Кіріспе

Аустрияның әкімшілік бөлінісі

Аудан (Bezirk) – Австрия үкіметі атқарушы билігінің екінші деңгейлі бөлінісі болып табылады. Аудандық кеңселер тұрғындар мен мемлекеттік органдар арасындағы байланыс орталығы болып табылады, әсіресе муниципалитет құзыретінен асып түсетін мемлекеттік актілерде: мысалы, неке куәліктері, жүргізуші куәліктері, паспорттар, жиналыстарға рұқсаттар, аң аулауға рұқсаттар немесе денсаулық сақтау органдарымен мәмілелер аудандық әкімшілік органымен (Bezirksverwaltungsbehörde) өзара іс-қимыл жасауды қамтиды. Австрияның конституциялық құқығы аудандық әкімшілік органының екі түрін ажыратады:
аудандық комиссиялар (Bezirkshauptmannschaften) – жеке бюро ретінде жұмыс істейтін аудандық әкімшілік органдар;
жарғылық қалалар (Städte mit eigenem Statut немесе Statutarstädte) – муниципалдық міндеттеріне қоса аудандық әкімшілік функциялары берілген қалалар, яғни аудандық әкімшілік органы тек қана қала болып табылатын құрылымның қосалқы рөлінде орындалады (кестеде жұлдызшамен белгіленеді (*). 2017 жылғы мәліметтер бойынша 94 аудан бар, оның 79-ы аудандық комиссиялар басқаратын аудандар, ал 15-і – жарғылық қалалар. Көптеген аудандар географиялық тұрғыдан елдің 114 сот аумағының бірімен сәйкес келеді. Жарғылық қалалар мемлекеттік басылымдар мен құқықтық әдебиеттен тыс жерлерде әдетте «аудан» деп аталмайды. Ықшамдылық үшін мемлекеттік органдар кейде аудандық комиссиялар басқаратын аудандарды «ауылдық аудандар» (Landbezirke) деп атайды, бірақ бұл термин ешқандай заңда кездеспейді және көптеген «ауылдық аудандар» аса ауылдық емес.

Заңда белгіленген қалалар

Заңдық қала – муниципалды және аудандық әкімшілік жауапкершілікке ие қала. Қалалық әкімдіктің қызметкерлері аудан қызметкерлері ретінде жұмыс істейді; әкім сонымен қатар аудандық комиссия төрағасының өкілеттіктерін және міндеттерін атқарады. Қалалық басқару бір уақытта өңірлік үкімет және ұлттық үкіметтің бір бөлігі ретінде жұмыс істейді. 15 заңдық қаланың көпшілігі ондаған мың тұрғыны бар ірі өңірлік халық орталықтары болып табылады. Ең кішкентай заңдық қала шамалы ауылдан аспайды, бірақ ол мәртебесін тарихи жағдайға қарызды: Руст, Бургенланд, 2021 жылғы дерек бойынша 2000 тұрғыны бар, 1681 жылы Венгрия Корольдігі оны патшалық бос қаласы деп жариялағаннан бері ерекше автономияға ие; оның артықшылығы 1921 жылы Венгрия осы аймақты (кейін Бургенланд деп аталды) Австрияға өткізген кезде аудандық жүйеге енгізілді. Конституцияда кем дегенде 20 000 тұрғыны бар қауым, егер провинция бұл өңірлік мүдделерге зиян келтіретінін немесе ұлттық үкімет қарсылық білдірмесе, тиісті провинциядан заңдық қала мәртебесін талап ете алады. Бұл құқықты соңғы рет қолданған қауым – 1964 жылдан бері заңдық қала болып табылатын Вельс қаласы. 2021 жылға қарай тағы он бес қауым талаптарға сай келеді, бірақ қызығушылық танытпады. 1,9 миллионнан астам тұрғыны бар Вена заңдық қаласы 23 муниципалды округке (Gemeindebezirke) бөлінген. Атауларының ұқсастығына және атқаратын рөліне қарамастан, муниципалды округтердің құқықтық негізі аудандардан өзгеше. Грац және Клагенфурт заңдық қалаларында да "муниципалды аудандар" деп аталатын бөлімшелер бар, бірақ олар қала әкімшілігінің қарапайым аудандары болып табылады.

Атаудың ерекшеліктері

Австрияда әдетте аудандар емес, аудандық әкімшілік органдар аталады. "Аудандық комиссия" және "қала" деген неміс терминдері, сәйкесінше Bezirkshauptmannschaft және Stadt, әрбір мұндай органның ресми толық атының бір бөлігі болып табылады. Бұл екі органның толық атында бірдей топоним болуы мүмкін дегенді білдіреді. Шындығында, мұндай жұптар бар. Мысалы, Инсбрук топонимін бөлісетін екі аудандық әкімшілік орган бар: Инсбрук қаласы және Инсбрук аудандық комиссиясы. Сан-сақтандыру үшін, осы жұптардағы ауылдық аудандардың атаулары көбінесе "Land" қосымшасымен беріледі, бұл жағдайда шамамен "аймақ" дегенді білдіреді. Инсбрук қаласының әдеттегі аты – Инсбрук, ал Инсбрук аудандық комиссиясы басқаратын ауданның әдеттегі аты – Инсбрук Ланд. Бұл қолданыс ақпарат құралдарында және күнделікті неміс тілінде, тіпті кейде мемлекеттік жарияланымдарда да кеңінен таралған, бірақ "Land" қосымшасы Төменгі Австрияда ресми, заңдық атаудың бөлігі емес.

Габсбургтер монархиясы мен Австрия империясы

Орта ғасырдан бастап XIX ғасырдың басына дейін, болашақта Австрия мемлекеті – Габсбург монархиясы – Габсбургтер әулетінің (1780 жылдан бастап Габсбург-Лотарингия) бір монархының басшылығымен жеке одақта формалды түрде бөлек феодалдық бірліктердің үлкен жиынтығы болды, бірыңғай біріккен мемлекет емес. Бұл бірліктер XVIII ғасырдың ортасына дейін абсолюттік монархиялар болып келді, оларда жазбаша конституция болған жоқ және заң үстемдігінің қазіргі түсінігі де болмады. Олардың кейбіреулері Киелі Рим империясының құрамында болды (Эрбланд, Богемия тақтың жерлері, 1714–1797 жылдары Австриялық Нидерланды), ал қалғандары империядан тыс жерлерде орналасқан (Мажарстан және Хорватия корольдіктері; 1711 жылдан Трансильвания; 1772 жылдан Галиция және Лодомерия, және тағы басқалар). Қазіргі Зальцбург мемлекеті мен оның төңірегіндегі аймақтардың бір бөлігі сол кезде Зальцбург князь-архиепископтығына тиесілі болды, ал Эрбланд ішінде басқа шіркеулік князьдықтарға қарасты көптеген шағын анклавтар болды. Мемлекеттерді монарх, әдетте императордың өзі немесе императордың вассалы, олардың жеке кеңесшілері мен мемлекеттік кеңестерімен бірге басқарды. Билеуші мен мемлекеттік кеңестер арасындағы қарым-қатынастың нақты сипаты аймақтан аймаққа өзгеше болды. Аймақтық әкімшілерді монарх тағайындап, олар монархқа есеп беретін. Қазіргі заманғы бюрократияның алғашқы қадамын 1753 жылы императрица Мария Тереза жасады, ол өз патшалықтарының көп бөлігінде «шеңберлер»/аудандар ([[Крайс (Габсбург монархиясы)) және «шеңберлер»/аудандық кеңселер (Kreis[[Амт)) жүйесін енгізді. Жоғарғы және Төменгі Австрия мен Штирияның «шеңберлері» негізінен осы патшалықтардың бұрынғы аудандарына негізделген. Дәстүрден үлкен жаңалық болғандықтан, бұл жүйе бастапқыда танымал болған жоқ: «кейбір провинцияларда елеулі қарсылықты жеңуге тура келді». Аудандық кеңселер Венгрия Корольдігінде және Австриялық Нидерландыда толыққанды жұмыс істеген жоқ. 1804 жылы Бірінші француз империясының жариялануына және Наполеон соғыстарына жауап ретінде Киелі Рим императоры Франциск II өзін Франциск I деп жариялады, Австрия императоры және Габсбургтердің барлық жерлерін Австрия империясы біріктірді, сонымен бірге Киелі Рим императоры болып қала берді. Бұрынғы жеке жерлер осы жаңа империяның тәждік жерлеріне айналды, ал Киелі Рим империясының құрамына кіргендер екеуінің де құрамында қалды. Франциск 1806 жылы Киелі Рим империясын таратып жіберді. 1815 жылғы Вена конгресінде аяқталған неміс медиатизациясы мен француз революциялық және Наполеон соғыстарының нәтижесінде, Зальцбург (1849 жылға дейін Жоғарғы Австрияның «шеңбері») сияқты әртүрлі аумақтар жаңа империяның құрамына кірді, ал Оңтүстік Нидерланды және Алыс Австрия (Форарлбергті қоспағанда) жоғалды. 1848 жылғы төңкерістердің алғашқы толқынынан кейін император Фердинанд I және оның ішкі істер министрі Франц Ксавер фон Пиллерсдорф Австрияның алғашқы ресми конституциясын қабылдады. Конституция сословиелерді толығымен жойды және атқарушы және сот билігін ажыратуды талап етті, бұл көптеген аймақтық институттарды дереу құлдыратып, аудандық кеңселерді империя әкімшілігінің тірегі ретінде қалдырды. Фердинанд екінші толқын төңкерістерге ұшырап, тақтан басқаруға мәжбүр болғаннан кейін, оның мұрагері Франц Иосиф I Австрияны конституциялық монархиядан абсолюттік монархияға қайтару жұмысына тез кірісті, бірақ бастапқыда аудандық кеңселерге сүйенді. Шындығында, ол жүйені күшейтті. Оның наурыз айындағы Конституциясы сот пен атқарушы биліктің ажыратылуын сақтап қалды. Ол империяны соттық аудандарға бөлуді, соттарды кәсіби судьялар басқаратын және кәсіби мемлекеттік қызметкерлер басқаратын әкімшілік аудандарға бөлек бөлуді қарастырды. 1849 жылғы императорлық қаулы бұл мәселені егжей-тегжейлі түсіндірді. Император биліктің бөлінуін жойып, толық автократияға ресми түрде оралды. 1853 жылы әкімшілік аудандар соттық аудандармен біріктірілді; аудандық әкімшілік органдар аудандық соттармен біріктірілді. Осы кезеңде Крайстар Безирке (немесе «офистік аудандар») болып бөлінді, олардың әрқайсысында Безирксамт («аудандық кеңсе») болды. Бұл қазіргі аудандарға қарағанда кішірек болды; мысалы, қазіргі уақытта 24 ауданға бөлінген Төменгі Австрия 70 ауданға бөлінді. Каринтия, Карниола (қазіргі Словенияның бөлігі), Зальцбург, Жоғарғы және Төменгі Силезия (қазіргі Чехия мен Польша) және Буковина (қазіргі Румыния мен Украина) аймақтары Крайске бөлінбеді. Бұл әкімшілік құрылым Ломбардия-Венецияға, Венгрияға (сол кезде Трансильвания және Сербия воеводствосы мен Темешвар банаты қолданылған) немесе Әскери шекараға қолданылмады; Хорватия және Славония Крайстің орнына Комитат (қазіргі Комитат, қазіргі Коматат) терминін қолданды. Интеллектуалдардан басқа, көптеген наразылықтар туындаған жоқ, халықтың көп бөлігі әлі де поместье жерлерінде өмір сүрді және помещик поместье сотының басшысы болғанына үйренген.

Сислетания

1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімінен кейін Франц Иосиф желтоқсан Конституциясына, Цислейтенияда конституциялық монархияны қалпына келтірген бес негізгі заң жиынтығына келісуге мәжбүр болды. Осы негізгі заңдардың бірі сот және атқару билігінің бөлінуін қалпына келтірді. Осы ережеге сәйкес, келесі жылы әкімшілік және сот аудандарының бірігуі кері қайтарылды;

Кем дегенде, негізгі қағидаларын жасағандардың бірі Карл Реннер округтерге округтерге ұқсас сайланған кеңестер мен белгілі бір деңгейдегі заң шығару билігін беруді ұсынған, бірақ бұл идеяға келісімге келе алмады. 1920 жылғы конституция Австрияны федеративтік республика ретінде және оның провинцияларын квази-егеменді федеративтік штаттар ретінде сипаттайды. 1925 жылғы конституциялық реформа, жалпы деволюциялық тенденцияның кең ауқымды қайта қарауы, аудандарды ұлттық атқару билігінің бөлімдерінен жаңа "штаттық" атқару билігінің бөлімдеріне айналдырды. Бұл өзгеріс іс жүзінде ешқандай мағыналы салдар бермеді; ұлттық заңды қолдану және ұлттық үкіметке өтініштерді қарау әр ауданның басты қызметі болып қала берді. Провинциялық үкіметтер аудан шекараларын өзгертуге құқылы, бірақ округтерді құруға немесе таратуға, олардың жұмыс істеу тәртібін өзгертуге кабинеттің келісімінсіз мүмкіндік алмайды. 1921 жылы Венгрия батыс аймақтағы неміс тілді бөлігін Австрияға берді, осылайша жаңа провинция құрылып, Бургенланд аталды. Венгрия Корольдігінің құрамында болған кезде, ауылдық шекаралық аймақ жетіге бөлінген (Oberstuhlrichterämter), шағын қалалар мен ауылдардың топтары, олардың басшысы аудандық судья және жергілікті әкімшілерді қадағалаушы болып қызмет еткен. Австрия бұл жеті округті жеті жаңа округке айналдырды. Аймақта екі патшалық еркін қала да болды – Айзенштадт және Руст; олар заңмен бекітілген қалаларға айналдырылып, сонымен қатар округтерге де айналды.

Австрияның жері

1938 жылы наурыз айында Австрияның нацистік Германияға қосылуымен, Австрия бастапқыда Германия рейхының құрамындағы мемлекет (Land) мәртебесін алды. Мамыр айында Вена кеңейтіліп, Үлкен Вена (Groß Wien) құрылды, оған тағы төрт аудан қосылды. Сонымен қатар, сирек қоныстанған екі ауылдық округ таратылды. Қазан айында Бургенланд таратылып, оның солтүстік жартысы Төменгі Австрияға, ал оңтүстік жартысы Штирияға қосылды. 1939 жылдың мамырынан 1940 жылдың наурызына дейін Австрия таратылды. Оның қалған сегіз провинциясы жеті рейхсгауге айналды, олар Венаға емес, тікелей Берлинге бағынды. Бірнеше заңды қалалар арнайы мәртебесін жоғалтып, тиісті жақын ауылдық округтерге қосылды, ал Кремс қаласы округ мәртебесіне ие болды. Аудандық бөліністер өзгеріссіз қалды, бірақ олар енді Австрияның Безирке емес, неміс Крейсе атанды.

Екінші республика

1945 жылы нацистік Германияның құлауымен қайта жаратылған Австрия Республикасы 1938 және 1940 жылдар аралығында бұзылған әкімшілік құрылымын дереу қалпына келтіріп, аудандарды қайта орналастырды. Венаға қосылған аудандар ғана ерекшелік құрады. Австрия төрт оккупациялық аймаққа бөлініп, АҚШ, КСРО, Ұлыбритания және Франция тарапынан бірлесіп оккупацияланды. Венаны қоршаған Төменгі Австрия КСРО аймағының құрамына кірді. Астананың өзі ешбір елге қалдыруға тым құнды деп есептелді және Берлин сияқты, дербес түрде төрт секторға бөлінді. Одақтастар жоспарларын жасау кезінде қаланың 1938 жылға дейінгі шекараларын негізге алды. Дегенмен, Венаның нацистік кеңеюінің де өзіндік мәні болды. Ұлы Венаға қосылған бірқатар ауылдық аймақтар қарсы болды. Төменгі Австрияның көп бөлігі бір ғасыр бойы консервативтік-ұлтшылдық көзқарастарға бейімделген еді, ал Вена ондаған жылдар бойы Әлеуметтік демократияның бекінісі болды. Өнеркәсіп пен қаржы орталығы – Венаны басқаратын бюрократия, ауыл шаруашылығымен айналысатын елді мекендерден әлеуметтік тұрғыдан алшақ болды. Алайда, кейбір қала маңындағы аудандардың әлеуметтік және инфрақұрылымдық байланыстары бұрынғы провинцияның қалған бөлігінен гөрі астанамен тығыз болды. Осы аудандарды Венадан толығымен шығарып тастау тиімсіз болар еді. Нацистік шекара өзгерістерін толығымен немесе ішінара бекіту, Австрия мен одақтас әкімшілік бөлімдері арасындағы шекаралық келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін еді. Бұған қоса, коммуналдық қарыз мәселесі де қиындық тудырды. Венада үстемдік құрған әлеуметтік демократтар мен Төменгі Австрияны басқарған Халық партиясы арасындағы қақтығыс 1954 жылға дейін шешілмеді. 1938 жылы қалаға қосылған дәстүрлі аудандардың бірі қалпына келтірілді. Басқа бірнеше дәстүрлі аудандардың бөліктері біріктіріліп, екінші жаңа аудан құрылды. 1964 жылы Вельс қаласына заңмен бекітілген қала мәртебесі берілді. 1969 және 1982 жылдары тағы екі жаңа аудан құрылды. 2012 жылдың 1 қаңтарынан бастап Штирия Юденбург және Книттельфельд аудандарын біріктіріп, Мюрталь ауданын құрды. Бұл бірігу аймақтық бюрократияны оңайлатуға бағытталған бағдарламаның бір бөлігі болды. 2013 жылдың 1 қаңтарында тағы үш бірігу орын алды: Брук-ан-дер-Мур Мюрццушлагпен, Хартберг Фюрстенфельдпен, ал Фельдбах Радкерсбургпен бірікті. 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап Төменгі Австрия Вена Умгебунг ауданын Брук-ан-дер-Лайта, Корнойбург, Санкт-Пөлтен және Тульн аудандарымен біріктірілген бөліктерге бөліп берді.

Қазіргі аудандардың тізімі

Төменгі Австрияда тек "Land" қосымшасы оны пайдаланатын үш округтің ресми атының бөлігі емес. Егер заңды қала мен ауылдық округ бірдей топонимді бөліссе, ауылдық округтың атына "Land" немесе "Umgebung" қосылады, бұл екіұштылықты болдырмау үшін дәстүрлі қолданыс (Австрияның басқа аймақтарында ресми түрде). Осы 13 ауылдық округтің барлығының әкімшілік орталықтары тиісті заңды қалаларда орналасқан, яғни округтердің өзінен тыс. М. = Қалалар (2022 жылғы мәлімет бойынша); штат астаналары қалың шрифтпен жазылған.
State # District* Statutory CityEst. License plate(s)Administrative seat M. Area км2 Population 1 қаңтар 2021Бурген­ланд 101 Eisenstadt* 1921 E * * 1 42.88 14,895 102 Rust* 1921 E * * 1 20.01 2,000 103 Eisenstadt Umgebung 1921 EU Eisenstadt 23 453.14 43,861 104 Güssing 1921 GS Güssing 28 485.34 25,770 105 Jennersdorf 1921 JE Jennersdorf 12 253.34 17,109 106 Mattersburg 1921 MA Mattersburg 19 237.83 40,316 107 Neusiedl am See 1921 ND Neusiedl am See 27 1,038.64 60,397 108 Oberpullendorf 1921 OP Oberpullendorf 28 701.44 37,453 109 Oberwart 1921 OW Oberwart 32 732.58 54,209Карин­тия 201 Klagenfurt am Wörthersee* 1850 K * * 1 120.12 101,765 202 Villach* 1932 VI * * 1 134.99 63,236 203 Hermagor 1868 HE Hermagor Pressegger See 7 808.13 18,052 204 Klagenfurt Land 1868 KL Klagenfurt am Wörthersee Bruck an der Leitha 33 703.11 105,507 308 Gänserndorf 1901 GF Gänserndorf 44 1,271.40 105,824 309 Gmünd 1899 GD Gmünd 21 786.39 36,275 310 Hollabrunn 1868 HL Hollabrunn 24 1,010.88 51,332 311 Horn 1868 HO Horn 20 784.00 30,838 312 Korneuburg 1868 KO Korneuburg 20 661.84 91,777 313 Krems (Land) 1868 KR Krems an der Donau 1868 LF Lilienfeld 14 931.65 25,474 315 Melk 1896 ME Melk 40 1,013.56 78,281 316 Mistelbach 1868 MI Mistelbach 36 1,291.72 75,655 317 Mödling 1897 MD Mödling 20 276.99 119,240 318 Neunkirchen 1868 NK Neunkirchen 44 1,146.92 86,323 319 St. Pölten (Land) 1868 PL St. Pölten Tulln an der Donau 22 734.42 105,762 322 Waidhofen an der Thaya 1868 WT Waidhofen an der Thaya 15 669.03 25,531 323 Wiener Neustadt (Land) 1868 WB Wiener Neustadt 12 259.72 33,368 406 Freistadt 1868 FR Freistadt 27 993.96 66,922 407 Gmunden 1868 GM Gmunden 20 1,431.58 102,102 408 Grieskirchen 1911 GR Grieskirchen Leoben 16 1,053.49 59,151 612 Liezen 1868 GB, LI Liezen 29 3,318.72 79,592 614 Murau 1868 MU Murau 14 1,385.48 27,449 616 Voitsberg 1891 VO Voitsberg 15 678.18 50,947 617 Weiz 1868 WZ Weiz 31 1,097.94 90,916 620 Murtal 2012 MT Judenburg 20 1,675.81 71,356 621 Bruck Mürzzuschlag 2013 BM Bruck an der Mur 19 2,156.93 98,054 622 Hartberg Fürstenfeld 2013 HF Hartberg 36 1,224.28 90,619 623 Südoststeiermark 2013 SO Feldbach 25 982.96 83,841Тироль 701 Innsbruck* 1850 I * * 1 104.91 131,059 702 Imst 1868 IM Imst 24 1,724.96 60,922 703 Innsbruck Land 1868 IL Innsbruck Klosterneuburg 117,343 602 Bruck an der Mur 1868–2012 BM Bruck an der Mur 62,000 604 Feldbach 1868–2012 FB Feldbach, Styria 67,046 605 Fürstenfeld 1938–2012 FF Fürstenfeld 23,000 607 Hartberg 1868–2012 HB Hartberg 66,000 608 Judenburg 1868–2011 JU Judenburg 44,983 609 Knittelfeld 1946–2011 KF Knittelfeld 29,095 613 Mürzzuschlag 1903–2012 MZ Mürzzuschlag 40,207 615 Radkersburg 1868–2012 RA Bad Radkersburg 22,911