Кіріспе

Аркадий мен Борис Стругацкийдің 1963 жылғы "Алыс Радуга" романы – кеңестік жазушылар Борис және Аркадий Стругацкийдің 1963 жылғы ғылыми-фантастикалық романы, оқиғасы "Түскі Ғаламда" өтеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман 2156 жылғы "Күсем" апатының тарихын баяндайды. Оқиға өте қарапайым басталады: Толқынды бақылаушы Роберт Скляров ерекше тұрақты Толқынды байқап, оны Астанаға (ғалымдар планетасындағы жалғыз қала, оның негізгі миссиясы нөлдік көлік эксперименттерін жүргізу, Толқындар планетаның полюстерінен бастап бәрін жояды, бұл – қосымша құбылыс) хабарлайды. Сонымен бірге Камилл ("Нан пісірушінің он үштігінің" соңғы өкілі) өзінің бақылау мұнарасында пайда болып, оған дереу оны тастап, оңтүстікке ұшып кетуді бұйырады. Скляров бағалы ульмотрондарды қалдырудан бас тартып, Камиллден көмек сұрайды. Бірақ Толқын алдындағы жел соққанда, құлайтын машиналар Камиллді қаза табады. Қорқып кеткен Скляров оңтүстікке қашады. Астанада бәрі тыныш. Леонид Горбовский, оның "Тариел II" кемесі "Күсемге" ғылыми жабдықтар жеткізген, планетаның бас директоры Матвей Вязаницынға барып, сосын кемесіне оралады. Осы кезде қасіретті жаңалық келіп жетеді. Камилл жақын маңдағы ғалымдар ауылына (видеобайланыс арқылы) хабарласып, Скляров байқаған Толқыннан кейін жаңа типтегі Толқынның пайда болатынын ескертеді. Оның сөзінше, оны бұрынғыдай тоқтату мүмкін емес, сондықтан "Күсем" әлемдік кеңесі планетаны дереу эвакуациялауды бастауы керек. Осы сәтте Толқын Камиллдің бақылау мұнарасына жетеді және ол қайтадан қаза табады. Көп ұзамай адамдар жаңа Толқынды тоқтатуға шамалары келмейтінін түсінеді және Астананың барлық халқын жинауға бұйрық беріледі. Роберт Скляров Толқынның жартылай автоматты "Харибдис" толқын тоқтату танкілерін жойғанын көріп, достарына қашуға уақыт беру үшін біреуін қолмен басқаруға тырысады. Бірақ соңында оның "Харибдисі" де қирап, Скляров қашып құтылып, (ұшақпен) Балалар ауылына беттейді, онда оның сүйіктісі Татьяна Турчина тәрбиеші болып жұмыс істейді. Ауылды бос табады. Астанаға қайта жолдағанда, ол ауылдан балаларды және Турчинаның өзінің тасыған жанармайсыз аэробусын табады. Кімді алып кету керектігін шешуге тура келеді (ұшағы екі адамды ғана сыйдырады), Скляров сүйіктісін таңдайды, тіпті ол балаларды тастап кеткені үшін оны жек көретінін білсе де, оны құтқаруға бел буады. Осы уақытта Астанадағы жағдай дүрбелеңге ұшырайды. Барлығы Горбовскийдің "Тариел II" кемесі оларды ғарышқа жеткізе алмайтынын және "Күсемге" жақын кеме уақытында келмейтінін біледі. Толқыннан жасыру үшін Астананың астына үлкен үңгір қазу, немесе оның үстінен секіру, немесе оның астына (оңтүстік мұхитында) жүзу сияқты жоспарлар қарқынды әзірленеді. Осы кезде Горбовский кімді құтқару керектігін өзі шешеді (Роберттің де сондай жағдайға түскенін есіне алады) және тек балалар ғана "Тариел II" кемесімен орбитаға тасымалданатынын жариялайды. Барлығы бұл дұрыс шешім екеніне келіседі. Сосын ғалымдар тобы оған өздерінің құжаттамаларын алып кетуге рұқсат сұрайды, өйткені олар оны шағын зымыранмен тікелей ғарышқа жіберу үшін тым құнды деп санайды. Роберт Татьянаны тағы бір рет құтқаруға тырысады, Горбовскиймен оны балалармен бірге жіберуге қарсылық көрсетеді, бірақ Татьяна түбегейлі бас тартады, сол кезде Робертті жек көреді, өйткені ол оның аэробусындағы балаларды өлімге тастап кетті. Соңғы сәтте Горбовский кемеге кіруден бас тартып, бірінші сержантты басқаруға қалдырады, соның арқасында балалар мен құжаттамаға көбірек орын босатылады. "Тариел", кәдімгі ғарыш кемесінен құтқару салдың мәртебесіне дейін бөлшектелген, машиналарының бір бөлігін және капитанын қалдырып, Толқындар (солтүстік және оңтүстік) Астанадан бірнеше шақырым қашықтықта болғанда көтеріледі. Екі Толқын қалаға жеткенге аздай қалғанда, Горбовский, Камилл, Скляров және Турчина (соңғы минуттарында Робертпен татулыққа келген) қаладан алыс емес жағажайда отырып, нөлдік Т тестілеушілер тобының соқыр командаласын оңтүстік Толқынға қарай жүзіп бара жатқанын бақылайды, ал ол банджода ән шырқайды.

Салдары

Кейінгі кітаптарда Горбовский тірі әрі денсау болып көрсетіледі. Жағдайдың өзі шешілгендіктен және Толқындар Астанаға жетпей өздігінен құлап кеткендігі түсініледі. Дегенмен, бұл авторлардың ниеті емес еді; олар өздеріне-өздері Горбовскийдің тағдырын ұмытып кеткенін айтқан. "Түскі" әлемінің хронологиясы қарама-қайшылықтарға толы, ал Горбовскийдің керемет құтылуы олардың ең айқын мысалы болып табылады.

Баспа тарихы

Роман 1962 жылы жазылған және алғаш рет 1963 жылы орыс тілінде Советтік «Зняние» баспасынан шыққан «Жаңа сигнал жүйесі» (Новая сигнальная) ғылыми-фантастикалық жинағында жарияланған. Кейін сол жылы қайта басылды. Ағылшыл тіліне алғаш рет Алан Майерс аударған және 1967 жылы Советтік «Мыр» баспасында жарық көрген. Америка Құрама Штаттарында романды тағы да Антонина В. Буис аударды және 1979 жылы «Макмиллан» баспасында (Стругатскийлердің тағы бір романы «Марстан келген екінші шабуылмен» бірге) кітап ретінде жарияланды.