Кіріспе

1816 жылы Е.Т.А. Гофманның "Құм адам" (немісше: Der Sandmann) – Э.Т.А. Гофманның қысқа әңгімесі. Бұл 1817 жылы "Түнгі кескіндер" (Die Nachtstücke) атты әңгімелер жинағына енген алғашқы туынды болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиғаны Лотарды білетінін айтқан адам айтып береді. Ол үш хаттан үзінді келтіріп басталады: Натанайылдан Лотарға, оның қызғалдағы Клараның ағасына жазылған хат. Натанаил балалық шағында аңызға айналған Құмшы адамнан қорқып жүргенін еске алады. Натанаил құмшыны әкесіне түнде келген құпия қонақпен байланыстырады. Ол бір күні кешке әкесінің бөлмесіне Құмшыны көруге барғанын айтады. Бұл Коппелиус, алхимиялық тәжірибелер жүргізу үшін келген жағымсыз заңгер. Коппелий оттан "жарықтайтын массаларды" алып, оларды көзсіз пішіндер сияқты бетке ұрып-соға бастайды. Натанаил айқайлап, ашылып кеткенде, Коппелий оны отқа лақтырады. Ол Натанайылдың көзіне отты күлді тастамақшы болған кезде, әкесі оған көзін сақтауға рұқсат беруді сұрады. Оның орнына Коппелий Натанайылдың аяқ-қолдарын бұрып, ол ұйқыға кеткенше азаптайды. Бір жылдан кейін тағы бір түнгі тәжірибелер оның әкесі Коппелиуспен бірге көз жұмды, содан кейін ол із-түзсіз жоғалып кетті. Әкесі жарылыстан қайтыс болғандықтан, оның бетіндегі күйік-жарақтар оның табынына қойылмай тұрып-ақ жоғалып кеткен. Натанаил жақында оның бөлмелеріне Джузеппе Коппола деген атпен келген барометр сатушы жек көрінетін құмшыдан басқа ешкім емес деп санайды және ол кек алуға бел буған. Клараның Натанайылға жазған хаты, ол Натанайылдың бұрынғы хатын Лотарға емес, өзіне жібергенін түсіндіреді. Ол Натанаелдің балалық шақтағы жарақаттарын айтып, оны Лотармен талқылады, бірақ ол қорқыныштың Натанаелдің өз қиялынан шыққандығына сенді және оны Коппелиус / Копполаны ойынан шығаруға шақырады. Натанаилдің Лотарға жазған хатында Натанаил Копполаның, ең соңында, Коппелиус емес екенін мәлімдейді: Коппола анық итальяндық, ал Коппелиус неміс болған, ал Коппола үшін жаңа физика профессоры, Спанланзани де кепілдік береді, ол да итальяндық және Копполаны жылдар бойы біледі. Натанаэль Споланзанидің Олимпиа деген қызы бар екенін айтады. Осы үшінші хаттан кейін көп ұзамай Натанаил Клара мен Лотармен кездесу үшін оқудан туған қаласына оралады, ал олардың қайта қосылуының қуанышында Коппелиус / Коппола бастапқыда ұмытылады. Дегенмен, Копполамен кездесу Натанаелге қатты әсер етті, оны Клараны шаршатып, олардың бірінен бірін ажырататын қараңғы мистикаға итермеледі. Ол Коппелиус өзінің махаббат бақытын жойғаны туралы өлең жазады, онда Коппелиус өзінің үйлену тойында Клараның көзіне жанады, содан кейін Натанаелді от шеңберіне лақтырады. Ол күйзеліске ұшыраған күйі өлеңін оқып берген соң, қыз оған ақымақ өлеңін отқа тастауды айтады. Натанаилдің бұған деген ашуы оны "жансыз, қарғысқа ұшыраған автомат" деп атауға итермелейді, бұл Лотарды қатты ашуландырады, ол өз кезегінде Натанаилді қорлайды, ал дуэль Клараның араласуымен ғана болдырмалады. Натанаил Клараның кешірімін сұрайды және оған деген шынайы махаббатын жариялайды, содан кейін үшеуі татуласады. Натанаил оқуын соңғы жылы аяқтап, туған қаласына қайта оралуға ниетті. Ол өзінің студент үйін өрттен құрғанын, бірақ оның иелігін достары құтқарып, Спанланзидің үйіне қарама-қарсы орналасқан жаңа үйге көшіргенін табады. Ол енді терезеден Олимпияны көріп, оның сұлулығына таңғалады. Коппола өз тауарларын сату үшін "жақсы көздер, әдемі көздер!" Бұл Натанаилдің құмшыдан қорқатынын қайтадан оятуда. Алайда, Копполаның сату үшін линзалары мен көзілдіріктері, сондай-ақ шағын телескоптары бар екендігі анықталды, ал Натанаэль бұған дейін болған оқиғадан кейін жағдайды түзетуге осылардың бірін сатып алады. Коппола кетіп бара жатқанда, Натанаел өзінің телескопы арқылы Олимпияны көруге бейімделеді, бірақ оның тұрақсыз көзқарасы мен қозғалмайтын ұстанымы оны алаңдатады. Spallanzani үлкен той береді, онда оның қызы алғаш рет жұрт алдында таныстырылады. Натанайылды шақырады, ал оны клавесин ойнайтын, ән шырқап, би билеген Олимпия таңғалдырады. Оның қатты қозғалуы мен суық қоңыраулары компанияның көпшілігіне таңғалдырады. Натанаил онымен қайта-қайта билейді, оның керемет ырғағына таңғалады және ақырында оған өзінің құмарлығын айтады, оған Олимпия тек "А, а!" деп жауап береді. Келесі күндері ол Олимпияға бірнеше рет келіп, оған Клараны соншалықты шаршатып қойған өлеңдер мен мистиканы оқып береді, ал Олимпия бәрін тыңдап, тек "А, а! Натанайыл мұны түсінік деп түсіндіреді. Көптеген адамдар оны әдемі, бірақ механикалық әрекеттерімен әдемі, ақымақ деп санайды. Ақырында Натанаэль Олимпиаға ұсыныс жасамақшы болады, бірақ ол оның бөлмесіне келгенде, Спа�...

Кейіпкерлер

Натанаил: Маниакалық міссиялық сезімге ие нарциссистік басты кейіпкер. Клара: Натанаилдің жарбеті, бейбіт, салмақты, бірақ нық қабілеті бар. Лотар: Клараның інісі және Натанаилдің досы. Натанаилдің әкесі: Натанаилдің бала кезінде Коппелиуспен болған қарым-қатынасы оның өліміне соққан алхимиялық тәжірибеші. Коппелий: Қорқыныш ұялататын, ірі және деформацияланған адам, ол Натанаил мен оның туыстарының балалық шақтағы бақытын құртқан және Натанаилдің әкесінің өліміне қатысы болуы мүмкін. Коппола: Барометрлер мен линзалармен сауда жасайтын итальяндық саудагер, Натанаил оны Коппелиус деп таниды. Спалланзани: Натанаилмен бірге оқитын физика профессоры және Копполамен бірлесіп, тірідей Олимпиа автоматын жасауға қатысады. Ол Хоффманның өмір кезеңінде жариялаған нақты ғалымның есімін бөліседі және оқиғада осы ғалымға сілтеме жасалады. Олимпия: Натанаилдің профессоры Спалланзанидің "қызы", кейіннен ол автомат немесе робот екені анықталады; осы жайт Натанаилдің есінен адасуына себеп болатын факторлардың бірі. Зигмунд: Досы Натанаилді бақытсыздықтан және ақылдан безілуден құтқаруға тырысады.

Фольклорлық сілтемелер

Бұл әңгіменің ішінде халық аңыздарындағы құмшы кейіпкердің қорқынышты бейнесі бар, ол балалардың көздеріне құм тастап, оларды ұйықтатуға көмектеседі. Ақырында мен кіші қарындасымды күтіп жүрген қарт әйелден оның қандай адам екенін сұрадым. "Эх, Natty", - деді ол, "Сіз әлі білмеймін? Ол - балалардың төсегіне жатар алдында келіп, көздеріне бір омыраған құм құйып, бастарынан қан ағып шығатын зұлым адам. Ол олардың көздерін қапқа салып, жарты айға алып барып, ұяда отырған өз балаларын тамақтандырады. Олар құс сияқты бұрмаланған құйрықтарымен, қыңыр балалардың көзін теріп алады".

Түсіндірме

Кейіпкерлер мен жанжалдар алғаш рет әңгіменің алғашқы үш әріпінде анықталады. Сонымен қатар, басты кейіпкер Натанайылдың психологиялық қақтығысы бейнеленеді, ол галлюцинация мен шындықтың арасында қатады. Натанаил бүкіл өмірін жарақаттан кейінгі стресспен күреседі, ол балалық шағында құм адаммен болған жарақаттан туындайды. Кітаптың соңына дейін бұл оқиғаның шынайы болғаны немесе жас Натанаилдің арманы ғана болғаны белгісіз. Мәтін шешімді ашық қалдырады, өйткені ол екі түсінікті ұсынады: Натанаилдің оны басқаратын қара күш бар деген сенімін және Клараның (Лотармен бірге) бұл тек психологиялық элемент деп қарсы тұруы. Бұл оқиғаның бір бөлігі Натанаилдің көзқарасынан іс жүргізудің субъективті сипаттамасы, ол үлкен психологиялық проблемаларға байланысты объективті емес немесе объективті суреттелген болуы мүмкін. Хоффман оқырманды саналы түрде күмәнге салады. Бұл тұрғыдан алғанда, ағартушылық көзқараспен түсіндіргенде, романтик көзқарасқа қарсы түсінік бар, мұнда Клара ағартушылықты, ал Натанайыл романтиктерді білдіреді. Басты мәнділігі "көздер" тақырыбы (фрейд 1919 жылғы "Жоқсысыз" эссесінде кастрациядан қорқу ретінде түсіндірді), "қадамдар", робот және күлімдеу. Қоғамға бейімделмеушілігімен танымал Хоффман бұл жерде қоғамды сатирикалық сынға алады, бұл Ағартушылық ғалымдарға да, Романтикалық "көзілдегіштерге" де сабақ береді. Коппелиус/Коппола кейіпкерін нақты физикалық кейіпкер ретінде емес, метафора ретінде қарастыруға болады, Натанаил үйге оралған кездегідей. Ол Натанайылдың қараңғы жағын бейнелейді. Байқасаңыз, Спанланзани мен олардың біреуі немесе екеуі арасындағы "ағаш қуыршақ" үшін күрес, онда біз Коппелиус дауысын естиміз, бірақ Копполаны көреміз. Сонымен қатар, Coppelius әрқашан тұмсық, бірақ ешқашан қол бар деп сипатталатын тұмсықтардың мотиві бар.

Танымал мәдениетте

1991: "Der Sandmann" - Пол Берри жасаған және Оскар сыйлығына ұсынылған "The Sandman" атты анимациялық фильмнің негізі. 2000: The Sandman - ағайынды Кэй мен Уильям Таккет түсірген бейін фильм, ол Э. Т. А. Хоффманның әңгімесінің негізінде жасалған. 2007: The Residents альбомы The Voice of Midnight "Der Sandmann" әнінің жаңартылған нұсқасы. 2009: А. С. Байаттың "Балалар кітабы" романында "Der Sandmann" әуенінің қуыршақ театры қойылымы бар. 2013: "Гримм" сериясындағы "Мистер Сэндмен" сериясы қысқа әңгімеден үзіндімен ашылады және құрбандарын соқыр етіп, көз жастарын жейтін құс сияқты жынды көрсетеді. 2018: The Magnus Archives қорқынышты подкасттың "Lights Out" эпизодында қысқа әңгімеге айтарлықтай сілтеме жасалды. 2018: Құмшы адам 2018 жылдың қазан айында шыққан Hoffmaniada атты орыс анимациялық фильмінде көрсетілген Хоффманның үш әңгімесінің бірі болды. 2020: Parcast подкасттың екі бөлімді эпизодында қысқа әңгіме қайта айтылады.