Кіріспе

1949 жылы Альберт Камюдың "Адилет өлтірушілер" (француз тіліндегі атауы: Les Justes, сөзбе-сөз аудармалары "Адалдар" немесе "Тәйттілер") – француз жазушысы және философы Альберт Камюдың 1949 жылы жазылған пьесасы. Пьеса 1905 жылы Ұлы князь Сергей Александровичті өлтірген ресейлік социалистік революционерлер тобының нақты оқиғасына негізделген, сондай-ақ кісі өлтіру және терроризмге байланысты моральдық мәселелерді зерттейді. Пьесада "Адалдар" деп аталатын топтың бірінен басқа барлық кейіпкерлері Борис Савинковтың "Террористтің естеліктері" кітабында сипатталған тарихи террористердің прототипі болып табылады.

"Адилеттiлер"

Иван Калиев ("Янек") – Пьесаның бас кейіпкері. Ол – Ұлы герцогты өлтірген бомбаны лақтырып, соның үшін түрмеге қамалған адам. Калиев террористер арасында "ақын" деп те танымал. Ол, басқа "әділ жандар" сияқты, патшалық режимнің зұлымдығына қарсы күресу үшін жақсы өмірін құрбан етті. Терроризмнің қайғысы мен қауіп-қатеріне қарамастан, Калиев өмірге деген сүйіспеншілігін қайта-қайта растайды, себебі ол басқаларға жақсы өмір әкелу үшін күресуде. Степан Федоровпен жиі қақтығысады. Бұрын Дора Дулебованың сүйіктісі болған. Калиевтің діни амалдар жасағанын көруге болады, мысалы, қолдарын кесіп иесіне дұға жасауы. Сонымен қатар ол өте адал, және адамды өлтіру ойы оған ауыр тиеді. Оның жалғыз құрметі – Ұлы герцогты өлтіру арқылы мыңдаған адамның азабын азайтады ("La Russie sera belle") және оның қылмысының адамдық жағын өмірімен төлейді. Тіпті сонда да ол тек Ұлы герцогты өлтіруді көздейді. Камус атап өткендей, Иван Каляев – террористтің нағыз аты. Степан Федоров – Камю коммунистік партиямен туындаған мәселелерін көрсету үшін енгізген пьесаның жалғыз ойдан туған революционері. Степан үш жыл түрмеде отырып, содан кейін Швейцарияға қашып кеткен (Ленинге сілтеме), кейін пьесаға кіреді. Осының салдарынан ол қатты ашуланып, өмірдің жақсы жақтарын бағалай алмайды. Ол "жер бетінде бір адам құл болып отырғанда, еркіндік – түрме" дейді және жиі кемсітусіз жойылу туралы ақылға сыймайтын әрекеттер туралы сөйлейді, мысалы, Дорадан "Мәскеуді жарылтуға қанша бомба керек?" деп сұрайды. Ол сондай-ақ бомба лақтыруға рұқсат беруді жиі сұрайды, бірақ топтың басқа мүшелері оны тым тұрақсыз деп санайды. Дора Дулебова – Калиевтің бұрынғы сүйіктісі. Ол химия біліміне ие болғандықтан, топтың бомба жасаушысы болып табылады. Дора, басқа революционерлерге қарағанда, партияға қосылмас бұрынғы өмірін жақсы есте сақтап, жылы сезіммен еске алады. Әдетте өте мейірімді болса да, пьесаның соңында Дора Степан сияқты мінез-құлық көрсетеді, Калиевтің өлімінен кек алуды немесе тырысып өлуді қалайды. Борис Анненков – Партияның жетекшісі. Анненков кімнің бомба лақтыратыны сияқты, қастандыққа қатысты барлық шешімдерді қабылдайды. Ол Калиев пен Степан арасындағы қақтығыстарда делдалдық рөл атқарады және жалпы алғанда топтың басқа мүшелерінің сезімдерін басып тыныштандырады. Алексей Воинов – Бұрынғы университет студенті, патшаға қарсы пікірлері үшін университеtten шығарылған. Воинов шындықты жоғары бағалайды және зұлымдыққа қарсы белсенді күрес жүргізу керек деп санайды. Алайда, ол алғашқы қастандық әрекетінде бомба лақтыра алмайтынын сезінген кезде, тікелей күш қолдануға жарамсыз екенін түсінеді. Ол бомба лақтыруға шешім қабылдау сәтінен қорқады және одан ұялады. Оның орнына партияның үгіт-насихат бөліміне ауысуды шешеді, себебі қауіп-қатерлер бірдей болса да, оларды көрудің қажеті жоқ дейді.

Басқа таңбалар

Ұлы герцогиня – Ұлы герцогиня Елизавета Федоровна, Ұлы герцог Серждің жесірі. Ол тек бір ғана сахнада пайда болады, онда түрмеде Қалиевпен оның іс-әрекеттері туралы сөйлейді. Ол Ұлы герцогтың өлімінің адамдық жағын баса көрсетеді, оның кішкентай әдеттері мен жақсы қасиеттері туралы айтады. Ол Қалиевтен кешірім алу үшін революционер емес, кісі өлтіруші екенін мойындауын және христиан дінін қабылдауын сұрайды. Қалиев өзінің әділдігінің әлсіз екенін сезінеді, бірақ оның ұсынысын қабылдамайды. Скуратов – Қалиевке түрмеде келетін құпия полицияның қызметкері. Скуратов деспотиялық қоғамға қарсы күрестің нәтижесіздігін көрсетеді. Ол Қалиевтен жолдастарын сатуға және олардың барлығын босатуға келісуін сұрайды, бірақ Қалиев бас тартады. Сонан соң Скуратов Қалиев оларды сатқандығы туралы газет мақаласын жариялайды немесе оны жариялаумен қорқытады, осылайша топтың бірлігін бұзуға тырысады. Бірақ, егер ол солай істесе, топ оған сенбейді. Фока – Қалиев түрмеде мас күйінде кісі өлтірген бір адаммен танысады. Фока Қалиевтің социализміне күмәнмен қарайды, ал әлемді жақсы қабылдайды (Қалиев социалистік болашақ туралы айтқанда, Фока оны жұмақ деп айтады). Ол 20 жылға сотталған, бірақ әрбір қылмыскерді дарға асу арқылы жаза мерзімінен бір жылды қысқартады. Түрме күзетшісі – қызықты және маңызды кейіпкер. Ол сол кездегі Ресейдегі таптық күресті бейнелейді; ол ешқашан наразылық білдірмейді, бірақ әрқашан жасырын, бақылауда болады.

Бейімделу

Бұл пьеса 1983 жылғы мексикалық «Bajo la metralla» фильмінің негізі болды, режиссері – Фелипе Казалс. 2017 жылғы телугу (үнді) фильмі «Raktham – қан», режиссері – Раджеш Таучривер де Альберт Камюдің осы пьесасының адаптациясы болып табылады.