Кіріспе
1816 жылы Е.Т.А. Гофманның "Құм адам" (немісше: Der Sandmann) – Э.Т.А. Гофманның қысқа әңгімесі. Бұл 1817 жылы "Түнгі кескіндер" (Die Nachtstücke) атты әңгімелер жинағына енген алғашқы туынды болды.
"The Sandman" (German: Der Sandmann) is a short story by E. T. A. Hoffmann. It was the first in an 1817 book of stories titled Die Nachtstücke (The Night Pieces).
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиғаны Лотарды білетінін айтқан адам айтып береді. Ол үш хаттан үзінді келтіріп басталады: Натанайылдан Лотарға, оның қызғалдағы Клараның ағасына жазылған хат. Натанаил балалық шағында аңызға айналған Құмшы адамнан қорқып жүргенін еске алады. Натанаил құмшыны әкесіне түнде келген құпия қонақпен байланыстырады. Ол бір күні кешке әкесінің бөлмесіне Құмшыны көруге барғанын айтады. Бұл Коппелиус, алхимиялық тәжірибелер жүргізу үшін келген жағымсыз заңгер. Коппелий оттан "жарықтайтын массаларды" алып, оларды көзсіз пішіндер сияқты бетке ұрып-соға бастайды. Натанаил айқайлап, ашылып кеткенде, Коппелий оны отқа лақтырады. Ол Натанайылдың көзіне отты күлді тастамақшы болған кезде, әкесі оған көзін сақтауға рұқсат беруді сұрады. Оның орнына Коппелий Натанайылдың аяқ-қолдарын бұрып, ол ұйқыға кеткенше азаптайды. Бір жылдан кейін тағы бір түнгі тәжірибелер оның әкесі Коппелиуспен бірге көз жұмды, содан кейін ол із-түзсіз жоғалып кетті. Әкесі жарылыстан қайтыс болғандықтан, оның бетіндегі күйік-жарақтар оның табынына қойылмай тұрып-ақ жоғалып кеткен. Натанаил жақында оның бөлмелеріне Джузеппе Коппола деген атпен келген барометр сатушы жек көрінетін құмшыдан басқа ешкім емес деп санайды және ол кек алуға бел буған. Клараның Натанайылға жазған хаты, ол Натанайылдың бұрынғы хатын Лотарға емес, өзіне жібергенін түсіндіреді. Ол Натанаелдің балалық шақтағы жарақаттарын айтып, оны Лотармен талқылады, бірақ ол қорқыныштың Натанаелдің өз қиялынан шыққандығына сенді және оны Коппелиус / Копполаны ойынан шығаруға шақырады. Натанаилдің Лотарға жазған хатында Натанаил Копполаның, ең соңында, Коппелиус емес екенін мәлімдейді: Коппола анық итальяндық, ал Коппелиус неміс болған, ал Коппола үшін жаңа физика профессоры, Спанланзани де кепілдік береді, ол да итальяндық және Копполаны жылдар бойы біледі. Натанаэль Споланзанидің Олимпиа деген қызы бар екенін айтады. Осы үшінші хаттан кейін көп ұзамай Натанаил Клара мен Лотармен кездесу үшін оқудан туған қаласына оралады, ал олардың қайта қосылуының қуанышында Коппелиус / Коппола бастапқыда ұмытылады. Дегенмен, Копполамен кездесу Натанаелге қатты әсер етті, оны Клараны шаршатып, олардың бірінен бірін ажырататын қараңғы мистикаға итермеледі. Ол Коппелиус өзінің махаббат бақытын жойғаны туралы өлең жазады, онда Коппелиус өзінің үйлену тойында Клараның көзіне жанады, содан кейін Натанаелді от шеңберіне лақтырады. Ол күйзеліске ұшыраған күйі өлеңін оқып берген соң, қыз оған ақымақ өлеңін отқа тастауды айтады. Натанаилдің бұған деген ашуы оны "жансыз, қарғысқа ұшыраған автомат" деп атауға итермелейді, бұл Лотарды қатты ашуландырады, ол өз кезегінде Натанаилді қорлайды, ал дуэль Клараның араласуымен ғана болдырмалады. Натанаил Клараның кешірімін сұрайды және оған деген шынайы махаббатын жариялайды, содан кейін үшеуі татуласады. Натанаил оқуын соңғы жылы аяқтап, туған қаласына қайта оралуға ниетті. Ол өзінің студент үйін өрттен құрғанын, бірақ оның иелігін достары құтқарып, Спанланзидің үйіне қарама-қарсы орналасқан жаңа үйге көшіргенін табады. Ол енді терезеден Олимпияны көріп, оның сұлулығына таңғалады. Коппола өз тауарларын сату үшін "жақсы көздер, әдемі көздер!" Бұл Натанаилдің құмшыдан қорқатынын қайтадан оятуда. Алайда, Копполаның сату үшін линзалары мен көзілдіріктері, сондай-ақ шағын телескоптары бар екендігі анықталды, ал Натанаэль бұған дейін болған оқиғадан кейін жағдайды түзетуге осылардың бірін сатып алады. Коппола кетіп бара жатқанда, Натанаел өзінің телескопы арқылы Олимпияны көруге бейімделеді, бірақ оның тұрақсыз көзқарасы мен қозғалмайтын ұстанымы оны алаңдатады. Spallanzani үлкен той береді, онда оның қызы алғаш рет жұрт алдында таныстырылады. Натанайылды шақырады, ал оны клавесин ойнайтын, ән шырқап, би билеген Олимпия таңғалдырады. Оның қатты қозғалуы мен суық қоңыраулары компанияның көпшілігіне таңғалдырады. Натанаил онымен қайта-қайта билейді, оның керемет ырғағына таңғалады және ақырында оған өзінің құмарлығын айтады, оған Олимпия тек "А, а!" деп жауап береді. Келесі күндері ол Олимпияға бірнеше рет келіп, оған Клараны соншалықты шаршатып қойған өлеңдер мен мистиканы оқып береді, ал Олимпия бәрін тыңдап, тек "А, а! Натанайыл мұны түсінік деп түсіндіреді. Көптеген адамдар оны әдемі, бірақ механикалық әрекеттерімен әдемі, ақымақ деп санайды. Ақырында Натанаэль Олимпиаға ұсыныс жасамақшы болады, бірақ ол оның бөлмесіне келгенде, Спа�...
A letter from Nathanael to Lothar, the brother of his fiancée, Clara. Nathanael recalls his childhood terror of the legendary Sandman, who was said to steal the eyes of children who would not go to bed and feed them to his own children who lived in the moon. Nathanael came to associate the Sandman with a mysterious nightly visitor to his father. He recounts that one night, he hid in his father's room to see the Sandman. It is Coppelius, an obnoxious lawyer come to carry out alchemical experiments. Coppelius begins taking "shining masses" out of the fire and hammering them into face like shapes without eyes. When Nathanael screams and is discovered, Coppelius flings him to the hearth. He is about to throw fire embers into Nathanael's eyes when his father pleads he be permitted to keep his eyes. Coppelius instead twists Nathanael's hands and feet and tortures him until he passes out. A year later, another night of experiments caused his father's death in the presence of Coppelius, who then vanished without a trace. His father having died of some sort of flaming explosion, the burns to his face are gone before he is laid in his coffin. Nathanael believes that a barometer seller who arrived recently at his rooms under the name Giuseppe Coppola is none other than the hated sandman, and he is determined to seek vengeance. A letter from Clara to Nathanael, explaining that Nathanael had addressed the previous letter to her instead of to Lothar. She was touched at the account of Nathanael's childhood trauma, and discussed it with Lothar, but she is convinced that the terrors are of Nathanael's own imagining and urges him to put Coppelius/Coppola out of his mind. A letter from Nathanael to Lothar, in which Nathanael declares that Coppola is not, after all, Coppelius: Coppola is clearly Italian, while Coppelius was German, and Coppola is also vouched for by the new physics professor, Spallanzani, who is also Italian and has known Coppola for years. Nathanael adds that Spallanzani has a daughter, Olimpia, a brief glimpse of whom has made a considerable impression upon him. Shortly after this third letter, Nathanael returns to his home town from his studies to see Clara and Lothar, and in the joy of their reunion Coppelius/Coppola is at first forgotten. Nevertheless, the encounter with Coppola has had a profound effect on Nathanael, driving him toward a gloomy mysticism which bores Clara and leads to their gradual estrangement. He writes a poem about Coppelius destroying his happiness in love, in which Coppelius appears at his wedding to touch Clara's eyes and then throws Nathanael into a circle of fire. After he emotionally reads this poem to her, she tells him to throw the insane poem into the fire. Nathanael's frustration with this leads him to call her an "inanimate, accursed automaton", which so enrages Lothar that he in turn insults Nathanael, and a duel is only narrowly averted by Clara's intervention. Nathanael pleads for Clara's forgiveness, and declares his true love for her, and the three then reconcile. Nathanael returns to complete the final year of his studies, after which he intends to return to his hometown forever. He finds his student lodgings destroyed by fire, though his possessions were rescued by his friends and moved to a new house which is opposite that of Spallanzani. His window now looks directly into that of Olimpia, and he is again struck by her beauty. Coppola calls to sell his wares, and offers "pretty eyes, pretty eyes!" which reawakens Nathanael's childish fear of the Sandman. However, it turns out that Coppola has lenses and spectacles to sell, and also small telescopes, and Nathanael buys one of these from him to set matters right after his earlier outburst. As Coppola leaves, Nathanael becomes fixated on watching Olimpia through his telescope, although her fixed gaze and motionless stance disconcert him. Spallanzani gives a grand party at which it is reported that his daughter will be presented in public for the first time. Nathanael is invited, and becomes enraptured by Olimpia, who plays the harpsichord, sings and dances. Her stiffness of movement and coldness of touch appear strange to many of the company. Nathanael dances with her repeatedly, awed by her perfect rhythm, and eventually tells her of his passion for her, to which Olimpia replies only "Ah, ah!". During the following days, he visits Olimpia repeatedly, reading her the poems and mysticism that had so bored Clara, and Olimpia listens to it all and replies only "Ah, ah! ", which Nathanael interprets as understanding. Most other people consider her dull and stupid, although pretty, and with strangely mechanical actions. Eventually Nathanael determines to propose to Olimpia, but when he arrives at her rooms he finds an argument in progress between Spallanzani and Coppola, who are fighting over the body of Olimpia and arguing over who made the eyes and who made the clockwork. Coppola, who is now revealed as Coppelius in truth, wins the struggle, and makes off with the lifeless and eyeless body, while the injured Spallanzani urges Nathanael to chase after him and recover the automaton to which he has devoted so many years of his life. The sight of Olimpia's eyes lying on the ground drives Nathanael to madness, and he flies at the professor to strangle him. He is pulled away by other people drawn by the noise of the struggle, and in a state of insanity, is taken to an asylum. Spallanzani recovers from the encounter, but is forced to leave the university because of the sensational revelation of the trick he had played in trying to pass off an automaton as a living person. Coppelius once more vanishes without trace. The narrator adds that the story of the automaton had a widespread effect on society, with many lovers taking steps to ensure they were not enamoured of puppets but of real flesh and blood. Nathanael appears to recover from his madness and is reunited with Clara and Lothar. He resolves to marry Clara and move to a pleasant estate near his home town. On the way to visit the place, they pass through the town and climb the high steeple to look out at the view. Clara points out a bush that seems to be striding towards them. Nathanael automatically withdraws Coppola's spyglass and, looking through it sideways, sees Clara through the lens. With Clara in place of Olimpia as the subject of the spyglass's gaze, madness strikes Nathanael again, and he tries to hurl Clara from the steeple. She is saved by Lothar, but in the crowd that gathers below Coppelius appears, and upon seeing him Nathanael cries "pretty eyes, pretty eyes!" and leaps over the railing to his death. Coppelius disappears into the crowd. Many years afterward, the narrator concludes, it is said that Clara was seen with a kind looking man sitting before a country house with two lovely boys, and thus found the domestic happiness that Nathanael could never have provided.
Кейіпкерлер
Натанаил: Маниакалық міссиялық сезімге ие нарциссистік басты кейіпкер. Клара: Натанаилдің жарбеті, бейбіт, салмақты, бірақ нық қабілеті бар. Лотар: Клараның інісі және Натанаилдің досы. Натанаилдің әкесі: Натанаилдің бала кезінде Коппелиуспен болған қарым-қатынасы оның өліміне соққан алхимиялық тәжірибеші. Коппелий: Қорқыныш ұялататын, ірі және деформацияланған адам, ол Натанаил мен оның туыстарының балалық шақтағы бақытын құртқан және Натанаилдің әкесінің өліміне қатысы болуы мүмкін. Коппола: Барометрлер мен линзалармен сауда жасайтын итальяндық саудагер, Натанаил оны Коппелиус деп таниды. Спалланзани: Натанаилмен бірге оқитын физика профессоры және Копполамен бірлесіп, тірідей Олимпиа автоматын жасауға қатысады. Ол Хоффманның өмір кезеңінде жариялаған нақты ғалымның есімін бөліседі және оқиғада осы ғалымға сілтеме жасалады. Олимпия: Натанаилдің профессоры Спалланзанидің "қызы", кейіннен ол автомат немесе робот екені анықталады; осы жайт Натанаилдің есінен адасуына себеп болатын факторлардың бірі. Зигмунд: Досы Натанаилді бақытсыздықтан және ақылдан безілуден құтқаруға тырысады.
Фольклорлық сілтемелер
Бұл әңгіменің ішінде халық аңыздарындағы құмшы кейіпкердің қорқынышты бейнесі бар, ол балалардың көздеріне құм тастап, оларды ұйықтатуға көмектеседі. Ақырында мен кіші қарындасымды күтіп жүрген қарт әйелден оның қандай адам екенін сұрадым. "Эх, Natty", - деді ол, "Сіз әлі білмеймін? Ол - балалардың төсегіне жатар алдында келіп, көздеріне бір омыраған құм құйып, бастарынан қан ағып шығатын зұлым адам. Ол олардың көздерін қапқа салып, жарты айға алып барып, ұяда отырған өз балаларын тамақтандырады. Олар құс сияқты бұрмаланған құйрықтарымен, қыңыр балалардың көзін теріп алады".
Most curious to know more of this Sandman and his particular connection with children, I at last asked the old woman who looked after my youngest sister what sort of man he was. "Eh, Natty," said she, "don't you know that yet? He is a wicked man, who comes to children when they won't go to bed, and throws a handful of sand into their eyes, so that they start out bleeding from their heads. He puts their eyes in a bag and carries them to the crescent moon to feed his own children, who sit in the nest up there. They have crooked beaks like owls so that they can pick up the eyes of naughty human children."
Түсіндірме
Кейіпкерлер мен жанжалдар алғаш рет әңгіменің алғашқы үш әріпінде анықталады. Сонымен қатар, басты кейіпкер Натанайылдың психологиялық қақтығысы бейнеленеді, ол галлюцинация мен шындықтың арасында қатады. Натанаил бүкіл өмірін жарақаттан кейінгі стресспен күреседі, ол балалық шағында құм адаммен болған жарақаттан туындайды. Кітаптың соңына дейін бұл оқиғаның шынайы болғаны немесе жас Натанаилдің арманы ғана болғаны белгісіз. Мәтін шешімді ашық қалдырады, өйткені ол екі түсінікті ұсынады: Натанаилдің оны басқаратын қара күш бар деген сенімін және Клараның (Лотармен бірге) бұл тек психологиялық элемент деп қарсы тұруы. Бұл оқиғаның бір бөлігі Натанаилдің көзқарасынан іс жүргізудің субъективті сипаттамасы, ол үлкен психологиялық проблемаларға байланысты объективті емес немесе объективті суреттелген болуы мүмкін. Хоффман оқырманды саналы түрде күмәнге салады. Бұл тұрғыдан алғанда, ағартушылық көзқараспен түсіндіргенде, романтик көзқарасқа қарсы түсінік бар, мұнда Клара ағартушылықты, ал Натанайыл романтиктерді білдіреді. Басты мәнділігі "көздер" тақырыбы (фрейд 1919 жылғы "Жоқсысыз" эссесінде кастрациядан қорқу ретінде түсіндірді), "қадамдар", робот және күлімдеу. Қоғамға бейімделмеушілігімен танымал Хоффман бұл жерде қоғамды сатирикалық сынға алады, бұл Ағартушылық ғалымдарға да, Романтикалық "көзілдегіштерге" де сабақ береді. Коппелиус/Коппола кейіпкерін нақты физикалық кейіпкер ретінде емес, метафора ретінде қарастыруға болады, Натанаил үйге оралған кездегідей. Ол Натанайылдың қараңғы жағын бейнелейді. Байқасаңыз, Спанланзани мен олардың біреуі немесе екеуі арасындағы "ағаш қуыршақ" үшін күрес, онда біз Коппелиус дауысын естиміз, бірақ Копполаны көреміз. Сонымен қатар, Coppelius әрқашан тұмсық, бірақ ешқашан қол бар деп сипатталатын тұмсықтардың мотиві бар.
Танымал мәдениетте
1991: "Der Sandmann" - Пол Берри жасаған және Оскар сыйлығына ұсынылған "The Sandman" атты анимациялық фильмнің негізі. 2000: The Sandman - ағайынды Кэй мен Уильям Таккет түсірген бейін фильм, ол Э. Т. А. Хоффманның әңгімесінің негізінде жасалған. 2007: The Residents альбомы The Voice of Midnight "Der Sandmann" әнінің жаңартылған нұсқасы. 2009: А. С. Байаттың "Балалар кітабы" романында "Der Sandmann" әуенінің қуыршақ театры қойылымы бар. 2013: "Гримм" сериясындағы "Мистер Сэндмен" сериясы қысқа әңгімеден үзіндімен ашылады және құрбандарын соқыр етіп, көз жастарын жейтін құс сияқты жынды көрсетеді. 2018: The Magnus Archives қорқынышты подкасттың "Lights Out" эпизодында қысқа әңгімеге айтарлықтай сілтеме жасалды. 2018: Құмшы адам 2018 жылдың қазан айында шыққан Hoffmaniada атты орыс анимациялық фильмінде көрсетілген Хоффманның үш әңгімесінің бірі болды. 2020: Parcast подкасттың екі бөлімді эпизодында қысқа әңгіме қайта айтылады.