Кіріспе

Ямбол () – Оңтүстік-Шығыс Болгариядағы қала және Ямбол облысының әкімшілік орталығы. Ол Тунджа өзенінің екі жағасында, Тракия тарихи аймағында орналасқан. Кейде Джамбол деп те жазылады. Ямбол екі муниципалитеттің әкімшілік орталығы болып табылады. Бірі – Ямбол муниципалитеті, ол қаланың өзін қамтиды, ал екіншісі – Тунджа муниципалитеті, ол Ямбол маңындағы ауылдық жерлерді қамтиды.

Тарих

Ямболдың айналасындағы аймақ неолит дәуірінен бері қоныстанған. Ежелгі фракиялық патшалық қала Кабиле немесе Кабиле, б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңына дейін датыланады, қазіргі Ямболдан 10 км қашықтықта орналасқан. Бұл қала фракиялықтардың маңызды қалаларының бірі болды және патша сарайларының бірі осында орналасқан. Қала б.з.д. 341 жылы Македония патшасы II Филипп тарапынан басып алынып, ежелгі грек полисі ретінде қайта құрылды. III ғасырда Александр Македонский империясы құлағаннан кейін, Кабиле тағы да фракиялықтардың билігінде болды. Б.з.д. 71 жылы римдіктер тарапынан басып алынып, кейіннен римдік Тракия провинциясының құрамына енді. 136 жылы Кабиле аймақтағы ең ірі римдік әскери базаларының біріне айналды, онда кем дегенде 600 әскер орналасқан. Кабиледегі археологиялық саябақта әскери шенеуніктерге арналған ірі резиденция қазылған. Кабиле 293 жылы рим императоры Диоклетиан тарапынан кеңейтілді. Ол Диосполис (грекше «Зевстің қаласы») деп аталғанмен, атау император Диоклетианның есімінің бірінші әрпін де білдірді. Кейіннен атау Диамполис (Διάμπόλις), Хиамбули (Ηιάμβόυλι; византиялық жылнамаларда), Динибули (دنبلي; араб жылнамаларында), Дбилин (Дбилин; болгар жазуларында) және Диамболи немесе Джамболи (Διάμπουλι) арқылы Ямболға айналды. 1945 жылғы орфографиялық реформаға дейін атау Ямболъ түрінде соңында қосымша «ер» әрпімен жазылған. Кабиле 4-шы ғасырда готтар тарапынан басып алынып, 583 жылы авариялықтар тарапынан қиратылды. Орта ғасырларда Балқанға славяндар мен болгарлар келген кезде, Кабиле бекінісі Бірінші болгар империясы мен Шығыс Рим империясы арасында даулы аймаққа айналды. 705 жылы хан Тервелдің тұсында Болгарияның құрамына енді және содан бері маңызды болгар орталығы болып табылады. Бірінші болгар империясының ханы Омуртагтың тұсында қала кеңейіп, жаңа бекініс салынды. Шекараға жақын орналасқандықтан, сауда және әскери мақсаттар үшін маңызды болды. Борис I және патша Симеонның тұсында алғашқы әдеби орталықтар құрылды, көбінесе шіркеумен байланысты. Преслав және Охрид әдеби мектептерінен кітаптар әкелініп, қаладағы шіркеулерде оқылды. Патша Калоянның тұсында қаланың маңызы қайтадан артты, негізінен Болгария мен крестшілер арасындағы қақтығысқа байланысты. 1204 жылы қаладан оңтүстік-батысқа қарай 80 шақырым жерде патша Калоян мен крестшілер арасында ірі шайқас болды. Болгария 1205 жылдың 14 сәуірінде Адрианополь шайқасында крестшілерді жеңді. Османдықтар 1373 жылы Ямболды басып алды, бірақ қаланың оңтүстік бөлігінде әскерилендірілген, жартылай тәуелсіз болгар халқы войнуктар ретінде қалды. Қала «Янболу» деп қайта аталды. Бұл қаза орталығы болды, ол Рүмелия аймағының Чирмен Санжағына (1364–1420), Румелия аймағының Силистре Санжағына (1420–1593), Силистре Санжағына (1593–1830), Эдирне вилайетінің Ислимье Санжағына (1830–1878) және 1885 жылы Болгария княздығына қосылғанға дейін Шығыс Румелиядағы Сливен департаментімен біріктірілді. Ямболдағы басым дін – Шығыс православие христиандығы. 1888 жылы көптеген жергілікті шіркеулер салынды. Олардың ішінде Қасиетті Үштік шіркеуі, Киелі Георгий шіркеуі және Киелі Николай соборы бар, олардың ең үлкені – Киелі Николай соборы. Ямболда шығыс ритуалдық католик және протестанттық діни ғимараттар да бар. Қазіргі уақытта Ямбол 1878 жылдан бастап Ямбол Околияның, содан кейін 1948 жылдан бастап Ямбол Округінің орталығы болды. 1984 жылы жаңадан құрылған Бургас облысының құрамына кірді, онда 10 жыл болды. 1990 жылдардың басынан бастап Ямбол Ямбол облысының (немесе Ямбол муниципалитеті) орталығы болып табылады. Қала ХХ ғасырдың басында болған құлшыныстардан зардап шекті. 1913 жылы түрік армиясы тракиялық болгарларға қарсы этникалық тазалау науқанында шабуыл жасаған Шығыс Фракиядан келген болгар босқындары қалаға қоныс аударды. Ямболдың грек халқы (шамамен 20 отбасы) босқындармен алмасу кезінде Грекияға кетті. Ямбол 1903 жылы Илинден көтерілісінен қашып келген болгар Македониялық босқындарды қабылдады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ямболда Румыния, Ресей, Судан және Мальтадағы миссиялар үшін пайдаланылған Luftstreitkräfte (Императорлық неміс армиясының әуе қызметі) цеппелиндерінің базасы болды. Қаланың қолайлы орналасуы мен ауа райы жағдайына байланысты немістер оны таңдады. Балқан соғыстары кезінде Ямбол Тракияда түріктерді жеңуде маңызды рөл атқарған Бірінші болгар армиясының штабы болды. XXI ғасырдың басында қала Болгарияда тұңғыш рет тұрғын үйлерге табиғи газды ұсынды.

Халық саны

Болгария Осман империясынан босатылғаннан кейінгі алғашқы он жылдықта Ямбол халқы 10 000-нан асып түсті. 1887 жылы ол 11 241-ге жетті.

Экономика

1990 жылдан бері жергілікті өнеркәсіп төмендеп, көптеген зауыттар жабылды. Қала, дамыған ауыл шаруашылығы аймағының орталығы болып табылады.

Климат

Ямболдың климаты қоңыржай, Қара теңіздің (шығыстан) және Эгей теңізінің (оңтүстіктен) ықпалында.

Мұражайлар

Ямболда Өңірлік тарих мұражайы және әскери музей, "Даңқ мұражайы" бар. Қаланың ең тарихи маңызды мәдени орындарының бірі – Безистен бес ғасыр бойы жабық базар, Осман империясы тұсында салынған қалалық сауда орталығы ретінде сақталған. 2015 жылы Безистен есігін интерактивті мұражай ретінде жұртшылыққа ашты. Мұражай Ямбол мен аймақтың бай мәдени мұрасын таратуға арналған маңызды мәдени және ақпараттық орталық болып табылады. 2019 жылғы Еуропа мұра күндеріне арналған мерекелік шаралар аясында Безистен мұражайы өнер мен ойын-сауыққа арналған арнайы іс-шараларды өткізді. Осы шаралардың бірі ғимараттың салынысының 510 жылдығына арналды.

Өнер және ойын-сауық

Қалада Невена Коканова атындағы драма театры мен Георгий Митев атындағы қуыршақ театры бар. Драма театры жыл бойы елдің түкпір-түкпірінен келген актерлерді қабылдайды. "Элита" кинотеатры жаңадан шыққан фильмдерді көрсетеді.

Спорт

Қаладағы ең танымал спорт түрі – баскетбол. Ямбол қаласының баскетбол клубы – BC Yambol, ал үй ойындары «Диана» спорт залында өтеді. 2002 жылы BC Yambol Ұлттық баскетбол лигасының (Болгария) ұлттық чемпионатын жеңіп алды.