Киелі Отбасы шіркеуі оларға демеушілік ететінін білді. 1980 жылдың маусым айының ортасында Луң, Мэн және Эанг Бангкок халықаралық әуежайынан ұшаққа отырып, жаңа үйлеріне бет алды.

АҚШ-тағы білім беру

Олардың демеушілері Унгтарды Берлингтон халықаралық әуежайынан Вермонт штатының Эссекс-Джанкция қаласына машинамен жеткізіп, 48-ші Мейн-стриттегі тіс дәрігерінің кеңсесінің үстіндегі шағын бір бөлмелі пәтерге орналастырды. Асхана Лоунгтың жатын бөлмесі ретінде де пайдаланылды. Шіркеу мүшелері Унгтарға бейімделуге көмектесіп, ағылшын тілінен сабақтар берді. Бірнеше айдан кейін, ағылшын тілін жақсы білетін Мэн Вермонт штатына жаңа келген босқындарға аудармашы болып жұмысқа орналасты, ал Эанг жергілікті өндіріс орнында жұмыс тапты. Қыркүйек айында он жасар Лунг АҚШ-та үшінші сыныпқа барып білім ала бастады. Білімнің алғашқы жылдары тілдік кедергілерге байланысты Лоунг үшін қиын болды, сондықтан ол сол жылдары оқу сабақтарын жалғастырды. Эанг жүктілігінің соңғы кезеңінде Мэн жақын маңдағы колледждегі оқуын тоқтатты және екі жұмысқа орналасты; 21 желтоқсанда Мэн мен Эангтың қызы Мария дүниеге келді. 1983 жылы Лунг ADL Intermediate School-ге түсіп, ағылшын тілін оқып үйрену (ESL) сабақтарын жалғастырды. Мэн мен Эанг екеуі де IBM компаниясында кешкі ауысымда жұмыс істеді, ал он үш жастағы Лоунг мектептен кейін Марияға қарауға көмектесті, олар түнгі уақытта үйге оралғанға дейін. Мэн 1980-жылдар бойы Монреальдегі (Квебек, Канада) Азия қауымы арқылы Камбоджадағы отбасына ақша және жәшіктер жіберіп тұрды; кейбір жәшіктер келмеді немесе ішіндегі заттары жетіспеді. 1985 жылы Эанг екінші қызы Викторияны дүниеге әкелді, ал Лоунг Эссекс-Джанкция орта мектебінің бірінші сыныбына барып оқыды. Бірнеше айдан кейін Мэн мен Эанг АҚШ азаматтығына қабылданды. 1986 жылдың басында Унгтар демеушілерінің көмегімен жақын маңдағы екі қабатты шағын үйге көшіп барды, ал он алты жасқа жуық Лоунг өзінің жеке бөлмесіне өте қуанды. Сол жылы Лоунгтың мұғалімі екінші сыныпта Камбоджадағы балалық шағы туралы жазған ағылшын тілі сабағы үшін мақтады және оқиғаның барлығын жазуға шақырды. АҚШ-та өткен алты жыл ішінде Лоунг көңілсіздікке және жалғыздыққа жиі тап болды. Өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін ол Камбоджадағы өмірі, отбасы және Қызыл Кхмерлер туралы жаза бастады. Көп айлар бойы оның күнделігі жүздеген беттерге дейін толды, ал Лоунг көптеген жылдар бойы күнделік жазуды жалғастырды. Кейіннен Лунг сол жылдар бойындағы сезімдерін ашып, оларды жазбаға түсірудің өте пайдалы болғанын айтты. 1989 жылы Лоунг орта мектепті бітіріп, күзде Туррелл стипендиялық қорының толық төрт жылдық стипендиясының қаржылық көмегімен Сент-Майклз колледжіне түсті. Колледж кезінде ол белсенді болуға шешім қабылдады және болашақ күйеуімен танысты. 1992 жылдың басында Лунг Сент-Майклз оқу бағдарламасының бір бөлігі ретінде Канн халықаралық колледжінде оқыды. Сол кезде ол Камбоджадан Таиландқа қашып кеткен және 1985 жылы Германия арқылы Францияға әкелінген кіші інісі Киммен қайта кездесті. 1993 жылы Лоунг Сент-Майклз колледжін саяси ғылымдар бакалавры дәрежесімен бітірді және Мэн штатының Льюистон қаласындағы зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерге арналған баспанада қоғамдық педагог ретінде жұмысқа орналасты.

Кәсіби өмір

1995 жылы Унг он бес жыл бұрын қашып кеткеннен кейін алғаш рет Камбоджаға оралды. Осы сапарда ол, Мэн және оның отбасы артта қалған туыстарымен қайта байланысып, Қызыл кхмерлер билігі тұсында көптеген туыстарының қаза болғанын білді. АҚШ-қа қайтқаннан кейін Унг Мэн штатынан Вашингтонға көшіп, 1996 жылдың соңында Вьетнам соғысы ардагерлері Америка қорына (ВВАФ) қосылды. Бұл халықаралық гуманитарлық ұйым көптеген елдерде және Камбоджаның бірнеше провинциясында физикалық оңалту клиникаларын, протездер мен қозғалыс құралдарын тегін ұсынады. 1997 жылы Унг Герберт Сковилл-младший атындағы бейбітшілік стипендиясын алды, онда ол Peace Action Education Fund-та қару-жарақ саудасы және миналарға қатысты заңнаманы зерттеді. 2005 жылы Лунг ВВАФ-тың жер миналарын тыйым салу жөніндегі халықаралық науқанының өкілі ретінде Камбоджаға жиырма бесінші рет сапар жасады. 1991 жылдан бері ВВАФ 15 000-нан астам адамға жүру мүмкіндігін сыйлап, өмір сапасын жақсартты. Қор төрағасы Бобби Мюллер: «Унг лекция оқығанда айтатыны таң қалдырады. Бұл адамдарды тебірентеді. Ол осы ұйымның мақсатын ілгерілету үшін жасаған ең жақсы жетістік» деді. Науқан 1997 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын жеңіп алды. 1998 жылы Лунг, Мэн және Ким Хоу, Чоу және олардың барлық туыстарымен, соның ішінде 88 жастағы әжесімен бірге Бат Денге үлкен отбасылық кездесуге оралды. Унгтар ата-аналары Сем мен Ай және Қызыл кхмерлер режимінде қаза тапқан әпкелері Кеав пен Геакты құрметтеу үшін буддалық рәсім өткізді. Қызметке жүздеген туыстары мен достары қатысты. Екі жылдан кейін оның алғашқы естеліктері жарық көрді. 2002 жылы Лунг колледж кезіндегі жары, Марк Примерге үйленді және Камбоджада, әпкесі Чоудың үйінен көп алшақтамай, екі жарым акр жер сатып алды. 2002 жылдың мамырында Сент-Майкл колледжінде өткен бітіру салтанатында Лунг колледждің Академиялық даңқ залының тұңғыш түлектерінің қатарына енгізілді: «Сент-Майкл 1993 жылғы түлегі Лунг Унгты құрметтеуге зор мақтан тұтады». 2003 жылы ол Сент-Майклдың бітірушілер алдында сөз сөйлеу үшін таңдалды. Оның екінші естелігі 2005 жылы жарық көрді.

Бүгін

2005 жылдың 17 сәуірінде «Нашуа телеграфы» газетінде жарияланған «Камбоджалық босқын АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін жаңа қиындықтарға тап болды» деген мақаладан үзінді келтірілген. Ол жақында күйеуінің өскен жері – Кливленд қаласына көшіп келді. Бірақ ол бір күні Камбоджаға қайта көшіп, Унгқа тиесілі екі сәтке жарым жерге үй саларын біледі. Қазір ол төртінші қабаттағы кеңсесінде Камбоджаны еске түсіретін заттарды сақтап жүр: Будданың мүсіні, пальма ағашы мен күріш даласының суреті – осылар елдің сұлулығын көрсетеді. Оның кеңсесінен туған жерінің қызыл топырағын еске түсіретін тот басқан қызыл түске боялған ағаш террасасы көрінеді. Ол қазір алғашқы романын жазып жатыр, оқиғасы 1148 жылы Камбоджада өтеді. Романның сюжеті туралы айтуға ұялады. Ол бұл кітаптан бар болғаны 10 дана сатылатынына сенімді.

Қабылдау

Унгтың алғашқы кітабын АҚШ-тағы камбоджалық қауымдастықтың мүшелері сынап бақты. Олардың көпшілігі бұл шынайы автобиография емес, көбінесе ойдан құрастырылған туынды деп санайды. Сонымен қатар, ол кхмер халқын дұрыс емес бейнелегендігі және өзін өзі дәріптеу үшін этникалық стереотиптерді пайдаланғандығы, сондай-ақ сату мен жарнаманы көбейту үшін оқиғаны әдейілеп күрделендіргендігі айыпталды. Кейбір камбоджалықтардың Унгтың туындыларына қатысты шағымдарының бірі – қызыл кхмерлер билікке келген кезде оның жасы небәрі бесеу болғандығы және кітабында баяндалған оқиғаларды осы деңгейде егжей-тегжейлі есте сақтауы мүмкін емес екендігі. "Бірінші кезекте, олар әкемді өлтірді" кітабында 1973 немесе 1974 жылдары "Анкор-Ватқа отбасымен сапарда" түсірілген сурет бар делінген. Камбоджада 1970 жылдан бері азаматтық соғыс жүріп жатқан, ал 1973 жылдан бастап Анкор-Ват орналасқан Сием-Рип қаласы қызыл кхмерлердің бақылауында болды. Сыншылар Унгтың отбасы сол тұста Камбоджаның осы аймағында демалысқа шығуы екіталай екенін, суреттің Камбоджа астанасы Пномпендегі Ват Пномда түсірілгенін және осы себепті Унгтың есте сақтауына сену қиын екенін мәлімдейді.