Кіріспе

Архитектураның әлеуметтануы – бұл құрылған ортаны және қазіргі қоғамдағы архитекторлардың рөлі мен қызметін әлеуметтанулық тұрғыдан зерттеу. Архитектура негізінен эстетикалық, инженерлік және әлеуметтік аспектілерден құралған. Құрылған орта, жобаланған кеңістіктер мен адамдардың іс-әрекеттерінен тұрады, бұл екеуі байланысты және ажырамас. Осы өзара байланысты түсініп, оны дұрыс түсіндіру – біздің міндетіміз. Әлеуметтік институттар көптеген және кейде бұл институттар ғимаратты пайдаланатын адамдарға ғимараттың мақсатынан, әртүрлі құрылымынан және ұйымдастырылған коммуникация ағынынан толыққанды пайда алу үшін функционалды кеңістіктерге мұқтаж болады. Ғимараттардың осы әлеуметтік институттардың/әлеуметтік қажеттіліктердің талаптарын қанағаттандыруға бағытталған жобалануы – архитектурадағы әлеуметтік аспектілердің сақталуы деуге болады.

Мәдениет әлеуметтану

Архитектура – қоғамның көрінетін пішіні ("гестальт"), ал оның ішінде әртүрлі ғимарат түрлері (тұтыну, жылжу, саяси және діни архитектура, сондай-ақ фабрикалар, түрмелер, кинотеатрлар және т.б.) сәулеттік әлеуметтанудың зерттелу нысаны болуы мүмкін. Мысалы: нақты бір архитектура белгілі бір қоғамның құрылымын және қағидаларын қалай көрсетеді.

Архитектураның классикалық әлеуметтануы

Архитектураның мұндай әлеуметтанулық талдауын Марсель Мосс, Уолтер Бенджамин, Норберт Элиас, Мишель Фуко, Эрнст Блох, Зигфрид Кракауэр, Пьер Бурдье, Морис Халбвакс, Карел Тейге сияқты классикалық әлеуметтанушылардың еңбектерінде кездестіруге болады.

Сәулет өнертабыстарының әлеуметтануы

Технологияның әлеуметтануы (архитектоникалық) артефактілердің әлеуметтануына көзқарас ұсынады. Алғашқыда, бұл социология техникалық мәселелерге баса назар аударады. Бірақ ғимараттар (өнер және техника ретінде) осы ғылымның негізгі тақырыбы емес. Архитектураны артефакт ретінде қарастыру – архитектура мен адам арасындағы "өзара әрекеттесу" мәселесін қарастыру болып табылады: нақты архитектура қалай белгілі бір жолдарды, қозғалыстарды, сезімдерді ұсынады.

Қалалық әлеуметтану және кеңістіктің әлеуметтануы

"Әлеуметтік кеңістік" термині Пьер Бурдье және басқалар (архитектура немесе құрылған ортаға қарама-қарсы) көбірек абстрактілі мағынада қолданылады: әлеуметтік тұрғыдан құрылған кеңістіктік құрылымдар ретінде. Георг Симмель осындай кеңістік социологиясын қалыптастырды және әрқашан қоғамның архитектурасын қадағалап отырды. Симмель қалалық социологияны да дамытты (оның мақалалары Чикаго мектебінде оқылды): үлкен қалалардағы ерекше өмір салты туралы сұрақтарында ("Үлкен қалалар және рухани өмір", 1903). Қалалық социология негізінен қаладағы әлеуметтік құрылымдарды зерттейді: олардың арасында бөліну, урбанизация және қалалардың төмендеуі сияқты процестер бар. Соңғы кезде "қалалардың өзгешеліктері" зерттеулеріне назар аударылып, олар архитектура социологиясымен тығыз байланысты болып келеді. Рональд Даус осы салада жаңа түсініктерді енгізеді, Еуропалық емес мегаполистердің тарихын зерттейді.