Гершон Шауль Липманн: Богемиялық раввин және талмуд ғалымы

Кіріспе

Богемиялық Талмудшы (1579–1654)

Раввин Гершон Шаул Йом Тов Липманн бен Натан ха Леви Хеллер (шамамен 1579, 19 тамыз 1654) – богемиялық раввин және Талмудшы, ең белгілісі – Мишнаға «Тосефет Йом Тов» (1614–1617) деген түсініктеме жазғаны үшін танымал. Хеллер 1648 жылға дейінгі «Алтын ғасыр» кезеңінде Прага мен Польшадағы ірі Талмуд ғалымдарының бірі болды.

Білім және раввиндік мансап

Хеллер Баварияның Валерштейн қаласында туғаннан кейін оны бабасы, раввин Мұса Ха Леви Хеллер тәрбиеледі, себебі оның әкесі ол туылмас бұрын 18 жасында қайтыс болды. Жасөспірім шағында Хеллер Валерштейнге жақын Фридбергке жіберілді, онда ол раввин Якоб Гюнцбургтің ешивасында білім алды. Содан кейін Прагаға көшіп, Прага иешивасының басшысы Махаралдың шәкірті болды. 1597 жылы, Хеллер 18 жасқа толмағанда, ол сол қалада Даян (рабини судья) қызметіне Семиха (тағайындама) алды. 1624 жылдың қазан айында Хеллер Моравияның Микулов қаласындағы раввиндік қызметке шақырылды, ал 1625 жылдың наурыз айында Венаның раввині болды. Леопольдштадт сол кезде Венаның маңындағы қалашық еді. Ол келген кезде Венадағы яһудилер қаланың әр жеріне шашырап, біртұтас қауымды құра алмаған еді. Хеллер Леопольдштадтта яһудилерге орталық еврей қауымын құруға рұхсат алды. Ол қауымды қайта ұйымдастыруда және оның конституциясын жасауда маңызды рөл атқарды. 1627-1629 жылдары Праганың бас раввині болды. 1631 жылы Украинаға көшіп, үш жыл бойы Немировтың раввині болып қызмет етті. 1634 жылы Волыньдегі Людмир (Володимир) қаласына көшіп барды. Волынь және Польшада өткен жылдары Хеллер Төрт Жер Кеңесінің раввиндік басшыларының бірі болды. 1640 жылы ол раввиндікте симонияға қарсы синодтың қаулыларын жаңаруға жұмыс істеді. Соңында, 1643 жылы ол Краковтың раввиндік сотының басшысы болып сайланды. Магиней Шеломоның авторы, Краков раввині Ехошуа Хешел сол жердегі ешиваның басшысы еді. Төрт жылдан кейін Хешел қайтыс болды, ал Хеллер оның орнын басып, ешиваны да басқарды. Хеллер 1648 жылғы Хмельніцкий көтерілісі кезінде және 1654 жылы қайтыс болғанға дейін Краковтың бас раввині болды.

Түрмеге қамау

1629 жылдың жазында Геллер Киелі Рим императоры Фердинанд II-нің бұйрығымен тұтқындалды. Геллер христиан дінін қорлағандықтан айыпталып, Венада түрмеге қамалды. Геллердің кінәсін анықтау үшін комиссия құрылды. Ол өзін шеберлікпен қорғады, бірақ комиссия Геллерге өлім жазасы берілуі керек деген үкім шығарды. Патшаның араласуынан кейін, ол 12 000 талер айыппұл салуға келісті. Келіссөздер нәтижесінде айыппұл 10 000 талерге дейін төмендетілді (олай болса да бұл үлкен сома еді). Содан кейін патша раввин Геллердің енді рабби қызметін атқара алмайтынын жариялады. Бір айдан астам уақыт түрмеде отырғаннан кейін раввин Геллер босатылды. Одан кейін ол айыппұлды төлеуге екі жыл жұмсады. 1631 жылы Геллер Прагадан кетіп, өмірінің екінші бөлігін Польша-Литва одағында өткізді. Геллердің тұтқындалуының бірнеше себебі болды. Оның тұтқындалуы Рим папасы қолдаған Хабсбургтердің еврейлерге қарсы қысқа мерзімді науқанының басталуымен келіп жетті. Геллердің Прага еврей қауымында да жаулары болды. Отыз жылдық соғыс кезінде үкімет Богемиядағы, оның ішінде Прагадағы еврей қауымдарына жылына 40 000 талер салық төлеуді міндеттеді. Бас раввин Геллер басқарған комиссия Прагадағы әрбір еврей отбасына салық салуды бірауыздан мақұлдады. Отбасының байлығына қарай салық мөлшері жоғарылай түсті. Бұл салықтың ауыртпалығын негізінен төлей алатын бай саудагерлер көтерді. Бірақ олар наразылық білдіріп, шешімді қайта қарауды талап етті. Раввин Геллер мен оның комитеті мәселені қарастырып, бұл тәсілдің әділ екеніне келді. Комитет саудагерлер қауымдастығының өкілдерімен кездесіп, Прага еврей қауымының күрделі жағдайын түсіндірді. Ашулы саудагерлер үкіметке ақшаны жеткізуге жауапты Қахалмен келісімге келуден бас тартты. Оның орнына олар үкіметке шағымдануды жөн көрді. Олар бас раввинді христиан дінінің жауы деп айыптады. Олардың дәлелі: «Оның жазбалары елдің дініне қарсы айыптауларға толы». Раввин Геллер сол кездегі Прага қауымының бай басшысы Якоб Басевимен байланыста болды. Ол Хабсбургтер сарайында жаулары бар ұлы генерал Альбрехт фон Валенштейннің одақтасы еді. Геллердің Басевимен қарым-қатынасы және Геллердің тұтқындалуы сол жердегі үлкен саяси араласуларға ықпал етті.

In the summer of 1629, Heller was arrested at the order of the imperial court of Holy Roman Emperor Ferdinand II. Heller was accused of insulting Christianity and imprisoned in Vienna. A commission was quickly appointed to inquire into Heller's guilt. He defended himself adroitly, but the commission's verdict was that Heller be sentenced to death. After intervention, the king agreed to impose a fine of 12,000 thalers instead. After negotiations it was reduced to 10,000 thalers (still a huge sum). Afterwards the King declared that Rabbi Heller could no longer serve as a Rabbi. After spending more than a month in prison, Rabbi Heller was released. He then spent two years paying off the fine. In 1631, Heller left Prague and spent the second part of his career in the Polish Lithuanian Commonwealth. Several factors account for Heller's imprisonment. His arrest marked the beginning of a brief Habsburg anti Jewish campaign, encouraged by the Papacy. Heller also had enemies within the Prague Jewish community. On account of the Thirty Years' War, the government had imposed heavy taxes on the Jewish communities of Bohemia, including that of Prague, which had to pay a yearly tax of 40,000 thalers. A commission headed by Chief Rabbi Heller unanimously voted to tax each Jewish family in Prague. The richer the family, the higher the tax. The burden fell mostly upon the rich merchants who could well afford to pay their assessments. However, they complained and demanded a reexamination of the decision. Rabbi Heller and his committee reviewed the problem and concluded that this approach was fair. The committee met with representatives of the merchants' association to explain the sensitive situation facing the Jewish community of Prague. The irate merchants refused to deal with the Qahal which was responsible for delivering the money to the government. Instead, they decided to appeal to the government. In their petition they charged the Chief Rabbi with being an enemy of Christianity. Their proof: "His writings are filled with allegations against the religion of the country." Rabbi Heller was associated with the wealthy leader of the Prague community at that time, Jacob Bassevi. He was an ally of the great general Albrecht von Wallenstein, who also had enemies at the Habsburg court. Heller's relationship with Bassevi and Heller's arrest played a part in larger political machinations there.

Отбасы

Йом Тов Хеллер раббилердің ұзын әулетінің негізін қалады. Оның әкесі, Натан, ол дүниеге келмес бұрын қайтыс болған, раввин Мошенің ұлы еді. Хеллер Прагадағы бай саудагердің қызы Рахильге үйленді. Ол әйелі арқылы Хоровицтер әулетімен туысқандық байланысқа ие болды. Анасының жағынан Гюнцбургтер, ал әкесінің жағынан Веналық Франкельдер әулетімен байланысты болды. Әкесі 18 жасында қайтыс болғанына қарамастан, Йом Товтың үш бауыры болған деп есептеледі: ағасы Йосеф (1659 жылы қайтыс болған), қарындасы Перел және тағы бір белгісіз қарындасы. Атында Оттинген мен Валлерштейннің болуы, оның ата-бабаларының Оттинген-Валлерштейн үйінің ақсүйек отбасыларымен некелік байланысы болғанын көрсете ме, әлде жоқ па, әлі белгісіз. Йом Тов пен Рахильдің 16 баласы болды, оның ішінде кем дегенде алты ұл және кем дегенде сегіз қыз. Ол өзінің еңбектерінде есімдерін атаған ұлдары: Прагалық Моше, Немировтық Самуил (қазіргі Немиров, Украина), Люблиндік Авраам (қазіргі Польша) және Брест-Литовсктік Леб (қазіргі Брест, Беларусь). Оның қыздарының есімдері анық белгілі: Нехле, Нисел, Добериш, Эстер, Ребекка және Рейзел. Оның ең танымал ұрпағы – Арье Лейб Хеллер (1745 жылы туған), «К’тзос» (оның ең маңызды еңбегі «К’тзос Хахошен» есімімен аталған) деген атпен белгілі болды. Оның інісі Йехуда Хеллер Кахана (1738 жылы туған), «Кунтрес Ха’Сфеикос» деп танылған, көбінесе «К’тзос Хахошенмен» бірге кездесетін. Басқа да белгілі туыстары бар: Соломон Иуда Леб Рапопорт (1790 жылы туған), дінтанушы ғалым, ақын, жазушы, оның немересі Арнольд Эдлер фон Порада Рапопорт (1840 жылы туған) – заңгер, парламент мүшесі, көмір өндіру кәсіпкері және меценат. Хеллер түрмеде отырған және босатылған күнін еске алу үшін отбасы мен ұрпақтары үшін екі ерекше еске алу күнін белгіледі. Ол Тамуздың 5-ін, қиындықтары басталған күнді жыл сайынғы ораза күні ретінде, ал Адардың 1-ін Краков раввині қызметіне тағайындалған күнін мерекелеу күні ретінде белгіледі. Хеллер жазған «Мегилат Эйва» (Дұшпандық орамасы) мегилласын оқу, оның түрмеде отыруы мен босатылуы туралы айтады, бұл Рабби Хеллердің ұрпақтары үшін дәстүрге айналды. Олар оның өмірін арнайы Пурим мерекесінде тойлайды. 1984 жылы, Рабби Хеллердің қайтысының 330 жылдығына орай, оның түрмеде отыруы туралы автобиографиялық әңгімесі «Мегилат Эйва» және егжей-тегжейлі туыстық ағашы раввин К.У. Липшиц пен доктор Нил Розенштейн тарапынан ағылшын тілінде жарияланды. Кітапта 40 беттік кестелер бар, онда туыстық ағаштар мен Рабби Хеллерден тараған жүздеген отбасылар туралы мәліметтер келтірілген.

Yom Tov Heller founded a long line of rabbis. His father, Nathan, who died days before he was born, was the son of Rabbi Moses. Heller was married to Rachel, a daughter of a wealthy Prague merchant, Aaron Moses Ashkenazi (Munk). Through his wife he was related to the Horowitz family. On his mother's side, he was related to the Günzburg family; on his father's side, to the Frankel family of Vienna. Despite his father dying at age 18, Yom Tov is believed to have had three siblings: brother Joseph d. 1659, sister Perel and another unknown sister. It is possible but unclear whether the addition of Oettingen and Wallerstein to their names means his ancestors had connections by marriage with the noble families of the House of Oettingen Wallerstein. Yom Tov and Rachel probably had 16 children, at least six sons and at least eight daughters. Sons whom he mentions in his works, were: Moses of Prague, Samuel of Nemirow (now Nemirov, Ukraine), Abraham of Lublin (now in Poland), and Leb of Brest Litovsk (now Brest, Belarus). The daughters of whom we definitely know were: Nechle, Nisel, Doberish, Esther, Rebecca, and Reizel. Probably his most famous descendant was Aryeh Leib Heller (b. 1745), known as the K'tzos (after his greatest work, K'tzos Hachoshen). His brother Yehuda Heller Kahana (b. 1738), known as the
Kuntres Ha'Sfeikos, often appeared with the K'tzos Hachoshen. Other noted relatives are Solomon Judah Loeb Rapoport (b. 1790), religious scholar, poet, writer whose grandson, Arnold Edler von Porada Rapoport (b. 1840) was a lawyer, parliamentarian, coal mining entrepreneur, and philanthropist. In commemoration of his imprisonment and his release from prison, Heller established two special days of remembrance for his family and descendants. He established the 5th of Tammuz, the day on which his troubles began, as an annual fast day, and the 1st of Adar as a day of celebration on the anniversary of his nomination to the rabbinate of Kraków. The reading of the Megillah that Heller wrote, called Megilat Eivah (Scroll of Hostility), that tells the story of his imprisonment and release, became a tradition for the descendants of Rabbi Heller. To this day, they celebrate the story of his life in a special Purim celebration. In 1984 on the 330th anniversary Yahrzeit of Rabbi Heller's death his autobiographical story of his imprisonment Megillat Eivah and a detailed family tree were published in English by Rabbi C. U. Lipschitz and Dr. Neil Rosenstein under the title, The Feast and The Fast by Moznaim Publishing Corporation, New York and Jerusalem. The book contains 40 pages of charts detailing the family tree and the hundreds of families descended from Rabbi Heller.

Жұмыстар мен пікірлер

1614-1617 жылдар аралығында рабби Хеллер үш томдық Мишнаға түсініктеме жариялады. Алғашқыда ол «Тосефет Йом Тов» деп аталды, бірақ қазір «Тосфот Йом Тов» деп белгілі. Бұл түсініктеме тез арада Мишнаға арналған стандартты түсініктемелердің бірі ретінде орнықты және бүгінге дейін оқылып келеді. Оның түсіндірмесі Бартенураның түсіндірмесіне маңызды толықтыру (тосефет) болып табылады, сондықтан осылай аталды. Хеллердің ең маңызды халахикалық еңбегі – «Мааданей Йом Тов», ол раввин Ашер бен Иехиелдің Вавилон Талмудының тұжырымдамасына жазған түсініктемесі. Хеллер заманындағы неміс яһудилері раввин Ашердің тұжырымдамасын еврей заңының ең сенімді түсіндірмесі деп санады, тіпті «Шулхан Арухтан» да жоғары қойды. Хеллердің осы еңбекке жазған кіріспесі осы пікірді қолдайды. Хеллердің халахикалық көзқарастары, әсіресе діни ғұрыптарға қатысты мәселелерде, көптеген кейінгі раввиндер, соның ішінде прагалық раввиндер тарапынан жиі келтіріледі. Хеллердің көптеген шағын еңбектерінің арасында уағыздар мен жауаптар бар. Ол сонымен қатар екі жинақ поэзия жазған. Бірінші жинақ 1621 жылы Праганың қорғанысы мен Отыз жылдық соғыстың басталуын, сондай-ақ 1620 жылы Ақ тау шайқасынан кейін Габсбург әскерлерінен қашқан прагалық яһудилерді еске алады. Екінші поэзия жинағы 1650 жылы жазылып, 1648-1649 жылдардағы казактардың жасаған қырғындарын еске алады. Хеллер каббалист болған және тіпті Муса Кордовероның каббалалық көзқарастарына негізделген Раббену Бахия бен Ашерге арналған каббалалық түсініктеме жазған. Бірақ өмірінің көп бөлігінде Хеллер каббаланың кеңінен тарауына және еврей заңы мәселелерінде каббалалық ойлауды қолдануға қарсы болды. Замандас раввиндерінің арасында Хеллер дүниелік ғылымдарды жақсы білген. Оның Талмудқа арналған еңбектері мен уағыздарынан оның арифметика, астрономия және табиғаттану мәселелеріне қызығушылығын көруге болады. Оның «Гиват ха-Море» туралы жазған жазбалары, өзі Маймонидтің «Море Невухим» еңбегіне түсініктеме жазған оның ұстаздарының бірі Йосеф бен Исаак ха-Леви жазған, оның философиямен айналысқанын көрсетеді. Ол өзінің ұстазы Махаралдың кітапқа және оның авторына қарсы айтқан анттарына қарамастан, Азария деи Россидің «Ме’ор Эйнайымын» мақтады. Оның адамзаттың жалпы құндылығы туралы айтқан сөздері, сондай-ақ яһуди емес авторлардың еңбектерін зерттеуге ашық көзқарасы да ерекше. Оның бір уағызында Коперник пен Тихо Брагедің жаңа астрономиясы туралы сөз қозғалды.

Between 1614 and 1617 Rabbi Heller published a Mishnah commentary in three volumes. It was initially entitled Tosefet Yom Tov, but is now known as Tosfot Yom Tov. The commentary quickly became established as one of the standard commentaries to the Mishnah, and is studied to this day. His commentary is an important complement (tosefet) to the commentary of Bartenura, hence the title. Heller's major halakhic work was Ma'adanei Yom Tov, a commentary to the summary of the Babylonian Talmud by Rabbi Asher ben Jehiel. Rabbi Asher's summary was often taken by German Jews of Heller's day to be the most authoritative statement of Jewish law, even in preference to the Shulchan Aruch. Heller's introduction to the work endorses that view. Heller's halakhic views, mainly on matters of ritual, are quoted by many later rabbis, especially those of Prague. Among Heller's many minor works are sermons and responsa. He also wrote two sets of piyyutim. The first set from 1621, commemorates the Defenestration of Prague and the beginning of the Thirty Years' War, and the escape of the Prague Jews from the sack of Prague by Habsburg troops after the Battle of White Mountain in 1620. The second set of poems, written in 1650, commemorate the Cossack massacres of 1648 1649. Heller was a kabbalist, and even wrote a kabbalistic work, a commentary on Rabbenu Bahya ben Asher, based on the kabbalistic views of Moses Cordovero. But throughout most of his life, Heller was opposed to the popularization of the kabbalah, and the use of kabbalistic reasoning in matters of Jewish law. Among rabbis of his generation, Heller was exceptionally well versed in the secular sciences. His Talmudic works and his sermons show that he was interested in questions of arithmetic, astronomy, and natural science. His notes on the Giv'at haMoreh, which is itself a commentary on Maimonides' work Moreh Nevuchim written by one of his teachers Joseph ben Isaac ha Levi, prove he occupied himself with philosophy. He praised the Me'or Einayim of Azariah dei Rossi in spite of the anathema that his master, Maharal, whom he held in great esteem, had launched against the book and its author. His statement on the universal dignity of humanity is also notable, as is his openness to study of works by non Jews. One of his sermons alludes to the new astronomy of Copernicus and Tycho Brahe.

Халықтық ертегілер мен көркем шығармалар

1881 жылдан бері Геллердің «Мегилат Эйва» кітабы көбінесе оның ұлы Самуилге жатқызылатын екінші бөліммен бірге жарияланып келеді. Самуил Хеллердің тұтқындалуы мен сотталу оқиғасын өзінің көзқарасымен баяндайды. Оның айтуынша, Франция королі XIV Людовик сарайының елшісі, француз генералы Туренн, Самуилдің Венадағы саябақта оның қызы мен әйеліне шабуыл жасаған ашулы бұқадан құтқаруынан кейін раббиге көмектескен. Бұл оқиға Людвиг Филиппсонның әңгімесіне негізделген. Исаак Башевис Сингердің «Горайдағы Шайтан» романының маңызды кейіпкерлерінің бірі – Бениш Ашкенази, рабби Хеллердің көркемдік бейнесі. Геллер туралы көптеген халық ертегілері мен аңыздар да бар. Олардың бірі – Краковта қайтыс болған қасиетті ашкөз Иоселе туралы әңгіме. Рабби Хеллерден оны қайда жерлеу керектігін сұрағанда, қала басшылары оның жомарттық танытпауына наразы болып, оның денесін зираттың шеткі бұрышына жерлеуді бұйырды. Бірақ ашкөздің қайтысынан кейін бірнеше күн өткен соң, қалада үлкен дауыс естілді, себебі кедейлер мен аш адамдар оның құпия жомарттығынан айырылды. «Ашкөз» адам жергілікті саудагерлерге жасырын түрде ақша беріп, олар кедейлерге тамақ, киім және ақша таратыпты. Рабби Хеллер бұл туралы білгенде қатты ойға батып, қала тұрғындарына өзі өлген соң оны Иоселенің қасына жерлеуді өтінді. Сондықтан да, Талмудтағы ең ұлы ғалымдардың бірі – рабби Хеллер зираттың қарапайым бөлігінде жерленген.