Кіріспе

Калаш (, жергілікті: Kal'as'amondr) – Пәкістанның Читрал ауданындағы Хайбер-Пахтунква провинциясында Калаш халқының сөйлейтін үнді-арий тілі. Калаш тілінде шамамен 4 100 адам сөйлейді. Бұл тіл жойылу қаупінде тұр және қазірдің өзінде ховар тіліне ауысу процесі жүріп жатыр. Калашаны жақын жердегі нуристан тілі – ваигали (калаша ала) тілімен шатастыруға болмайды. Калаш зерттеушісі Бадшах Мунир Бухаридің айтуынша, "Калаша" – бұл Ауғанстанның Нуристан провинциясының Уайгал және ортаңғы Печ аңғарларындағы Калаш аңғарларының оңтүстік-батысындағы аймақтың нуристандық тұрғындарының этникалық атауы. "Калаша" деген атауды Калаш халқы Читралдың Калаш тілінде сөйлейтіндер Вайгалдың нуристандықтарынан алған, олар бірнеше ғасыр бұрын оңтүстік Читралға дейін кеңейген. Дегенмен, үнді-арий тілі Калаш мун (Калаша) мен индо-иран тілдерінің әр түрлі тармақтарынан шыққан нуристан тілі Калаш ала (Вайгали) арасында тікелей байланыс жоқ.

Тарих

Калашаны зерттеген алғашқы ғалымдардың қатарында XIX ғасырдың шығыстанушысы Готлиб Вильгельм Лейтнер және XX ғасырдың тіл білімі маманы Георг Моргенштерн бар. Жақында Елена Башир және басқа да бірнеше зерттеушілер осы тақырыпта жұмыс істеді. Практикалық оқу-жазу құралдарын жасау Калаша тіл білімі маманы Тадж Хан Калаш есімімен байланысты. Оңтүстік Калаш немесе Урсун Калаш 20-шы ғасырда ховар тілінің ықпалындағы Калаша мунының Урсунвар деп аталатын диалектісіне көшті.

Жіктеу

Пәкістанның барлық тілдерінің ішінде Калаша тілі, жақын орналасқан Ховар тілімен бірге, ең консервативті болып саналады. Кейбір жағдайларда Калаша тілі тіпті Ховар тілінен де консервативті, мысалы, көптеген дард тілдерінен жойылған дыбысты дауысты аспирациялық дауыссыздығын сақтап қалуда. Дыбыстар мен топтамалардың (және мағыналардың) кейбір ерекше сақталулары төмендегі тізімде көрсетілген. Дегенмен, жаңа үнді-арий және дард тілдеріне тән белгілі бір ерекшеліктер де бар екенін ескеріңіз.

Фоналогия

Калаша тілі фонетикалық жағынан ерекше, себебі ол қарапайым, ұзын, мұрынды және кері тілді дауыстыларды, сондай-ақ олардың комбинацияларын ажыратады (Heegård & Mørch 2004). Калаша тілінің фонетикасы төменде көрсетілген:

Сөздіктер салыстыру

Келесі кестеде Калаш сөздері басқа да үнді-арий тілдеріндегі туыстарымен салыстырылады. АғылшыншаКалашаСанскритбасқа да Үнді-Арян тілдеріндеboneathi, aṭhíasthi 'қабырғалар'urinemutra, mútramūtra; ауылgroma, grama; арқанrajuk, raĵhú krajju; түтінthumbdhūma; етmosmaṃsa; иттің қаңқасыdogshua, śõ. 'aśvanantқұмырсқаpililak, pilílakpipīla, pippīlika; ұлput, putrputra; ұзынdriga, drígadīrgha; сегізasht, aṣṭaṣṭā; сынғанchina, čhínachinna 'ұстау'öldіru nash, naś, naśyati 'жою'