Кішілердің және Успантектердің күресі: тарихы мен жерлері
Sacapulas
Кʼичеʼ сарбаздарының тұрмысы, аj Kʼubʼul өмірінен өзгеше болды. Отбасымен тыныш өмір сүру үшін Tujalj-ға оралып, жаңа қоғам құрды. Тарихы мен байланыстары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уақыт өте келе, киче жауынгерлері адж куб'ул өмірінің олардың патша билігіндегідей өмірден өте өзгеше екенін түсінді, себебі олар қарапайым түрде өздерінің жерлерін және егіндерін өңдеп, содан кейін басып кіруден немесе соғысқа шақырылудан қорықпай отбасыларымен қуанышқа бөленді. Сондықтан олар Туджальгқа (Сакапулас және Канилла) қайтып, тек отбасыларын алып, бұрын адж куб'улды бақылау үшін орналасқан жерде жаңа қауым құрып қоныстанды. Бұл туралы Сакапулас тұрғыны Антонио Родригес 1950 жылдары отбасының Рабиналь, Сан-Мигель Чикадж және Саламамен болған байланысын өз көзімен көргенін айтты. Олар отбасыларының бір-бірімен туыс екенін біліп, әрдайым Сакапулас өнімдерін сол муниципалитеттерге әкеліп тұратын.
As time went by, the k'iche' warriors realized that the aj K'ub'ul life was very different from the one they were used to have under the ruling of their king, as they simple worked on their land and crops and then enjoyed their families without having to worry about being invaded or called to fight in a war. Therefore, they went back to their place of origin, Tujalj (Sacapulas and Canillá)), but only to pick up their families and went on to settle a new community where they were once stationed to keep an eye on the aj K'ub'ul. refn|group=lower alpha|This was confirmed by Antonio Rodríguez, from Sacapulas, who witnessed the contact his family had with Rabinal, San Miguel Chicaj and Salamá in the 1950s. They knew that their families were related and always brought Sacapulas produce into those municipalities.
Успатан мен иксильдер
Кучуматанның батыс бөлігі испандықтардың бақылауына өткеннен кейін, иксиль және успантек майялары испандықтардың дереу назарынан қашу үшін жеткілікті оқшауланды. Успантектер мен иксильдер одақтас болды және 1529 жылы, Хуэуэтенангоның басып алынуынан кейін төрт жыл өткен соң, успантек сарбаздары испан әскерлерін мазалады, ал Успантан киче тайпалары арасында көтеріліс тудыруға тырысты. Успантектердің белсенділігі соншалыққа жетті, испандықтар әскери шаралар қажет деп шешті. Гватемала судьясы Гаспар Ариас алпыс испандық жаяу әскерімен және үш жүз одақтас тайпа өкілімен шығыс Кучуматанға енді. Қыркүйек айының басында ол Чахуль және Небай иксиль қалаларында уақытша испан билігін орнатты. Испан әскері шығысқа қарай, Успантанға қарай жорық жасады. Содан кейін Ариас Гватемаланың әкімшісі Франсиско де Ордунья оны судьялық лауазымынан шеттету туралы хабарлама алды. Ариас команданы тәжірибесіз Педро де Олмосқа тапсырып, де Ордуньямен кездесу үшін оралды. Оның офицерлері қарсы кеңес бергенімен, Олмос қалаға толыққанды шабуыл жасады. Испандықтар шабуылға көшкенде, екі мыңнан астам успантек сарбазы оларды арттан шапты. Испан әскері ауыр зиянмен жеңілді, олардың көптеген одақтас тайпа өкілдері қаза тапты, ал көптегені успантек сарбаздарымен тұтқынға алынып, олардың құдайы Экбаламкеннің құрбандық тағына құрбандық болды. Тұтқынға түспей құтылғандар Кумаркаждағы испан гарнизонына қайтып келді. Бір жылдан кейін Франсиско де Кастелланос Сантьяго де лос Кабальерос де Гватемаладан (қазір Сиудад-Вьежаға көшірілген) иксиль және успантектерге қарсы тағы бір жорыққа шықты. Ол сегіз сержант, отыз екі атты әскер, қырық испандық жаяу әскері және бірнеше жүз одақтас тайпа өкілдерін басқарды. Жорық Чичикастенангода тоқтады, солтүстікке қарай жеті лига қашықтықтағы Сакапуласқа дейін жүріп, Кучуматанның тік оңтүстік беткейлеріне көтерілгенге дейін қосымша күш жинады. Жоғарғы беткейлерде олар Небай және жақын маңдағы елді мекендерден келген төрт-бес мыңға жуық иксиль сарбазымен шайқасты. Ұзаққа созылған шайқас болды, оның барысында испандық атты әскер иксиль әскерін айналып өтіп, оларды Небайдағы тау басындағы бекініске шегінуге мәжбүр етті. Испан әскері қаланы қоршады, ал олардың одақтас тайпа өкілдері қабырғаларды басып алып, бекініске еніп, оны өртеп жіберді. Көптеген иксиль сарбаздары өртпен күресу үшін шегінді, бұл испандықтарға кіреберіске шабуыл жасап, қорғанысты бұзуға мүмкіндік берді.
After the western portion of the Cuchumatanes fell to the Spanish, the Ixil and Uspantek Maya were sufficiently isolated to evade immediate Spanish attention. The Uspantek and the Ixil were allies and in 1529, four years after the conquest of Huehuetenango, Uspantek warriors were harassing Spanish forces and Uspantán was trying to foment rebellion among the K'iche'. Uspantek activity became sufficiently troublesome that the Spanish decided that military action was necessary. Gaspar Arias, magistrate of Guatemala, penetrated the eastern Cuchumatanes with sixty Spanish infantry and three hundred allied indigenous warriors. By early September he had imposed temporary Spanish authority over the Ixil towns of Chajul and Nebaj. The Spanish army then marched east toward Uspantán itself; Arias then received notice that the acting governor of Guatemala, Francisco de Orduña, had deposed him as magistrate. Arias handed command over to the inexperienced Pedro de Olmos and returned to confront de Orduña. Although his officers advised against it, Olmos launched a disastrous full scale frontal assault on the city. As soon as the Spanish began their assault they were ambushed from the rear by more than two thousand Uspantek warriors. The Spanish forces were routed with heavy losses; many of their indigenous allies were slain, and many more were captured alive by the Uspantek warriors only to be sacrificed on the altar of their deity Exbalamquen. The survivors who managed to evade capture fought their way back to the Spanish garrison at Q'umarkaj. A year later Francisco de Castellanos set out from Santiago de los Caballeros de Guatemala (by now relocated to Ciudad Vieja) on another expedition against the Ixil and Uspantek, leading eight corporals, thirty two cavalry, forty Spanish infantry and several hundred allied indigenous warriors. The expedition rested at Chichicastenango and recruited further forces before marching seven leagues northwards to Sacapulas and climbed the steep southern slopes of the Cuchumatanes. On the upper slopes they clashed with a force of between four and five thousand Ixil warriors from Nebaj and nearby settlements. A lengthy battle followed during which the Spanish cavalry managed to outflank the Ixil army and forced them to retreat to their mountaintop fortress at Nebaj. The Spanish force besieged the city, and their indigenous allies managed to scale the walls, penetrate the stronghold and set it on fire. Many defending Ixil warriors withdrew to fight the fire, which allowed the Spanish to storm the entrance and break the defences.
Доминикан монахтарының Тынық мұхитты жаулап алуы
Гватемалаға екінші рет келген кезде, 1537 жылы, монах Бартоломе де лас Касас, О.П. өзінің жаңа дінге өткізу әдісін қолдануды қалады, ол екі принципке негізделген: 1) барлық адамдарға Ілгі хабарды уағыздау және оларға тең қарау, және 2) дінге өту ерікті болуы керек және сенім туралы білім мен түсінікке негізделуі тиіс. Лас Касас үшін бұл әдісті зайырлы отарлаушылардың араласуынсыз сынап көру маңызды болды, сондықтан ол Гватемаланың ортасында бұрын отарланбаған, ал жергілікті тұрғындары қатыгез және соғысқұмар деп есептелетін аймақты таңдады. Әскери күшпен осы жерді басып алу мүмкін болмағандықтан, Гватемала губернаторы Алонсо де Малдонадо егер осы жоба сәтті аяқталса, аймақта жаңа энкомендалар құрмайтынына уәде берген келісімге қол қоюға келісті. Лас Касастың монахтар тобы Рабиналь, Сакапулас және Кобанда доминикандықтардың бекінісін құрды, сондай-ақ Шахалға дейін жетті. Лас Касастың миссионерлерінің еңбегі арқасында "соғыс елі" деп аталған аймақ "Верапаз", яғни "Нағыз бейбітшілік" деп аталды. Лас Касастың стратегиясы – христиан әндерін саудагер-үнді христиандарына үйрету болды, олар кейін аймаққа барып уағыз айтты. Осылайша ол Атитлан және Чичикастенанго басшылары сияқты бірнеше жергілікті басшыларды дінге көндіріп, Алта-Верапас аймағында бірнеше шіркеу салдырды. Олар қазіргі Рабиналь қалашығының орнында христиан үнділерінің тобын біріктірді. 1538 жылы Лас Касас епископ Франсиско Маррокиннің бұйрығымен миссиясынан шақырылды, ол оны Мексикаға, содан кейін Испанияға миссияға көмектесу үшін көбірек доминикандықтарды іздеуге жіберді.
On his second visit to Guatemala, in 1537, friar Bartolomé de las Casas, O. P. wanted to employ his new method of conversion based on two principles: 1) to preach the Gospel to all men and treat them as equals, and 2) to assert that conversion must be voluntary and based on knowledge and understanding of the Faith. It was important for Las Casas that this method be tested without meddling from secular colonists, so he chose a territory in the heart of Guatemala where there were no previous colonies and where the natives were considered fierce and war like. Because it had not been possible to conquer the land by military means, the governor of Guatemala, Alonso de Maldonado, agreed to sign a contract promising that if the venture was successful he would not establish any new encomiendas in the area. Las Casas's group of friars established a Dominican presence in Rabinal, Sacapulas and Cobán, reaching as far as Chahal. Through the efforts of Las Casas' missionaries the so called "Land of War" came to be called "Verapaz", "True Peace". Las Casas's strategy was to teach Christian songs to merchant Indian Christians who then ventured into the area. In this way he was successful in converting several native chiefs, among them those of Atitlán and Chichicastenango, and in building several churches in the territory named Alta Verapaz. These congregated a group of Christian Indians in the location of what is now the town of Rabinal. In 1538 Las Casas was recalled from his mission by Bishop Francisco Marroquín who wanted him to go to Mexico and then on to Spain in order to seek more Dominicans to assist in the mission.
Климат
Сакапуластың тропикалық саванна климаты бар (Köppen: Aw).
Sacapulas has a tropical savanna climate (Köppen: Aw).