Кіріспе

Швейцарияның орталық банкі Швейцарияның Ұлттық банкі (SNB; Schweizerische Nationalbank;) – Швейцарияның орталық банкі, елдің ақша-кредит саясатына жауапты және швейцариялық франк банкноттарының жалғыз эмитенті. Оның басты міндеті – экономикалық жағдайды ескере отырып, баға тұрақтылығын қамтамасыз ету. SNB ерекше ережелермен реттелетін акционерлік қоғам (Aktiengesellschaft) болып табылады және оның екі бас кеңсесі бар: біреуі Бернде, екіншісі Цюрихте.

Тарих

Банк 1826 жылдан кейін 53-ке дейін жеткен банкноттарды шығаратын коммерциялық банктердің санын азайту қажеттілігінен туындады. 1874 жылғы Федералды Конституцияның жаңа редакциясында банкноттарды шығаруға қатысты заңдарды бақылау міндеті оған жүктелді. 1891 жылы Федералды Конституция тағы да өзгертіліп, банкноттарды шығарудың толық құқығы Конфедерацияға берілді.

1905 жылы құрылған

Швейцария Ұлттық Банкі 1905 жылғы 6 қазандағы заңмен ("Ұлттық банк туралы заң") құрылды, ол 1906 жылғы 16 қаңтарда күшіне енді. Жұмыс 1907 жылғы 20 маусымда басталды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1917 жж.) Швейцария Федералды Кеңесі банкке алғаш рет кішкентай номиналдағы банкноттарды беруге нұсқау берді.

Соғыс аралығы

Федералды кеңес 1936 жылы швейцариялық франктың құнын төмендетті, нәтижесінде Ұлттық банкке ақша сомасы түсті, оны банк кейіннен болашақтағы төтенше жағдайларда пайдалану үшін валюталық теңгерім қорына сақтады. 1944 жылдың 20 сәуірінде Италияның алтын қорынан алтын Комодан Чиассодағы теміржол стансасына жеткізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік алтынды тасымалдауда Швейцария Ұлттық Банкінің рөлі туралы пікір қақтығыстары бар. SNB соғысқа дейін континенттік Еуропадағы алтынды бөлудің ең ірі орталығы болды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 1997 жылғы зерттеуінде банк «Рейхсбанктан алған алтынның бір бөлігі оккупацияланған елдерден тоналған болуы керек екенін білген болуы керек» делінген. Бұл туралы 1998 жылы Швейцарияның Бержиер комиссиясы растады, ол SNB нацистік көздерден 440 миллион АҚШ доллары алтын алғанын, оның 316 миллион доллары тоналған деп бағаланады. Нацистік басшылықтан алынған алтын Еуропаның орталық банктерінен тоналған алтын және нацистік режимнің құрылымдарымен құрылған концлагерьлерде өлтірілген еврейлерден тоналған алтыннан тұратын алтын құймалар түрінде болды. SNB сол кезде бұл фактілерді білмей, алтынды өз иелігіне өткізу кезінде оны тереңінен зертпеді, деді SNB-нің бұрынғы архивисті Роберт Фоглер.

Соғыстан кейінгі ХХ ғасыр

1981 жылы банк банкноттардың дизайнына қатысты Орел Фюсли және Landis+Gyr атты оптикалық зерттеу тобымен бірлескен зерттеулерге қатысты. 1994 жылы банк Конфедерацияның басқаруы және бақылауындағы акционерлік қоғам ретінде таныстырылды. Оның 8 филиалы және 20 шағын филиалы облыстарда орналасқан. Басқару кеңесі Ұлттық банкке жалпы басшылық жасады, ал бақылау акционерлерге, банк кеңесіне, банк комитетіне, жергілікті комитеттерге және аудит комитетіне жүктелді. Басқару кеңесінің үш мүшесі Швейцария Ұлттық Банкінің ақша-кредит саясатын бірлесіп шешті. 1993 жылдың соңына қарай банкте 566 қызметкер жұмыс істеді.

2008: UBS-ті құтқару

SNB және Швейцария үкіметі 2008 жылдың қазан айында төмен сапалы ипотекалық несиелер дағдарысы кезінде UBS үшін құтқару жоспарын жасады. SNB, UBS-тің шамамен 60 миллиард долларлық құндылығындағы залал келтіретін активтерін қабылдауға келісіп, осы бағалы қағаздарды сақтау үшін SNB StabFund деп аталатын арнайы құрал құрды. Бірнеше жыл ішінде SNB UBS-тің сатуға қиын бағалы қағаздарынан құтылып, осы процесте миллиард доллардан астам пайда тапты. Бұл, мүмкін болатын экономикалық төмендеуді тоқтатуға бағытталған шаралар қабылдау мақсатында жасалды. Банк 1.20 айырбас курсының қорғала алатынын мәлімдеді, себебі банк бағамды тиянақты түрде бақылау үшін жеткілікті банкноттар басып шығаруға қабілетті. SNB 2015 жылдың 15 қаңтарында еуро валюталық келісімінің аяқталынын хабарлады, себебі еуро дағдарысы аяқталды және еуропалықтар қаржы саясатына өзгерістер енгізеді.

2021 жылғы меншік құқығы

2021 жылғы 31 желтоқсанда дауыс беретін акциялардың 78,17%-ы мемлекеттік акционерлерге (кантондар, кантондық банктер және т.б.) тиесілі болды. Қалған акциялардың көп бөлігі жеке тұлғалардың қолында. SNB акциялары 1907 жылдан бері SIX Swiss Exchange-те тіркелген. 2022 жылғы сәуір айының мәліметтері бойынша, неміс кәсіпкері Тео Сигерт акциялардың 5,05%-ын иеленеді, бұл оны Во кантонының (3,401%) және Цюрих кантонының (5,2%) арасындағы үшінші ірі акционер етеді. Алайда, Ұлттық банктің жарғысы жеке инвесторлардың дауыс беру құқығын 100 акциямен шектейді.

2022 жылғы шығындар

2023 жылғы 9 қаңтарда SNB 2022 жылғы жылдық қорытындысы бойынша 132 миллиард CHF шығынға ұшырағанын хабарлады. Көптеген кантондар SNB-ден дивидендтер күтіп отырғандықтан, кейбір кантондар бюджеттерін қайта қарастыруға немесе қаржылық резервтерін жұмсауға мәжбүр болды. Мысалы, Түргау кантонында жоспарланған салық төмендетуі кейінге шегерілді. Сондай-ақ, федералдық үкімет SNB-ден 666 миллион CHF кіріс күткен болатын.

2023 жылға арналған өтімділік көмегі

2023 жылдың 16 наурызында Credit Suisse өзінің ең ірі инвесторы Сауд Арабияның Ұлттық банкі нормативтік шектеулеріне байланысты қосымша қаржылық көмек көрсете алмайтынын мәлімдегеннен кейін, банктің акцияларының бағасы шамамен 25 пайызға төмендеген соң, SNB-ден несие алып, қаржысын нығайтуға тырысты. Бұл шараға қарамастан, сол аптада банктен ақша алу науқаны басталды, нәтижесінде SNB және Швейцария үкіметі UBS-тің Credit Suisse-ді сатып алу процесін жеделдетуге мәжбүр болды. Credit Suisse-ді UBS-ке қосып алуды қолдау мақсатында SNB банкі .

Жауапкершілік

Ұлттық банктің негізгі басқару қағидалары Федералды Конституцияның 99-бабында қамтылған, ол ақша-кредит саясаты мәселелерін қарастырады. Бұл бапта көрсетілген төрт фактордың ішінде, Ұлттық банк туралы тікелей айтатын үш қағида бар. Сондықтан, Конституциялық заң бойынша, SNB Швейцарияның экономикалық мүдделеріне сәйкес әрекет етуге міндетті. Осыған сәйкес Ұлттық банктің басты міндеті: Швейцария экономикасы мен Швейцария халқының игілігі үшін сенімді ақша-кредит саясатын жүргізу. Ұлттық банк өз сайтында қызметкерлердің 2004 жылдан (2 жұмыс), 2005 (2), 2006 (11), 2007 (17), 2008 (19), 2009 (16), 2010 (19), 2011 (14), 2012 (16), 2013 (11), 2014 (13) және 2015 жылдың 1 тамызына дейін аяқталған жұмыстарының тізімін жариялайды. Бұл тізімде тоғыз жұмыс, 2005 жылдан бастап банктің міндеттеріне қатысты сегіз экономикалық зерттеудің тізімі, сондай-ақ 2012 жылдан бері екі жыл сайын жарияланатын зерттеулердің жаңартылған тізімі көрсетілген.

Ақшамен қамтамасыз ету және тарату

Ұлттық банк банкнота шығару өкілеттігімен сенімділікке ие. Ол экономиканы банкноталармен жабдықтайды. Конфедерация сондай-ақ оған монета тарату міндетін жүктейді.

Қолма-қол ақшасыз төлем операциялары

Ақшасыз төлемдер саласында Ұлттық банк банктер арасындағы төлемдерге қызмет көрсетеді. Бұл төлемдер Швейцарияның банкаралық клирингі (SIC) жүйесі арқылы Ұлттық банктегі көру шоттары есебінен жүзеге асырылады.

Валюталық резервтерді инвестициялау

Ұлттық банк валюталық резервтерді басқарады. Бұл резервтер швейцариялық франкқа сенімді нығайтады, дағдарыстардың алдын алуға және олардан шығуға көмектеседі, сондай-ақ валюта рыноғындағы араласулар үшін қолданылуы мүмкін.

Қаржы жүйесінің тұрақтылығы

Ұлттық банк ақша-несие саясатын реттеу арқылы қаржы жүйесінің тұрақтылығына үлес қосады. Осы міндеттің шеңберінде ол қаржы жүйесіне қауіп тудыратын факторларды талдайды, жүйелік маңызы бар төлем және бағалы қағаздарды есептесу жүйелерін бақылайды және қаржы секторы үшін тиімді жұмыс жағдайын жасауға көмектеседі.

Халықаралық валюталық ынтымақтастық

Ұлттық банк федералды билік органдарымен бірлесіп халықаралық валюталық ынтымақтастыққа қатысады және техникалық көмек ұсынады.

Конфедерацияға банк қызметкері

Швейцария Ұлттық Банкі Швейцария Конфедерациясының банкі ретінде қызмет етеді. Ол Конфедерация үшін төлемдерді жүргізеді, ақша нарығындағы қарыздық міндеттемелер мен облигацияларды шығарады, бағалы қағаздарды сақтаумен айналысады және ақша және валюта нарығында операциялар жасайды.

Статистика

Ұлттық банк банктер мен қаржы нарықтары, төлемдер балансы, халықаралық инвестициялық жағдай және швейцариялық қаржы шоттары туралы статистикалық деректерді жинақтайды.

Инвестициялар

Швейцария Ұлттық Банкі өз активтерін, әсіресе, қор нарығына инвестициялайды. 2018 жылы оның акциялар портфелі 153 миллиард швейцариялық франкқа жетті. Банктің нұсқауларына сәйкес, ол "халықаралық деңгейде тыйым салынған қару-жарақ шығаратын, негізгі адам құқықтарын өрескел бұзатын немесе қоршаған ортаға жүйелі түрде ауыр зиян келтіретін компаниялардың акцияларын сатып алудан бас тартады". 2016 жылдан бері экологиялық ұйымдар мен ғалымдар бұл инвестициялардың Париж климаттық келісімінің (2-бабын) ескермейтінін және 2017 жылы кемінде 50 миллион тонна көмірқышқыл газы шығарылуына себеп болатынын сынап келеді.

Ақша-кредит саясаты

Швейцария Ұлттық Банкі елдің жалпы мүддесіне қызмет ететін ақша-несие саясатын жүргізеді. Ол экономикалық жағдайды ескере отырып, баға тұрақтылығын қамтамасыз етуі керек. Ақша-несие саясаты өндіріс пен бағаларға айтарлықтай кешігумен әсер етеді. Сондықтан, ол қазіргі инфляцияға емес, инфляция болжамдарына негізделген. SNB-ның ақша-несие саясаты стратегиясы үш элементтен тұрады: баға тұрақтылығының анықтамасы (SNB баға тұрақтылығын ұлттық тұтыну баға индексінің жылына 2%-дан кем өсуімен байланыстырады), орта мерзімді шартты инфляция болжамы және операциялық деңгейдегі референттік пайыздық ставка үшін мақсатты диапазон, яғни швейцариялық франкпен үш айлық инвестициялар үшін Libor.

Акционерлердің жалпы жиналысы

Акционерлердің жалпы жиналысы жылына бір рет, көбінесе сәуір айында өткізіледі. Ұлттық банк мемлекеттік міндеттерді атқаруға байланысты, акционерлер жиналысының өкілеттіктері жеке құқық бойынша құрылған акционерлік қоғамдардағыдай кең емес.

Банк кеңесі

Банк кеңесі Швейцария Ұлттық Банкінің қызметін қадағалайды және бақылайды, және 11 мүшеден тұрады. Президенті мен вице-президенті қоса алғанда, алты мүше Федералдық кеңес тарапынан, ал бесі – акционерлер жиналысы тарапынан тағайындалады. Банк кеңесі өз құрамынан төрт комитет құрады: аудит комитеті, тәуекелдерді басқару комитеті, еңбекақы комитеті және тағайындау комитеті. Банк кеңесінің мүшелерінің тізімі Ұлттық банк сайтында жарияланған.

Герзензее оқу орталығы

Герцензее қаласында орналасқан Герцензее оқу орталығы – Швейцария Ұлттық банкі (SNB) құрған және дербес ұйым ретінде басқарылатын қоры. 1980 жылы SNB 1700 жылдар шамасында салынған Герцензеедегі жаңа сарайды сатып алып, оны 1986 жылы есігін ашқан оқу және конференция орталығы ретінде пайдалануға берді. Оқу орталығы түрлі курстардан бағдарламалар ұйымдастырады және жаһандық экономикалық зерттеулер мен орталық банктер қауымдастығының өкілдеріне арналған ғылыми-зерттеу және саяси шаралар өткізеді.