Лая Тек: Малайя Коммунистік партиясының құпия жетекшісі

Кіріспе

Лай Тек (нағыз аты Фам Ван Дяк; 1901–1947 жж.) – Малайя Коммунистік партиясының және Малайялық халықтың Жапон басқыншылығына қарсы армиясының басшысы. Қытай-вьетнамдық тегі бар адам, Малайяға келгенге дейін Лай Тек 1934 жылға дейін Труонг Фуок Дат болып өмір сүрген деген болжам бар, сол кезде Дат жоғалып, Лай Тек пайда болды.

Өмірбаян

Лай Тек – нағыз аты мен тегі белгісіз, көлеңкелі тұлға еді. Ол 1901 жылы Ба Рияда (қазіргі Ба Рия – Вунг Тау провинциясы) Хоанг А Нхак немесе Фам Ван Дэк деген атпен туған деп саналады. Оның ізбасары Чин Пэннің айтуынша, ол партиялық псевдоним ретінде «Райт» таңдады. «R» әрпінен басталатын ағылшын сөздерінің қытай тіліндегі айтылу ерекшелігіне байланысты, бұл аты көп ұзамай Лай Те деп өзгерді. Ал кейін, ағылшын тілінде сөйлейтін немесе жазатын адамдарға байланысты «Loi Teck», «Lai Teck» және «Lighter» деп айтылды. Лай Тек Индоқытайда француздықтарға тыңшылық қызмет еткен, бірақ оның әрекеттері әшкере болған деп есептеледі. Кейіннен ол британдық қауіпсіздік қызметіне тартылып, 1934 жылы Малайя Коммунистік партиясына (МКП) ену үшін Сингапурға жеткізілді. Ол бұл істе үлкен жетістікке қол жеткізіп, отарлық полиция күштерін пайдаланып партия ішіндегі қарсыластарын жойып, 1939 жылдың сәуірінде МКП бас хатшысы болып, партия басшылығына көтерілді. Осы себепті, ол партияны британдықтармен қақтығысқа түспеу бағытына бұрып, Коммунистік Интернационалдың АҚШ және Батыс Еуропа елдерімен нацистік Германия мен Жапонияға қарсы ынтымақтастығының жаңа саясатын толық қабылдады. Сингапурды жапон әскерлері басып алғанға дейін МКП-нің көптеген жоғары лауазымды қызметкерлері қашуға үлкерді, бірақ Лай Тек қашып кетпеді және 1942 жылдың наурыз айының басында жапондықтар оны ұстады. Көптеген коммунистер жапондықтар тарапынан өлім жазасына кесілгенімен, Лай Тек бірнеше күннен кейін босатылды. Кейінгі дәлелдер, соның ішінде жапондық архивтердегі құжаттарға сүйенсек, Лай Тек өмірін сақтап қалу үшін жапондықтарға агенттік қызмет көрсетуге уәде берген болуы мүмкін. 1942 жылдың тамызында Лай Тек МКП Орталық Атқару Комитетінің, партияның штаттық деңгейдегі лауазымды тұлғаларының және МПАЖА (Малайя Халық Азаттық Армиясы) басшыларының толық жиналысын Куала-Лумпурдан солтүстікке қарай он шақырым жердегі Бату үңгірлерінде өткізуді ұйымдастырды. 1942 жылдың 1 қыркүйегінде 100-ден астам МКП және МПАЖА мүшелері үңгірлер маңындағы шағын ауылда құпия конференция өткізу үшін жиналды. Жапондықтар таңертең күтпеген шабуыл жасады. Нәтижесінде болған тең емес шайқаста МКП және МПАЖА жоғары командасының көп бөлігі жойылды. Кездесуге қатысуы тиіс Лай Тек болмады. Кейіннен ол машинасы бұзылғандықтан кездесуге бара алмағанын айтты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және Малайя жапондықтардан азат болғаннан кейін МКП жаңа партия бағдарламасын қабылдады. Өз мақсаттарын британдықтармен үйлестіруге тырысқан жаңа бағдарлама, МКП-ға оқытумен, логистикалық және материалдық қолдаумен қамтамасыз еткен британдықтармен одақтасуға және тәуелсіздікке қол жеткізу мақсатында өзін-өзі басқаруды шақыруға бағытталды. Бұл партияның соғыс кезіндегі саясатына қайшы келді, онда Жапонияны қуғаннан кейін тәуелсіздікке қол жеткізуді жақтаған. Қосымша құжатта Лай Тек партияның саяси күресіне баса назар аударды, егер партия «тезірек қарулы күреске кіріссе, біз оқшауланып, халықтан шеттесеміз. Бұл қазіргі жағдайға сәйкес келмейтін солшыл бланкистік революциялық әрекет» деді. Лай Текке және жаңа бағдарламаға қарсылықтың нақты көлемі әлі анық емес, бірақ ғалым Марк Х. Оппер партия басшылығының тікелей жолдандыруын қажет ететін деңгейге жеткенін және партияның жаңа бағыты бойынша жарылыс болғанын мәлімдеді. Мысалы, Кедах штатының комитеті партияның соғыс бағдарламасын күштеңдіруді шешкен кезде Чин Пэнг Лай Тектің тапсырысымен араласуға мәжбүр болды, ол қақтығысты бейбіт жолмен шешуге қол жеткізді.

Lai Teck was a shadowy character whose real name and background are unknown. He was believed to be born under the name of Hoang A Nhac or Phạm Văn Đắc in the Bà Rịa (now Bà Rịa–Vũng Tàu province) in 1901. According to his successor Chin Peng, he curiously chose the party alias 'Wright' which, given the Chinese pronunciation of English words beginning with the letter 'r' soon became distorted to Lai Te. This was further mangled, depending on who was writing or speaking English, to 'Loi Teck', 'Lai Teck' and 'Lighter'. Lai Teck was believed to have served the French as a spy in Indochina but been uncovered. It was subsequently alleged that he was recruited by the British security services and brought to Singapore in 1934 to infiltrate the Communist Party of Malaya. At this he was highly successful, and by using the colonial police force to pick off his rivals within the Party he rose through the hierarchy and attained the Communist Party of Malaya leadership as its secretary general in April 1939. Perhaps because of this, he steered the Party on a course of non confrontation with the British and wholly embraced the Communist International's new line of co operation with the United States and the Western European powers against Nazi Germany and Japan. Although many of the CPM's top personnel managed to flee Singapore before its capture by Japanese forces, Lai Teck did not and was picked up in a Japanese sweep shortly after in early March 1942. Although most communists were executed by the Japanese, Lai Teck walked free a few days later. Based on later evidence, including documents in Japanese archives, it now appears most likely that Lai Teck saved his life by promising to act as a Japanese agent. In August 1942 Lai Teck arranged for a full meeting which included the CPM's Central Executive Committee, state party officials, and a group leaders of the MPAJA to be held at the Batu Caves, about ten miles north from Kuala Lumpur. On 1 September 1942, more than 100 senior CPM and MPAJA members gathered at a small village near the Caves for a secret conference, the Japanese staged a surprise raid at dawn. In the ensuing lopsided skirmish most of the CPM and MPAJA high command were destroyed. Lai Teck, who should have been at the meeting, wasn't. Subsequently, he claimed that he had been unable to attend because his car broke down. The MCP adopted a new party program after the end of World War II and the liberation of Malaya from Japanese forces. Seeking to reconcile its own goals and that of the British, which had provided the MCP with training, and logistical and material support during the Japanese occupation of Malaya, the new program sought an alliance with Allied forces and called for self governance with the aim of eventually achieving independence, going against the party's wartime policy, which had advocated independence upon the expulsion of Japan. In an accompanying document, Lai Teck placed emphasis on the party's political struggle, arguing that if the party were to "adopt armed struggle immediately we would become isolated and alienated from the people. This is a kind of leftist Blanquist revolutionary action that is not suitable for the present circumstances ". While the true scope of opposition to Lai Teck and the new program remains unclear, scholar Marc H. Opper concludes that it had reached a level that required direct refutation by the party's leadership (i. e., Lai Teck), and that the a split had occurred over the party's new direction. For example, an incident where the Kedah state committee opted to enforce the party's wartime program required the intervention of Chin Peng at the behest of Lai Teck, who managed to resolve the conflict peacefully.

Жоғалу

1946 жылы партия ішінде Лай Текке деген сенімсіздік туралы айтылған әлсіз әңгімелер нақты дәлелдермен толықты. Бұл партия қатарындағы, әсіресе жас мүшелердің наразылығымен күшейді, олар радикалды шараларды қолдады. Лай Тек кейбір маңызды лауазымдарынан алынып, оның іс-әрекетіне қатысты тергеу басталды. Орталық Атқару Комитетінің толық мәжілісі 1947 жылдың 6 наурызына белгіленді, онда Лай Текке қатысты шағымдар оның өзінің қатысуымен талқыланатын болды. Лай Тек мәжіліске келмеді, орнына партияның көп бөлігін құрайтын қаржысын алып қашып, алдымен Сингапурда, содан кейін Гонконгқа, одан әрі Таиландқа өтті.