Итальяндық еврей ғалымы, ақын және тіл білгіші Самуэль Давид Луццатто

Кіріспе

Итальяндық православие раввині, тіл білімі маманы және ақын Самуэль Давид Луцзатто (1800 жылдың 22 тамызы – 1865 жылдың 30 қыркүйегі), еврейше қысқартуда Шаддал (שד״ל) деп те белгілі, итальяндық-австриялық еврей ғалымы, ақын және «Жудитство ғылымы» қозғалысының мүшесі.

Ерте өмір

Луцзатто 1800 жылы 22 тамызда Триест қаласында дүниеге келді (Рош Ходеш, 1 Элул, 5560), ал 1865 жылы 30 қыркүйекте Падуада қайтыс болды (Йом Киппур, 10 Тишрей 5626). Бала кезінде ол туған қаласындағы Талмуд Торасына қабылданды. Онда ол Талмудты, Триесттің бас раввині және белгілі пилпулист Абрахам Елиезер ха Левиден оқыды. Ол ежелгі және заманауи тілдерді, ғылымды Мордехай де Колонна, Леон Вита Саравал және Рафаэль Барух Сегремен бірге зерттеді. Кейін ол әкесімен бірге еврей тілін үйренді, әкесі бұрауыш болғанымен, көрнекті Талмуд ғалымы еді. Луцзатто өте ерте жасынан ерекше қабілет көрсетті, мектепте Әйүп кітабын оқығанда, қазіргі түсіндірмелердің жеткіліксіздігін сезініп, оған түсіндірме жазуға ниеттенді. 1811 жылы ол Монтескьедің «Римнің ұлылығы мен құлдырауының себептері туралы ойлар» атты еңбегін сыйлық ретінде алды, бұл оның сыншылдық қабілеттерін дамытуға үлкен үлес қосты. Шындығында, оның әдеби қызметі сол жылы басталды, ол итальян тілінде еврей грамматикасын жазуға кірісті; Эзоптың өмірбаянын еврей тіліне аударды; және Пятикнигаға түсіндірмелер жазды. «Онкелос Таргумына» жарық көрмеген түсіндірме табылып, оны арамей тілін зерттеуге жетеледі. Он үш жасында Луцзатто мектептен алынып, тек Ибрахим Елиезер ха Левидің Талмуд дәрістеріне қатысты. «Эйн Яковты» оқығанда ол Талмуд дәуірінде дауыстылар мен белгілер болмағаны және Зохар дауыстылар мен белгілер туралы айтса, ол кейінірек жазылған туынды болуы керек деген қорытындыға келді. Ол бұл теорияны «Виккуах ал ха Кабала» еңбегіне негіз болған памфлетте жариялады. 1814 жылы Луцзатто үшін қиын кезең басталды. Анасы қайтыс болғандықтан, ол үй шаруасын, соның ішінде тамақ дайындауды, әкесінің бұрауыш жұмысына көмектесуді міндетті түрде атқарды. Дегенмен, 1815 жылдың соңына қарай ол «Киннор Наим» кітабының бір бөлігін құрайтын отыз жеті өлеңін жазды, ал 1817 жылы «Маамар ха Ниққуд» атты дауыстылар туралы трактатын аяқтады. 1818 жылы ол «Тора Нидрешет» философиялық-теологиялық еңбегін жаза бастады, оның тек жиырма төрт тарауы ғана аяқталды, алғашқы он екі тарауы «Кокбi Ицхакта» (том 16–17, 21–24, 26) жарияланды, ал қалған бөлігі М. Коэн Порто аудармасымен Mosé (i–ii) журналында басылды. 1879 жылы Коэн Порто бүкіл еңбекті кітап түрінде жариялады. Әкесінің оны кәсіпке үйренуге деген ниетіне қарамастан, Луцзатто оған қызығушылық танытпады және күнкөрісі үшін жеке сабақтар беруге мәжбүр болды, өйткені ұялшақтығынан оқушы табу қиын болды. 1824 жылы, әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол толығымен өзіне сенуге мәжбүр болды. 1829 жылға дейін ол сабақ беру және «Бикуре ха Итим» журналына жазу арқылы күнкөріс жасады; сол жылы ол Падуа раввиндік колледжінде профессор болып тағайындалды.

Luzzatto was born in Trieste on 22 August 1800 (Rosh Hodesh, 1 Elul, 5560), and died at Padua on 30 September 1865 (Yom Kippur, 10 Tishrei 5626). While still a boy, he entered the Talmud Torah of his native city, where besides Talmud, in which he was taught by Abraham Eliezer ha Levi, chief rabbi of Trieste and a distinguished pilpulist, he studied ancient and modern languages and science under Mordechai de Cologna, Leon Vita Saraval, and Raphael Baruch Segré, who later became his father in law. He studied the Hebrew language also at home, with his father, who, though a turner by trade, was an eminent Talmudist. Luzzatto manifested extraordinary ability from his very childhood, such that while reading the Book of Job at school, he formed the intention to write a commentary thereon, considering the existing commentaries to be deficient. In 1811 he received, as a prize, Montesquieu's Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence, which contributed much to the development of his critical faculties. Indeed, his literary activity began in that very year, for it was then that he undertook to write a Hebrew grammar in Italian; translated into Hebrew the life of Aesop; and wrote exegetical notes on the Pentateuch. The discovery of an unpublished commentary on the Targum of Onkelos induced him to study Aramaic. At the age of thirteen Luzzatto was withdrawn from school, attending only the Talmud lectures of Abraham Eliezer ha Levi. While reading the Ein Yaakov he came to the conclusion that vowels and accents did not exist in the time of the Talmudists and that the Zohar, speaking as it does of vowels and accents, must necessarily be of later composition. He propounded this theory in a pamphlet which was the origin of his later work Vikkuach 'al ha Kabbalah. In 1814 there began a most trying time for Luzzatto. As his mother died in that year, he had to do the housework, including cooking, and to help his father in his work as a turner. Nevertheless, by the end of 1815 he had composed thirty seven poems, which form a part of his "Kinnor Na'im," and in 1817 had finished his Ma'amar ha Niqqud, a treatise on the vowels. In 1818 he began to write his Torah Nidreshet, a philosophico theological work of which he composed only twenty four chapters, the first twelve being published in the כוכבי יצחק (vols. 16–17, 21–24, 26), and the remainder translated into the Italian language by M. Coen Porto and published in Mosé (i–ii). In 1879 Coen Porto published a translation of the whole work in book form. In spite of his father's desire that he should learn a trade, Luzzatto had no inclination for one, and to earn his livelihood he was obliged to give private lessons, finding pupils with great difficulty on account of his timidity. From 1824, in which year his father died, he had to depend entirely upon himself. Until 1829 he earned a livelihood by giving lessons and by writing for the Bikkure ha Ittim; in that year he was appointed professor at the rabbinical college of Padua.

Киелі кітапты сынға алу

Падуада Луццаттоның әдеби қызметіне зор мүмкіндік туды, өйткені ол барлық уақытын әдеби еңбекке арнай алды. Сонымен қатар, ол шәкірттеріне Киелі кітаптың белгілі бір бөлімдерін түсіндіріп жатқанда, барлық байқауларын жазып алатын болды. Луццатто сирия тіліне назар аударған алғашқы еврей ғалымы болды, бұл тілдің Таргумды түсіну үшін маңызды екенін ескерді. Оның Кирхгеймнің «Карме Шомерон» басылымында жарияланған хаты самариялық еврей тіліндегі мәтіндерді жақсы білетінін көрсетеді. Ол еврей Киелі кітабының мәтінін өзгертуге рұқсат еткен алғашқы яһудилердің бірі болды (басқалары, бірақ бұл өзгерістердің дәрежесі төмен болды, Самсон Коэн Модон мен Ильядан Манассаны қамтиды); оның көптеген түзетулері сол кездегі сыншы ғалымдардың мақұлдауына ие болды. Луццатто «Нақыл сөздер» кітабын мұқият зерттегеннен кейін, оның авторы Сүлеймен емес, бірнеше ғасырдан кейін өмір сүрген «Кохелет» есімді адам екеніне келді. Луццаттоның пікірінше, автор өзінің еңбегін Сүлейменге жатқызған, бірақ оның замандастары бұл жалғанды анықтағаннан кейін кітаптағы «Сүлеймен» деген сөздерді «Кохелет» деп ауыстырған. «Нақыл сөздер» кітабын Сүлеймен емес, басқа автор жазған деген пікірді діни емес ғалымдар қабылдаса да, қазіргі ғалымдардың көпшілігі бұл шығарманы «Кохелет» деген нақты тұлғаға жатқызбайды, керісінше бұл терминді Септуагинтаның «Уағызшы» деген аудармасына ұқсас белгі немесе атау ретінде қарастырады. «Ишая» кітабына қатысты, 40–66 тараулар Бабыл тұтқындығынан кейін жазылған деген кең таралған пікірге қарамастан, Луццатто кітаптың барлығын Ишая жазғанын мәлімдеді. Ол ғалымдардың кітаптың кейінгі бөлігін кейінгі мерзімге жылжытуының себебі, алыс болашақтағы оқиғаларды болжау мүмкін еместігіне сенуден туындады деп ойлады, бұл еретикалық көзқарас болды. Осы мәселедегі пікір қарама-қайшылығы Луццаттоның Рапопортпен достық қарым-қатынаста болғаннан кейін оған қарсы шығуына себеп болды. Праганың бас раввинімен қарым-қатынасын үзген тағы бір себебі, Луццатто Жостпен жақсы қарым-қатынаста болғанымен, оның өте рационалды көзқарасына шыдай алмады. Сондықтан ол Рапопорттан Жостпен қарым-қатынасын тоқтатуды сұрады; бірақ Рапопорт Луццаттоны жеке танымағандықтан, бұл сұранысты мақтандылыққа жатқызды.

At Padua, Luzzatto had a much larger scope for his literary activity, as he was able to devote all his time to literary work. Besides, while explaining certain parts of the Bible to his pupils he wrote down all his observations. Luzzatto was the first Jewish scholar to turn his attention to Syriac, considering a knowledge of this language of significant importance for the understanding of the Targum. His letter published in Kirchheim's Karme Shomeron shows his thorough acquaintance with Samaritan Hebrew. He was also one of the first Jews who permitted themselves to amend the text of the Hebrew Bible (others, though with a lesser degree of originality, include Samson Cohen Modon and Manassa of Ilya); many of his emendations met with the approval of critical scholars of the day. Through a careful examination of the Book of Ecclesiastes, Luzzatto came to the conclusion that its author was not Solomon, but someone who lived several centuries later and whose name was "Kohelet". The author, Luzzatto thinks, ascribed his work to Solomon, but his contemporaries, having discovered the forgery, substituted the correct name "Kohelet" for "Solomon" wherever the latter occurred in the book. While the notion of the non Solomonic authorship of Ecclesiastes is today accepted by secular scholars, most modern scholars do not ascribe the work to an actual individual named "Kohelet", but rather regard the term as a label or designation of some kind, akin to the Septuagint's translation of "Preacher." As to the Book of Isaiah, despite the prevalent opinion that chapters 40–66 were written after the Babylonian captivity, Luzzatto maintained that the whole book was written by Isaiah. He felt that one of the factors that pushed scholars to post date the latter portion of the book stemmed from a denial of the possibility of prophetic prediction of distant future events, and therefore was a heretical position. Difference of opinion on this point was one of the causes why Luzzatto, after having maintained a friendly correspondence with Rapoport, turned against the latter. Another reason for the interruption of his relations with the chief rabbi of Prague was that Luzzatto, though otherwise on good terms with Jost, could not endure the latter's extreme rationalism. He consequently requested Rapoport to cease his relations with Jost; but Rapoport, not knowing Luzzatto personally, ascribed the request to arrogance.

Философияға көзқарастар

Луццатто Киелі кітап және Талмуд иудаизмінің ыстық қорғаушысы болды, ал философиялық иудаизмге (немесе ол «аттицизм» деп атағандай) қарсылығы оған замандастарының арасында көптеген қарсыластар әкелді. Дегенмен, оның философияға қарсылығы фанатизмнің немесе түсінбеушіліктің нәтижесі емес еді. Ол жиырма төрт жыл бойы барлық ежелгі философтарды оқығанын айтты және оларды оқыған сайын олардың шындықтан алшақтайтынын көрді. Біреуі мақұлдаса, екіншісі жоққа шығарады; сондықтан философтардың өзі де адасып, студенттерді жаңылыстырады. Луццаттоның философияны сынға алған тағы бір маңызды мәселесі – оның басқа адамдарға қайырымдылық сезімін тудыруға қабілетсіздігі, ал дәстүрлі иудаизм (немесе Луццатто айтқандай, «Авраамдық») осыған баса назар аударады. Осы себепті, Маймонидті Мишне Тораның авторы ретінде мақтағанмен, Луццатто оны Аристотель философиясын ұстанғаны үшін қатты айыптайды, ол (Луццаттоның айтуынша) өзіне ешқандай пайда әкелмеген, ал басқа яһудилерге көп зиян келтірген. Луццатто Ибрахим ибн Езраға да шабуыл жасап, оның еңбектері ғылыми ой-қиялының өнімі емес екенін және ол өмір сүру үшін әрбір қалада кітап жазуға мәжбүр болғандықтан, кітаптарының саны ол сапарлаған қалалардың санына сәйкес келетінін мәлімдеді. Оның материалдары әрқашан бірдей болды, кейде пішіні аздап, ал кейде толығымен өзгерді. Луццаттоның философияға деген пессимистік көзқарасы оны табиғи түрде Спинозаның қарсыласына айналдырды, ол оған бірнеше рет шабуыл жасады.

Луццаттоның шығармалары

Елу жылдан астам әдеби мансабында Луццатто еврей, итальян, неміс және француз тілдерінде көптеген еңбектер мен ғылыми хат алмасулар жазды. Сонымен қатар ол өзінің заманындағы еврей және яһуди мерзімді басылымдарының көпшілігіне үлес қосты. Оның замандастарымен хат алысуы өте кең көлемді әрі маңызды; Луццатто еврейлік мәселелерге қатысты дерлік барлық тақырыптар бойынша жазбалар қалдырған. Исайя Луццатто (Падуа, 1881) «Reshimat Ma'amarei SHeDaL» және «Catalogo Ragionato degli Scritti Sparsi di S. D. Luzzatto» деген еврей және итальян тілдеріндегі атаулармен, Луццаттоның түрлі мерзімді басылымдарда жариялаған барлық мақалаларының тізімін шығарды. Луццаттоның ұлдары жариялаған «Пенине Шедал» («Самюэль Дэвид Луццаттоның інжу-маржандары») Луццаттоның ең қызықты 89 хатынан тұратын жинақ. Бұл хаттар – шын мәнінде ғылыми зерттемелер, және осы кітапта олар келесідей санаттарға бөлінген: библиографиялық (1–22 нөмірлері), Ибн Езраның «Yesod Mora» және «Yesod Mispar» еңбектері туралы хаттар; діни библиографиялық және басқа да тақырыптар (23–31); Киелі кітаптарды түсіндіруге қатысты (32–52), оның ішінде «Нақыл сөздер» кітабына түсініктеме және самариялық жазу туралы хат; басқа түсіндіру хаттары (53–62); грамматикалық (63–70); тарихи (71–77), онда «Әйүп кітабының» ежелгілігі талқыланады; философиялық (78–82), оның ішінде армандар және Аристотель философиясы туралы хаттар; теологиялық (83–89), соңғы хатында Луццатто Ибн Габирольдің идеялары Спинозаның идеяларынан мүлдем өзгеше екенін дәлелдейді және әрбір адал адам Спинозашылдарға қарсы күресуі керек деп мәлімдейді.

Еврей тілінде

2. Падуа. 1879 жыл. Өлеңдер жинағы. Ибрахим Елиезер ха Левидің қайтысына арналған элегия. Таргум Онкелусты түсінуге арналған нұсқаулық, түсіндірмелер мен нұсқаларымен; қысқа сирия тілі грамматикасымен және Псалмдар Таргумындағы түсіндірмелер мен нұсқаларымен бірге. 2. Вена. 1859 жыл. Айшая Берлиннің, Лузатто редакциялаған, өзінің түсіндірмелерімен. Түзетулер енгізіліп, нұсқаларымен қайта редакцияланды. Яһуда ха Левидің диуанынан үзінділер, түсіндірмелермен және кіріспесімен өңделген. Толедо зиратынан 76 эпитафия, содан кейін Михейге арналған Яков Пардоның түсіндірмесі, түсіндірмелермен редакцияланған. 2. Пшемысль. 1888 жыл. 3. Краков. 1889 жыл. Еврей тілі туралы мақалалар жинағы, экзегетикалық және археологиялық түсіндірмелер, жинақтар және ежелгі поэзия. Бес кітапқа (Пятикнижие) түсіндірмелер (Scholia). Кабала және тыныс белгілерінің ежелгілігі туралы диалогтар. Ишая кітабы итальян тіліне аударылып, еврейше түсіндірмесімен жарық көрді. Махзорға тарихи және сындық кіріспе. Яһуда ха Левидің 86 діни өлеңі түзетіліп, дауысталып, редакцияланды, түсіндірмесімен және кіріспесімен бірге. Иосиф Алманци кітапханасының каталогы. Еврей грамматикасы туралы трактат. Авраам Бедерсидің "Хотам Тохнит" еңбегінің басында тұңғыш рет жарияланған сөзбасы және түсіндірмесі бар өлеңі. Бес кітапқа түсіндірме. Падуа. 1871 жыл. Еремия, Езекиел, Нақыл сөздер және Айуп кітаптарына түсіндірме. Екі бөлімнен тұрады; бірінші бөлімінде Геонимдер мен раввиндердің тізімі, екінші бөлімінде пайетанимдер мен олардың пиютимдері бар. Яһуди діни сенімдері туралы трактат. 81 жарияланбаған пиютимдер жинағы, түзетулер енгізілді. 301 хат, Исаия Луццатто басып шығарған, ал Дэвид Кауфман алғы сөз жазған.

Италия тілінде

(А. Д. Рубиннің 2005 жылғы ағылшын тіліндегі түсіндірме басылымы. Әйүп кітабының итальян тіліне аудармасы. Падуа. 1853 жыл.

Пятикнигі мен Хафтардың итальян тіліне аудармасы. Триест, 1858–60 жж.

Неміс тіліне Крюгер аударған, Бреслау, 1873; ағылшын тіліне Голдаммер аударған, Нью-Йорк, 1876; ал Талмуд диалектісі туралы бөлім, еврей тіліне Хайым Цви Лернер аударған, Санкт-Петербург, 1880. (Алғаш рет Луццатто өзі "Мозе" журналының 1–6-шы нөмірлерінде жариялаған).