Кіріспе

Рұқсатсыз шетелдік әскери экспедиция – әскери термин.

Флибустер (испан тілінен filibustero сөзінен аударғанда), сондай-ақ фрибутер деп те аталады, – бұл шетел мемлекетіне немесе аумағына саяси революцияны немесе бөліністі қолдау мақсатымен рұқсатсыз әскери экспедицияға қатысатын адам. Бұл термин көбінесе Латын Америкасында, әсіресе 19 ғасырдың ортасында, Америкаға адал үкімет құру үшін көтеріліс ұйымдастырған АҚШ азаматтарына қолданылады, бұл үкімет кейіннен АҚШ-қа қосылуы немесе оның мүдделеріне қызмет етуі мүмкін еді. Ең танымал мысал – 1850 жылдары Уильям Уокер Никарагуада бастаған Флибустер соғысы. Флибустерлер – өз үкіметінен ресми рұқсатсыз әрекет ететін, көбінесе қаржылық пайда, саяси идеология немесе оқиғаларға құмарлықтан туындаған бейресми сарбаздар. Жалдамалы сарбаздардан айырмашылығы, флибустерлер өздерінің жеке мүдделерімен жетеледі және өздері үшін жұмыс істейді, ал жалданған сарбаздың басшысы басқалардың тапсырмасын орындайды. 1850 жылдардағы флибустерлердің еркін әрекеттері осы атаудың АҚШ Конгресіндегі филибустерлік саяси әрекетке метафоралық түрде қолданылуына әкелді.

Тарих

Ағылшын тіліндегі "filibuster" термині испан тіліндегі filibustero сөзінен шыққан, ол өз кезегінде голланд тіліндегі vrijbuiter, "жекешелік, қарақшы, тонаушы" (осы сөз ағылшын тіліндегі freebooter сөзінің тамыры) сөзінен туындаған. Испанша формасы ағылшын тіліне 1850 жылдары енді, ол Америка Құрама Штаттарының әскери авантюристтеріне қатысты қолданылды, олар Орталық Америкада және испандық Вест-Индияда әрекет етіп жатқан болатын. Испан термині алғаш рет испан колониялары мен Вест-Индиядағы кемелерге шабуыл жасаған адамдарға қолданылды, олардың ең танымалдарының бірі – Фрэнсис Дрейк, 1573 жылы Nombre de Dios қаласына шабуыл жасаған. Кариб теңізіндегі қарақшылық дәуірінің аяқталуымен 18-ші ғасырдың басында "филибастер" термині кеңінен қолданыстан шықты. Бұл термин 19-шы ғасырдың ортасында Кариб теңізі, Мексика және Орталық Американың әртүрлі аумақтарын күшпен басып алуға тырысқан авантюристтердің әрекеттерін сипаттау үшін қайта жаңғыртылды. 1806 жылы генерал Франсиско де Миранда Нью-Йоркте АҚШ-тан еріктілер жинап, Венесуэланы испан билігінен азат ету үшін сәтсіз экспедиция ұйымдастырды. Сол дәуірдегі ең белгілі үш филибустер – Кубадағы Нарсисо Лопес және Джон Куитман, Баха-Калифорнияда, Сонорада, Коста-Рикада және Никарагуадағы Уильям Уокер. Термин американ тіліне Лопестің 1851 жылғы Куба экспедициясымен байланысты қайта оралды. Басқа филибустерлердің қатарында америкалықтар Аарон Берр, Уильям Блоунт (Батыс Флорида), Огастус В. Маги (Техас), Джордж Мэтьюс (Шығыс Флорида), Джордж Роджерс Кларк (Луизиана және Миссисипи), Уильям Смит (Венесуэла), Ира Аллен (Канада), Уильям А. Чанлер (Куба және Венесуэла), Самуэль Браннан (Гавай), Джозеф С. Морхед және Генри Александр Крабб (Сонара) және Джеймс Лонг (Техас) болды. Америкалық емес филибустерлерге француз маркизі Шарль де Пиндрай мен граф Гастон де Рауссэ Бульбон (Сонара), венесуэлалық Нарсисо Лопес (Куба) және Грегор Макгрегор (Флорида, Орталық Америка және Оңтүстік Америка) жатты. Американдықтар филибустерлердің қызықты оқиғаларын оқуды ұнатса да, филибустерлік экспедицияларға қатысқан американдықтар 1794 жылғы Бейтараптық заңына қайшы келіп, АҚШ-пен бейбіт қарым-қатынаста болған басқа елге қарсы соғыс жүргізуді заңсыз етті. Мысалы, "жақсы тағдыр" фразасын ұсынған журналист Джон Л. О'Салливан Лопестің Кубадағы сәтсіз филибустерлік экспедициясына қаржы жинағаны үшін сотқа тартылды. 1818 жылғы Бейтараптық заңы американдық филибустерлерге үлкен кедергі келтірді. 6-бапта филибюстерингпен айналысқан кез келген адам үш жылға бас бостандығынан айырылып, үш мың доллар айыппұл төлеуі мүмкін екені айтылды. Алайда, ерте Республика саясаткерлері кейбір филибустерлік миссияларды "көз жұмып" және кейде АҚШ аумағын кеңейту үмітімен "көмектесуі" жиі кездесетін жағдай еді. Бұл қайшылық армияның осы заңның талаптарын бұзған филибустерлерді тұтқындауға құлшынбауына себеп болды. Полиция қызметкерлері АҚШ-тың аудандық сотынан рұқсатсыз тұтқындаулар жасаса, өздері тұтқындалуы мүмкін деп алаңдады. Ақын Теодор О'Хара Уильям Уокердің Никарагуаға жасаған экспедициясының қатысушысы болды. Ол "Кентукки йоман" және "Демократиялық митинг" газеттерінде жұмыс істеді. Кейін ол Америка Азамат соғысында Конфедерациялық армияда қызмет етті. Дегенмен, филибустерлік әрекеттер баспасөз тарапынан бірауызды мақтауға ие болған жоқ. Республикалық партияның филибустерлік әрекетке қарсы ұстанымын қолдаған газеттер бұл терминді Уильям Уокер сияқты тұлғаларды ғана емес, сонымен қатар құлдықты жоюшы Джон Браунды да айыптау үшін пайдаланды, ол Вирджинияға құлдар көтерілісін тудыру мақсатымен сәтсіз миссия ұйымдастырған. Науқандарына зиян тиеді деп санаған республикашылар Браунның әрекеттерін демократтардың қолдауымен жүзеге асырылған Уокердің немесе Канзастағы қанды кезеңде әрекет еткен құлдықты жақтаушы топтардың заңсыз идеологиясынан туындаған деп таныды және оның шабуылдарын айыптады. Самуэль Браннанның Гавайиге жасаған филибустерлік миссиясы заманауи газеттерде отарлау схемасынан аспайтындығын көрсетті, бірақ олар моральдық баға беруден бас тартты және Daily Evening Picayune өз пікірін "көшіп келушілер тобы" деп жұмсартты. Католик газеттерінде филибустерлік әрекеттерге қатысты түрлі пікірлер болды, бірақ олар миссияларды мәдени өршілдік пен зорлық-зомбылық үшін айыптады. "Шетелдегі агрессия рухының" сынға ілігуіне қарамастан, католик комментаторлары көбінесе филибустерлер білдірген ішкі моральдық құлдырауға қатысты мәселелерді көбірек көтеріп, зорлық-зомбылықтың салдарынан болса да, шетелдегі испан католиктерінің қайта жандануында оң жақтарын көре алды.

Құлдықпен байланысы

XIX ғасырдың ортасында (1848–1860) Оңтүстік плантаторлары Мексикаға, Кариб теңізіне, Орталық және Оңтүстік Америкаға құл мемлекеттері ретінде Одаққа қосылуы мүмкін аумақтарды иелену үшін жеке әскерлер жинады. Өз үкіметтерінен рұқсат алмағанына қарамастан, Оңтүстік элиталары АҚШ-тың сыртқы саясаты мен ұлттық саясатына елеулі ықпал етті. Солтүстік тұрғындарының кең таралған қарсылығына қарамастан, филибюстерлік құлдықты американдық сыртқы саясатқа енгізді. Тарихшылар филибюстерлік кең таралған құбылыс емес екенін және оны "ең радикалды құлдық жақтастары экспансионистер" жүзеге асырғанын атап өтті. Құлдықтың жақтаушылары оның сақталуын "басты басымдық" деп санады, бұл филибюстерлерді және олардың шетелдегі науқандарын қолдауға әкелді. Филибюстерлік белсенділігінің шыңында құлдық жақтас саясаткерлер Америка Құрама Штаттарын Латын Америкасына, Парагвай мен Перуге дейін кеңейтуді қалады. Бірақ бұл әрекеттер әскери және дипломатиялық қарсылық тудырған соң тез тоқтатылды. Автор және филибюстер Хорас Белл филибюстерлікке қарсы шығудың танымалды емес болуы мүмкін екенін айтты, себебі мұндай ұстаным "африкалық құлдыққа қарсылық" білдірген. Жоюшылар тарапынан Джон Браун, Нью-Йорктен шығып, Вирджинияға Харперс-Ферриге шабуыл жасау үшін бет алғаннан кейін, католик және республикалық газеттер оны филибюстер деп айыптады. Орталық Американың қалған бөлігін бағындыруға тырысқаннан кейін, ол төрт басқа Орталық Америка мемлекеттерінен жеңіліске ұшырады және 1860 жылы жергілікті гондурастық билік тарапынан атқарылды, оны құлатуға тырысқан. Автор Хорас Белл 1856 жылы Никарагуада Уокермен бірге майор болып қызмет етті. Полковник Паркер Х. Френч министр қызметін атқарды және 1855 жылы Вашингтонға өкілетті министр ретінде тағайындалды, бірақ Пирс оның сенімхаттарын мойындаудан бас тартты және онымен кездеспеді. Никарагуаға қайтудың орнына Френч бірнеше ай бойы олжасын жұмсады, сәнді қонақ үйлерде тұрып, баспасөз бен саясаткерлерге сигара мен шампанмен той тартты. Ақырында Френч Уокер режимі үшін еріктілер жинаумен байланысты құқықтық мәселелерге тап болды және 1856 жылдың наурыз айында Никарагуаға асығыс оралды. АҚШ және Латын Америкасындағы дәстүрлі тарихнамада Уокердің филибюстерлігі соғыстан бұрынғы американдық империализмнің шыңы деп есептеледі. 1855 жылы Никарагуаны қысқа мерзімге басып алуы, әдетте, Орталық Америкаға құлдықты кеңейтуге жасалған әрекеттермен бірге, анық тағдырдың көрнекті көрінісі деп аталады. Дегенмен, тарихшы Мишель Гобат мүлдем басқаша интерпретация ұсынады. Ол Уокерді Никарагуа либералдары шақырғанын, олар экономикалық жаңғырту мен саяси либерализмді күштеп енгізуге тырысқандықтан, бұл американдық биліктің таңу әрекеті емес екенін айтады.

Ерлік пен филибюстерлік

Гейл Бедерман және Эми Гринбург сияқты тарихшылар филибустерлікке еркектіктің ықпалын, әсіресе көптеген филибустерлер сол кезеңде қабылдаған "жауынгерлік ерлік" түрін атап өтті. Соғысқа дейінгі Америкада көптеген ерлер шекарадағы ерлік үлгісіне қайта оралуға ұмтылды – күштілік, зорлық және өзіне сенімділік сипаттаған үлгіге. Гринбург бастапқы дереккөздерді пайдалана отырып, филибустерлік миссияларының жұмылдыру кампанияларында еркектікке шақыруды зерттейді, жұмысшы табының нашарлаған жағдайы Никарагуа сияқты жерлерді ерлердің өз күштерін көрсетуіне арналған кеңістік ретінде жарнамалауға қалай мүмкіндік бергеніне назар аударады.

Америкадан тыс жерлерде филипбустерлік

Әдетте Латын Америкасымен, Оңтүстік Америкамен және Кариб теңізімен байланысты болғанымен, Доминик Алессио сияқты тарихшылар филибюстерлікке қатысты басқа да мысалдарды келтірді. Филибустерлік әрекеттерде рұқсатсыз жеке тұлғалардың маңызды рөлін баса назар аудара отырып, Фиумедегі Габриэль Д’Аннуционың, Таитидегі Адель Обер дю Петит Туардың және Италиядағы Джузеппе Гарибальдидің іс-қимылдары американдық емес филибюстерлер ретінде қарастырылды. Шындығында, кейбір замандас американдық газеттер Гарибальди мен оның көтерілісшілерінің біртұтас Италия құрылуға дейінгі әрекеттерін филибюстерлік деп сипаттады.

Филибустерлер мен масондық

Филибустерліктегі бірнеше танымал тұлғалар франкмасон болды және бұл ұйым филибустерлер иерархиясында маңызды рөл атқарды. Куба экспедициясының Нарсисо Лопес пен Хосе Гонзалес екеуі де франкмасон болды. Филибустерлікке қатысқан басқа франкмасондар Луизианадан келді және 1810 жылы Батыс Флоридаға жасалған шабуылға қатысты. Кейін 1836 жылы Техас революциясында франкмасондықтар қатысты. Олардың қатарында Стивен Ф. Остин, Мирабо Боннапарте Ламар және Дэвид Крокетт болды. Нью-Орлеан франкмасондықтары Техасты жаулап алуды жоспарлауға көмектесті. Бірнеше ложалар филибустерлердің маңызды бөлігі болды, экспансионизм ісіне көптеген адамдарды аттандырды. Франкмасондыққа басымдық берілетін мәселелердің бірі – мүшелер өз елдерінің бостандықтарын қолдауы керек еді. Нарсисо Лопес Кубаға экспедиция жоспарлап жатқан кезде, 1848 жылы кубалық франкмасондықтар құрған Гавана клубы, колониялық испандықтарды құлатып, аралды азат ету үшін Кубаға филибустерлік экспедиция шақыру идеясын мақұлдады. Лопес және басқалар экспедиция үшін жасаған туға франкмасондық белгілер енгізілді. Олардың ішінде франкмасонның үшбұрышты алжапқышының суреттері де болды. Техас жұлдызы франкмасондық бірлестіктің бес нүктесін көрсететін мақсатта қосылды. Бұл ту Лопестің сәтсіз әрекетінен 52 жыл өткен соң Кубаның ұлттық туы ретінде қабылданды. Басқа да белгілі филибустерлік франкмасондықтарға Чатхам Робердо Уит және ақын Теодор О’Хара кірді. Олар Оңтүстік АҚШ-тағы кең ложалар желісінен келді, мысалы, Джексонвиллдегі Соломон ложасы №20 және Окала қаласындағы Марион ложасы №19. Франкмасондықтардың ықпалы кең және пайдалы болды. Жозе Гонзалес Джон Харди Дилворттың иелігіне келгенде, франкмасондық символдарды пайдаланды, бұл оны тұтқындауға мүмкіндік бермеді, өйткені Дилворт та франкмасон болған және президенттік бұйрық бойынша Гонзалесті тұтқындауға тапсырма алған еді.

"Мейджор Ф. П. Ханн" аңызы

Франк Ханн хаттары – 1895 жылы жарияланған, «майор Ф. П. Ханн» деген атпен жазылған деп есептелген, Кубаның испан отаршылдығына қарсы күрескен американдық филибүстердің хаттарынан тұратын жалған хаттар сериясы. Хан Кубаның тәуелсіздік соғысы кезіндегі болған тәжірибесі туралы жалған әңгімелерді жазып, шайқастар мен операциялардың толық сипаттамасын берді, сондай-ақ елдегі саяси ахуалға қатысты пікір білдірді. Нағыз Фрэнк Ханн, Флорида штатының Гейнсвилл қаласында тұратын жиырма жастағы жігіт, «майор Ханн» жазған хаттарды тарату үшін «Андерфер» псевдонімін қолданып, хаттардың аралық буын ретінде әрекет етті. Ол бұл әрекет арқылы АҚШ-тағы беделін соғыс батыры ретінде көтеріп, сонымен қатар Кубадағы филибүстерлік миссияларды қолдауға тырысты. Оқиға сол кездегі американдық қоғамның шетелдік саясатқа деген көзқарасына бұқаралық ақпарат құралдары мен сары журналистиканың қаншалықты әсер еткенін көрсетеді.

Халықтық ақпарат құралдарындағы сурет

Уильям Уокердің филибустерлері Эрнесто Карданалдың поэмасының тақырыбы болып табылады. Джон Нилдің 1859 жылғы «Нағыз әйелдік» романында Уокердің науқанына көмектесу үшін АҚШ-тан Никарагуаға сапар шегетін кейіпкер бар. Филибустерлікпен байланысты басқа да медиа өнімдері: Ричард Хардинг Дэвис романдары, Алекс Кокстың 1987 жылғы «Уокер» фильмі, Джоан Дидионның «Ортақ дұғалар кітабы», Кормак Маккартидің «Қанды меридиан», Нед Бунтлайнның «Нью-Йорктің б’хойлары» және «Нью-Орлеанның құпиялары мен қайғылары» романдары, Люси Петвей Холкомбтың «Кубаның бос туы». «Жоғарғы Шапаррал» сериалының 1-ші маусымының 8-ші эпизоды «Филибустеролар» деп аталады және Мексикадағы Азамат соғысынан кейінгі Конфедерация әскерлерінің ойдан шығарылған тобын көрсетеді. Аймс МакГиннес сияқты тарихшылар филибустерлік оппозициялық дискурсты, яғни «Манифест тағдырынан» туған қарсылық сөзді қозғады деген пікірді жақтайды. Осы дискурс, сондай-ақ филибустер соғысының (Гранаданың өртелуі сияқты оқиғалардың нәтижесінде туған) ауыртпалығы мен ұжымдық естелігі латын американдық және коста-рикалық ұлттық сананың қалыптасуына ықпал еткен деп саналады.